Czy wydziedziczony może dostać zachowek?

Czy mieszkanie zapisane siostrze wchodzi do spadku?

Jeżeli mama była właścicielką mieszkania w chwili śmierci i w testamencie powołała siostrę do całości spadku, mieszkanie należy do majątku spadkowego. Wynika to z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców.

Inaczej ocenia się sytuację, gdy mieszkanie zostało przekazane jeszcze za życia mamy, na przykład w drodze darowizny. Wtedy nie jest już składnikiem spadku, ale jego wartość może być doliczana przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego. Jeżeli natomiast mama ustanowiła w notarialnym testamencie zapis windykacyjny mieszkania na rzecz siostry, własność mieszkania przeszła na siostrę z chwilą otwarcia spadku na podstawie art. 9811 § 1 Kodeksu cywilnego, a wartość zapisu windykacyjnego dolicza się do substratu zachowku zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego.

Czy wydziedziczony może żądać zachowku?

Jeżeli wydziedziczenie jest skuteczne, osoba wydziedziczona nie może żądać zachowku. Podstawą jest art. 1008 Kodeksu cywilnego, który pozwala spadkodawcy w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka albo rodziców prawa do zachowku, ale tylko z przyczyn wskazanych w tym przepisie.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego wydziedziczenie może nastąpić wtedy, gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Wymaga tego art. 1009 Kodeksu cywilnego. Samo użycie słowa „wydziedziczam” bez wskazania konkretnej przyczyny i bez opisania zachowania uprawnionego może prowadzić do sporu o skuteczność wydziedziczenia.

Kiedy wydziedziczenie może być nieskuteczne?

Wydziedziczenie nie działa automatycznie tylko dlatego, że zostało zapisane w testamencie. Jeżeli osoba wydziedziczona twierdzi, że przyczyna podana w testamencie jest nieprawdziwa, nie mieści się w art. 1008 Kodeksu cywilnego albo spadkodawca jej przebaczył, może dochodzić zachowku i wykazywać nieskuteczność wydziedziczenia.

Znaczenie ma również przebaczenie. Zgodnie z art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał pełnej zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem, co wynika z art. 1010 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy dziecko wydziedziczonego ma prawo do zachowku?

Tak. Jeżeli Pan został skutecznie wydziedziczony, Panu zachowek nie przysługuje, ale Pana syn może mieć własne roszczenie o zachowek. Wynika to wprost z art. 1011 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zstępni wydziedziczonego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Jeżeli po mamie dziedziczyliby ustawowo tylko jej dwoje dzieci, czyli Pan i siostra, to bez testamentu Pana udział ustawowy wynosiłby 1/2 spadku. Przy skutecznym wydziedziczeniu Pana syn wchodzi do obliczeń zachowku w miejsce Pana. Jeżeli jest pełnoletni i zdolny do pracy, jego zachowek wynosi co do zasady 1/4 wartości substratu zachowku, czyli połowę z udziału 1/2. Jeżeli w chwili śmierci babci był małoletni albo trwale niezdolny do pracy, jego zachowek wynosi 1/3 substratu, czyli dwie trzecie z udziału 1/2.

Jak obliczyć zachowek dla dziecka wydziedziczonego?

Podstawę prawną obliczenia zachowku stanowi art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnionym do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Przy ustalaniu udziału spadkowego będącego podstawą zachowku stosuje się art. 992 Kodeksu cywilnego. Oznacza to między innymi, że uwzględnia się spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili, ale nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. W praktyce przy art. 1011 Kodeksu cywilnego zstępni wydziedziczonego są traktowani tak, jakby wchodzili w jego miejsce przy ustalaniu zachowku.

Do obliczenia zachowku najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli aktywa pomniejszone o długi spadkowe. Następnie dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne na zasadach z art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza z doliczania drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz darowizny dokonane więcej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku co do zasady dolicza się bez względu na datę ich dokonania.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. W przypadku zapisu windykacyjnego wartość ustala się według stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili ustalania zachowku, zgodnie z art. 995 § 2 Kodeksu cywilnego. W odniesieniu do składników pozostających w spadku w orzecznictwie przyjmuje się ustalanie wartości według cen z daty orzekania, co potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z 26 marca 1985 r., sygn. akt III CZP 75/84.

Ile może wynosić zachowek w opisanej sytuacji?

Jeżeli jedynymi ustawowymi spadkobiercami mamy byłyby jej dwoje dzieci, a cały majątek stanowi mieszkanie zapisane siostrze, to syn wydziedziczonego może żądać zachowku obliczonego od wartości substratu zachowku. Przy mieszkaniu wartym 600 000 zł i braku długów spadkowych zachowek pełnoletniego, zdolnego do pracy wnuka wyniósłby 150 000 zł. Wynika to z działania: 600 000 zł × 1/2 udziału ustawowego × 1/2 zachowku.

Jeżeli ten sam wnuk był małoletni w chwili śmierci babci albo był wtedy trwale niezdolny do pracy, zachowek wyniósłby 200 000 zł. Wynika to z działania: 600 000 zł × 1/2 udziału ustawowego × 2/3 zachowku.

Jak dochodzić zachowku od spadkobiercy?

W praktyce najpierw warto uzyskać dokumenty spadkowe: testament, akt zgonu, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Testament powinien zostać otwarty i ogłoszony zgodnie z art. 646-654 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli czynności dokonuje sąd, albo przez notariusza w ramach czynności notarialnych.

Następnie uprawniony powinien wezwać spadkobiercę do zapłaty zachowku, wskazując podstawę roszczenia, sposób obliczenia kwoty i termin zapłaty. Jeżeli spadkobierca nie zapłaci dobrowolnie, można wnieść pozew o zapłatę. Zgodnie z art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy z tytułu zachowku wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy tego miejsca w Polsce nie da się ustalić - przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

Właściwość rzeczowa zależy od wartości żądania. Zgodnie z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego sąd okręgowy rozpoznaje sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł. Sprawy o niższej wartości trafiają zasadniczo do sądu rejonowego.

Termin przedawnienia zachowku

Roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Wynika to z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, zastosowanie ma art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego, który przewiduje 5 lat od otwarcia spadku.

Po upływie terminu przedawnienia dłużnik może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Dlatego nie warto zwlekać z ustaleniem wartości majątku i wysłaniem wezwania do zapłaty.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak, w wyjątkowych sytuacjach. Od 22 maja 2023 r. art. 9971 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala zobowiązanemu do zapłaty zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego.

Rozłożenie na raty nie powinno przekraczać 5 lat, ale w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może ten termin wydłużyć do 10 lat, co wynika z art. 9971 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zachowek został obniżony, a sytuacja zobowiązanego poprawi się w terminie 5 lat od obniżenia, uprawniony może żądać zwrotu sumy, o którą zachowek obniżono, zgodnie z art. 9971 § 4 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Źródła

• Art. 922 § 1, art. 9811 § 1, art. 991 § 1, art. 992, art. 993-995, art. 9971, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1010 i art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 17 pkt 4, art. 39 oraz art. 646-654 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 28 maja 1971 r., sygn. akt III CZP 5/71.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 26 marca 1985 r., sygn. akt III CZP 75/84.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 1 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa 285/04.