Jak zlikwidować fundację?

Kiedy fundację można zlikwidować?

W praktyce likwidacja fundacji powinna być prowadzona zgodnie ze statutem oraz art. 15 ustawy o fundacjach, z równoczesnym rozliczeniem majątku i zobowiązań. Zasady likwidacji fundacji wynikają przede wszystkim z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Zgodnie z tym przepisem, w razie osiągnięcia celu, dla którego fundacja została ustanowiona, albo w razie wyczerpania środków finansowych i majątku fundacji, fundacja podlega likwidacji w sposób wskazany w statucie.

Oznacza to, że pierwszym dokumentem, który trzeba sprawdzić, jest statut fundacji. To w nim zwykle wskazuje się organ uprawniony do podjęcia uchwały o likwidacji, sposób powołania likwidatora, zasady reprezentacji w czasie likwidacji oraz przeznaczenie majątku pozostałego po zakończeniu spraw fundacji.

Nie zawsze konieczne jest absolutne wyzerowanie majątku fundacji. W praktyce za wyczerpanie środków i majątku można uznać także sytuację, w której zasoby fundacji są tak małe, że fundacja nie jest w stanie trwale realizować celów statutowych. Ocena zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego, dokumentów księgowych, skali zobowiązań oraz realnych możliwości dalszego działania.

Co zrobić, gdy statutowy organ do likwidacji nie istnieje?

Problem opisany w pytaniu polega na tym, że statut powierza decyzję o likwidacji radzie fundacji, ale rada nie istnieje, a mechanizm jej powołania jest niewykonalny, ponieważ fundator przestał istnieć. W takiej sytuacji zarząd nie powinien samodzielnie przejmować kompetencji zastrzeżonej w statucie dla innego organu, chyba że statut wyraźnie na to pozwala.

Rozwiązanie przewiduje art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Jeżeli statut nie przewiduje likwidacji fundacji albo jego postanowienia dotyczące likwidacji nie są wykonywane, właściwy minister albo starosta zwraca się do sądu o likwidację fundacji. W opisanej sytuacji można argumentować, że postanowienia statutu dotyczące likwidacji nie mogą zostać wykonane, ponieważ brakuje organu uprawnionego do podjęcia decyzji.

Zarząd powinien więc przygotować zawiadomienie do organu nadzoru. W zawiadomieniu należy opisać przesłanki likwidacji, wyjaśnić, dlaczego nie można powołać rady fundacji, wskazać, że fundator został zlikwidowany, oraz dołączyć dokumenty potwierdzające brak realnej możliwości dalszego działania fundacji.

Właściwy minister, starosta czy sąd?

W sprawach fundacji znaczenie mają przepisy ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach dotyczące nadzoru. Właściwy minister jest co do zasady wskazywany ze względu na cele fundacji, natomiast starosta jest organem nadzoru właściwym miejscowo według siedziby fundacji. W praktyce dane dotyczące organu nadzoru warto sprawdzić w statucie, odpisie KRS oraz dokumentach rejestrowych fundacji.

Jeżeli fundacja ma działający zarząd, najczęściej praktycznym pierwszym krokiem jest zawiadomienie właściwego organu nadzoru i wniosek, aby organ ten wystąpił do sądu o likwidację fundacji na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy o fundacjach. Do pisma warto dołączyć projekt uchwały zarządu opisującej sytuację fundacji, aktualny odpis KRS, statut, dokumenty księgowe oraz dokument potwierdzający likwidację fundatora, jeżeli jest dostępny.

Jeżeli natomiast fundacja nie ma organu, który może ją reprezentować, albo zarząd jest nieobsadzony w liczbie umożliwiającej działanie, w grę wchodzi kurator. Zgodnie z art. 42 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku organu albo braku w składzie organu uprawnionego do jej reprezentowania, sąd ustanawia dla niej kuratora. Zgodnie z art. 42 § 2 Kodeksu cywilnego kurator powinien niezwłocznie postarać się o powołanie albo uzupełnienie organu osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację. Zbliżonym zagadnieniem jest ważność cesji wierzytelności zawartej przez wadliwie reprezentowaną fundację.

Likwidacja fundacji krok po kroku

W typowej sytuacji, gdy statutowy tryb likwidacji działa, procedura zaczyna się od uchwały właściwego organu fundacji. Jeżeli jednak organ ten nie istnieje, a statutu nie da się wykonać, procedura powinna zostać uruchomiona przez organ nadzoru i sąd. Praktyczny przebieg może wyglądać następująco:

Jakie dokumenty przygotować do organu nadzoru?

