Czy dorosły musi leczyć się psychiatrycznie poza szpitalem?

Brak ogólnego obowiązku leczenia psychiatrycznego poza szpitalem

W polskim prawie nie ma ogólnego przepisu, który nakazywałby dorosłej osobie nieubezwłasnowolnionej przyjmowanie leków psychiatrycznych w domu albo poddawanie się leczeniu ambulatoryjnemu tylko dlatego, że rozpoznano u niej chorobę psychiczną. Zasadą jest dobrowolność świadczeń zdrowotnych i konieczność uzyskania zgody pacjenta.

Wynika to przede wszystkim z art. 16 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, zgodnie z którym pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych albo odmowy takiej zgody, po uzyskaniu odpowiedniej informacji. Podobnie art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty stanowi, że lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych po uzyskaniu zgody pacjenta.

Oznacza to, że sama diagnoza psychiatryczna nie tworzy jeszcze obowiązku leczenia. Inaczej jest tylko wtedy, gdy zachodzą szczególne przesłanki ustawowe pozwalające na zastosowanie przymusu.

Kiedy możliwe jest przymusowe leczenie psychiatryczne?

Najważniejsze jest rozróżnienie między leczeniem poza szpitalem a przyjęciem do szpitala psychiatrycznego bez zgody. W praktyce ustawa o ochronie zdrowia psychicznego reguluje przede wszystkim sytuacje przymusowego badania, przyjęcia, pobytu i stosowania określonych środków w warunkach psychiatrycznej opieki zdrowotnej.

Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego przez osobę z zaburzeniami psychicznymi rozumie się m.in. osobę chorą psychicznie, osobę upośledzoną umysłowo oraz osobę wykazującą inne zakłócenia czynności psychicznych. Natomiast sam przymus można stosować wyłącznie w granicach wyraźnie przewidzianych przez ustawę.

Jeżeli interesuje Pana także odpowiedzialność karna w razie wątpliwości co do stanu psychicznego, warto odróżnić kwestie leczenia od zasad poczytalności i niepoczytalności w prawie karnym.

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody — art. 23 ustawy

Podstawowy tryb przewiduje art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z tym przepisem osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaganej w art. 22 tej ustawy, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

To bardzo istotne ograniczenie. Nie wystarcza sam fakt choroby psychicznej, konflikt z rodziną, ekscentryczne zachowanie czy niestosowanie się do zaleceń lekarza. Musi istnieć bezpośrednie zagrożenie dla życia albo zdrowia i związek tego zagrożenia z chorobą psychiczną.

Zgodnie z art. 23 ust. 2 ustawy decyzję o przyjęciu podejmuje lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu osoby. W miarę możliwości powinien zasięgnąć opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Lekarz ma też obowiązek wyjaśnić pacjentowi przyczyny przyjęcia bez zgody i poinformować go o przysługujących mu prawach.

Na podstawie art. 23 ust. 4 i 5 ustawy przyjęcie wymaga zatwierdzenia przez ordynatora lub lekarza kierującego oddziałem w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia, a kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia.

Przyjęcie w celu wyjaśnienia wątpliwości diagnostycznych — art. 24 ustawy

Jeżeli zachowanie danej osoby wskazuje na bezpośrednie zagrożenie dla własnego życia albo życia lub zdrowia innych, ale nie jest jasne, czy osoba ta jest chora psychicznie, można zastosować art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Przepis ten pozwala przyjąć taką osobę bez zgody do szpitala psychiatrycznego w celu wyjaśnienia tych wątpliwości.

Zgodnie z art. 24 ust. 2 tej ustawy pobyt w takim trybie nie może trwać dłużej niż 10 dni. Nie jest to więc dowolna, nieograniczona czasowo obserwacja. Cel jest ściśle diagnostyczny, a nie „profilaktyczny”.

Tryb wnioskowy do sądu — art. 29 ustawy

Inną sytuacją jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego. Reguluje to art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z tym przepisem do szpitala psychiatrycznego może być przyjęta bez zgody osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, albo osoba chora psychicznie, która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można przewidywać, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.

To nie jest tryb „natychmiastowy” jak w art. 23. Tu co do zasady najpierw zapada rozstrzygnięcie sądu. Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku wynika z art. 29 ust. 2 ustawy — są to małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy albo osoba sprawująca faktyczną opiekę.

Jeżeli w tle pojawiają się pojęcia takie jak niepoczytalność, trzeba pamiętać, że nie przesądzają one automatycznie o podstawach hospitalizacji. Każdorazowo bada się przesłanki z konkretnego przepisu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy możliwy jest nakaz leczenia psychiatrycznego poza szpitalem?

W typowej sytuacji osoby dorosłej i nieubezwłasnowolnionej — nie ma ogólnego mechanizmu, który pozwalałby rodzinie, Policji albo lekarzowi „nakazać” codzienne przyjmowanie leków psychiatrycznych w domu wyłącznie z powodu rozpoznania choroby.