Do zawiadomienia kierowanego do właściwego ministra albo starosty warto dołączyć dokumenty, które pozwolą organowi nadzoru ocenić, czy powinien wystąpić do sądu o likwidację fundacji. Najczęściej będą to:

• aktualny statut fundacji,
• aktualny odpis z Krajowego Rejestru Sądowego,
• uchwała zarządu opisująca stan fundacji i wskazująca brak możliwości wykonania statutu w zakresie likwidacji,
• dokumenty potwierdzające wygaśnięcie kadencji rady lub brak jej powołania,
• dokument potwierdzający likwidację fundatora, jeżeli fundator był osobą prawną,
• sprawozdanie finansowe, bilans, zestawienie majątku, zobowiązań i należności,
• informacja o pracownikach, umowach, dotacjach, projektach, rachunkach bankowych i ewentualnych postępowaniach sądowych lub administracyjnych.

Im lepiej udokumentowana jest niemożność działania organu statutowego, tym mniejsze ryzyko, że organ nadzoru uzna sprawę za przedwczesną albo za wymagającą najpierw próby uzupełnienia składu organów.

Obowiązki likwidatora fundacji

Otwarcie likwidacji nie powoduje automatycznego ustania bytu fundacji. Fundacja nadal istnieje, ale działa w celu zakończenia swoich spraw. W orzecznictwie przyjmuje się, że decyzja o likwidacji jest dopiero początkiem postępowania likwidacyjnego, a osobowość prawna ustaje dopiero po wykreśleniu z rejestru.

Likwidator powinien działać zgodnie ze statutem, postanowieniem sądu i przepisami właściwymi dla fundacji oraz KRS. Do jego podstawowych zadań należy w szczególności:

• zgłoszenie otwarcia likwidacji i danych likwidatora do Krajowego Rejestru Sądowego, z uwzględnieniem art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 i art. 22 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym,
• zakończenie bieżących spraw fundacji, w tym rozwiązanie lub wykonanie umów,
• ustalenie majątku, należności i zobowiązań fundacji,
• ściągnięcie należności i spłata wierzycieli w granicach posiadanego majątku,
• zabezpieczenie dokumentów księgowych, kadrowych i statutowych,
• sporządzenie wymaganych dokumentów rachunkowych na podstawie art. 12 oraz art. 45 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, jeżeli fundacja podlega obowiązkom rachunkowym,
• przekazanie majątku pozostałego po likwidacji zgodnie ze statutem, a gdy statut tego nie określa, zgodnie z rozstrzygnięciem sądu na podstawie art. 15 ust. 4 ustawy o fundacjach,
• złożenie wniosku o wykreślenie fundacji z KRS.

Koszty likwidacji fundacji

Koszty zależą od tego, czy fundacja jest wpisana wyłącznie do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, czy także do rejestru przedsiębiorców. Znaczenie ma również to, czy potrzebne będą ogłoszenia, obsługa księgowa, pełnomocnik, archiwizacja dokumentów albo czynności związane z pracownikami.

Co do zasady należy liczyć się z opłatami sądowymi za wpisy w KRS, w tym za wpis otwarcia likwidacji i późniejsze wykreślenie fundacji. W wielu przypadkach opłata od wniosku o wykreślenie podmiotu z KRS wynosi 300 zł. Jeżeli wpis podlega ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, dochodzi opłata za ogłoszenie, która obecnie co do zasady wynosi 100 zł. Konkretne koszty trzeba sprawdzić według rodzaju wpisu i statusu fundacji w KRS.

Jeżeli fundacja nie ma środków na koszty sądowe, można rozważyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą jest art. 103 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie z którym osoba prawna może domagać się zwolnienia od kosztów, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie.

Co z majątkiem pozostałym po likwidacji?

Jeżeli po spłacie zobowiązań pozostanie majątek, likwidator nie może rozdysponować go dowolnie. W pierwszej kolejności trzeba zastosować statut. Jeżeli statut określa, że majątek ma zostać przekazany organizacji o podobnych celach, likwidator powinien wykonać to postanowienie.

Jeżeli statut nie określa przeznaczenia majątku, zastosowanie ma art. 15 ust. 4 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Zgodnie z tym przepisem sąd orzeka o przeznaczeniu środków majątkowych pozostających po likwidacji, uwzględniając cele, którym fundacja służyła.

Czy brak majątku blokuje likwidację?

Sam brak majątku nie powinien być automatycznie traktowany jako przeszkoda do uporządkowania sytuacji prawnej fundacji. Przeciwnie, art. 15 ust. 1 ustawy o fundacjach wskazuje wyczerpanie środków finansowych i majątku jako jedną z przesłanek likwidacji. Problem praktyczny polega jednak na tym, że likwidator musi mieć środki przynajmniej na minimalne czynności organizacyjne, księgowe i rejestrowe albo uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych.

Jeżeli fundacja ma długi przewyższające majątek, trzeba odróżnić fundację nieprowadzącą działalności gospodarczej od fundacji będącej przedsiębiorcą. W przypadku fundacji wpisanej do rejestru przedsiębiorców może pojawić się konieczność analizy przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, w szczególności art. 5 ust. 1 tej ustawy, który odnosi zdolność upadłościową do przedsiębiorców. W fundacji nieprowadzącej działalności gospodarczej podstawowym trybem pozostaje likwidacja na gruncie ustawy o fundacjach.

Wykreślenie fundacji z KRS

Po zakończeniu czynności likwidacyjnych likwidator składa do sądu rejestrowego wniosek o wykreślenie fundacji z Krajowego Rejestru Sądowego. Do wniosku zwykle dołącza się dokumenty potwierdzające zakończenie likwidacji, w tym sprawozdanie likwidacyjne, dokumenty finansowe, dowód rozdysponowania pozostałego majątku oraz uchwałę lub oświadczenie likwidatora o zakończeniu likwidacji, jeżeli jest wymagane w danym stanie faktycznym.

Fundacja traci osobowość prawną dopiero z chwilą wykreślenia z KRS. Wynika to z konstrukcji osób prawnych ujawnianych w rejestrze oraz z zasad wpisów określonych w ustawie z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym.

FAQ

Czy zarząd może sam zlikwidować fundację, jeżeli statut wskazuje radę?

Co do zasady nie. Jeżeli statut przyznaje kompetencję do podjęcia decyzji o likwidacji radzie fundacji, zarząd nie powinien przejmować tej kompetencji bez podstawy statutowej. Jeżeli rada nie istnieje i nie da się jej powołać, należy rozważyć zawiadomienie organu nadzoru na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy o fundacjach.

Czy trzeba mieć uchwałę o likwidacji fundacji?

Jeżeli statutowy organ działa, uchwała jest typowym początkiem likwidacji. Jeżeli jednak organ właściwy do podjęcia uchwały nie istnieje albo postanowienia statutu nie mogą zostać wykonane, likwidacja może zostać uruchomiona przez sąd na wniosek właściwego ministra albo starosty, zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy o fundacjach.

Kiedy potrzebny jest kurator dla fundacji?

Kurator jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy fundacja nie może prowadzić swoich spraw z braku organu albo braku w składzie organu uprawnionego do reprezentacji. Wynika to z art. 42 § 1 Kodeksu cywilnego. Kurator powinien dążyć do powołania organów, a gdy jest to potrzebne, do likwidacji osoby prawnej, zgodnie z art. 42 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy fundacja bez majątku może zostać wykreślona z KRS?

Tak, ale trzeba przeprowadzić postępowanie likwidacyjne albo uzyskać odpowiednie rozstrzygnięcie sądu. Brak majątku jest jedną z przesłanek likwidacji wskazanych w art. 15 ust. 1 ustawy o fundacjach. Jeżeli fundacja nie ma środków na opłaty sądowe, może rozważyć wniosek o zwolnienie od kosztów na podstawie art. 103 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Co dzieje się z dokumentacją fundacji po likwidacji?

Dokumentację trzeba zabezpieczyć i przechowywać zgodnie z przepisami właściwymi dla danego rodzaju dokumentów. Dokumenty księgowe podlegają zasadom z ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, a dokumentacja pracownicza, jeżeli fundacja zatrudniała pracowników, wymaga dodatkowej analizy przepisów prawa pracy i przepisów archiwizacyjnych.

Źródła

• art. 5 ust. 1, art. 15 ust. 1-4 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach,
• art. 42 § 1-2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 i art. 22 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym,
• art. 12 i art. 45 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości,
• art. 103 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe,
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2000 r., sygn. akt III CZP 9/00,
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2000 r., sygn. akt I CKN 416/98.