W praktyce możliwe są natomiast sytuacje szczególne związane z innymi postępowaniami, np. karnymi lub wykonawczymi, w których sąd może orzekać określone obowiązki lub środki zabezpieczające. To jednak odrębny reżim prawny niż zwykłe leczenie pacjenta w domu. W sprawach karnych odrębnym zagadnieniem jest internacja sądowo-psychiatryczna i uchylenie środka zabezpieczającego.

Dlatego odpowiedź na Pana pytanie brzmi: co do zasady nie istnieje prawny obowiązek leczenia psychiatrycznego poza szpitalem w warunkach domowych, chyba że z konkretnych orzeczeń lub szczególnych ustawowych podstaw wynika coś innego w indywidualnej sprawie.

Kontrola sądu opiekuńczego

Każde przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody podlega kontroli sądowej. Zgodnie z art. 25 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego sąd opiekuńczy wszczyna postępowanie niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia od szpitala. Sąd bada legalność, zasadność i prawidłowość przyjęcia.

Pacjent powinien zostać wysłuchany, jeżeli jego stan na to pozwala. Sąd opiera się na dokumentacji medycznej, opinii lekarzy oraz całokształcie okoliczności sprawy. Jeżeli brak było podstaw ustawowych, dalszy pobyt w szpitalu nie powinien być utrzymywany.

Rola Policji i pogotowia

Policja sama nie „orzeka” leczenia psychiatrycznego. Może jednak interweniować, gdy zachowanie osoby wskazuje na zagrożenie dla życia lub zdrowia. W praktyce zwykle dochodzi wtedy do wezwania zespołu ratownictwa medycznego albo przewiezienia osoby do placówki, gdzie lekarz dokonuje oceny przesłanek ustawowych.

Jeżeli sprawa dotyczy interwencji po zdarzeniu agresywnym, kryzysie psychicznym albo ryzyku pozbawienia wolności w związku z leczeniem psychiatrycznym, trzeba osobno ocenić podstawy medyczne i osobno skutki karne lub procesowe.

Co oznacza brak ubezwłasnowolnienia?

Sam fakt, że osoba nie jest ubezwłasnowolniona, nie oznacza jeszcze, że nigdy nie można wobec niej zastosować przymusowego przyjęcia do szpitala. O dopuszczalności przymusu decydują przesłanki z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, a nie samo istnienie albo brak ubezwłasnowolnienia.

Z drugiej strony brak ubezwłasnowolnienia ma znaczenie praktyczne, bo dorosła osoba co do zasady samodzielnie podejmuje decyzje medyczne, wyraża zgodę albo jej odmawia. To właśnie dlatego rodzina nie może po prostu zobowiązać jej do przyjmowania leków w domu.

Jak postąpić w praktyce?

Jeżeli nie zgadza się Pan z diagnozą albo zalecanym leczeniem, ma Pan prawo zasięgnąć drugiej opinii lekarza psychiatry i poprosić o pełną informację o rozpoznaniu, metodach leczenia, ryzyku oraz możliwych następstwach odmowy terapii. Uprawnienie do uzyskania przystępnej informacji wynika z art. 9 ust. 1 i 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Jeżeli natomiast doszło już do przyjęcia bez zgody albo istnieje ryzyko takiego przyjęcia, kluczowe są: dokumentacja medyczna, opis zachowania z dnia interwencji, notatki Policji, relacje świadków oraz dokładne ustalenie, czy rzeczywiście wystąpiło bezpośrednie zagrożenie w rozumieniu art. 23 albo art. 24 ustawy.

FAQ

Czy dorosły musi brać leki psychiatryczne w domu?

Nie, co do zasady nie. Bez szczególnej podstawy ustawowej albo odrębnego orzeczenia nie można nakazać dorosłej osobie nieubezwłasnowolnionej przyjmowania leków psychiatrycznych w warunkach domowych.

Czy sama choroba psychiczna wystarcza do przymusowego leczenia?

Nie. W przypadku art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego konieczne jest jeszcze to, by z powodu choroby psychicznej osoba zagrażała bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Jak długo może trwać pobyt diagnostyczny bez zgody?

Maksymalnie 10 dni — tak stanowi art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy rodzina może sama wysłać kogoś na leczenie?

Nie samodzielnie. Rodzina może co najwyżej zawiadomić służby albo złożyć wniosek do sądu w przypadkach określonych w art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy Policja może nakazać leczenie psychiatryczne?

Nie. Policja może interweniować i doprowadzić do oceny medycznej, ale o przyjęciu bez zgody decydują przesłanki ustawowe i lekarz, a następnie sprawę kontroluje sąd.

Czy ubezwłasnowolnienie jest konieczne do przymusowego przyjęcia do szpitala?

Nie. Przymusowe przyjęcie może dotyczyć także osoby nieubezwłasnowolnionej, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 23, art. 24 albo art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego — ISAP.

2. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

3. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.