Chory psychicznie, agresywny syn – jak prawnie chronić matkę

Znęcanie się nad matką – jaka jest podstawa prawna?

Opisane zachowania – grożenie pobiciem, wyzywanie, zastraszanie, podnoszenie ręki, a zwłaszcza powtarzająca się agresja wobec matki – mogą stanowić przestępstwo znęcania się fizycznego lub psychicznego nad osobą najbliższą z art. 207 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem, zastosowanie może mieć art. 207 § 2 Kodeksu karnego, a jeżeli następstwem znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonej na własne życie – art. 207 § 3 Kodeksu karnego.

W praktyce o znęcaniu się nie decyduje jedno słowo czy pojedyncza kłótnia, ale całokształt zachowań: powtarzalność, intensywność, podporządkowanie ofiary, wywoływanie lęku, cierpienia psychicznego lub bólu fizycznego. Nadal aktualne znaczenie ma orzecznictwo wskazujące, że ocena powinna mieć charakter obiektywny, a nie wyłącznie opierać się na subiektywnych odczuciach pokrzywdzonego, m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 1996 r., WR 102/96.

Jeżeli syn znęca się nad nią w sposób podobny do innych spraw rodzinnych z udziałem osoby schorowanej, nie warto czekać na „gorszy moment” – już same groźby i przemoc psychiczna mogą uzasadniać interwencję.

Groźby, naruszenie nietykalności i inne możliwe przestępstwa

Poza art. 207 Kodeksu karnego w grę mogą wchodzić także inne przepisy, zależnie od konkretnych zachowań:

W przypadku gróźb karalnych kluczowe jest to, czy u matki powstała uzasadniona obawa, że groźba zostanie spełniona. Wynika to wprost z art. 190 § 1 Kodeksu karnego.

Co zrobić od razu, gdy matce grozi niebezpieczeństwo?

Jeżeli zagrożenie jest bieżące, trzeba dzwonić pod 112. W sprawach przemocy domowej najważniejsze jest natychmiastowe bezpieczeństwo, a nie dopiero późniejsze „załatwianie formalności”.

Podczas interwencji Policja może zastosować wobec sprawcy przemocy domowej natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Podstawą jest art. 15aa ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Nakaz i zakaz wydaje się, gdy sprawca stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby dotkniętej przemocą domową.

Takie środki mają charakter natychmiastowy i są szczególnie ważne tam, gdzie ofiara mieszka ze sprawcą. To często szybsze rozwiązanie niż oczekiwanie na wyrok karny. Z problemem tym wiąże się także procedura Niebieskiej Karty, która może zostać uruchomiona niezależnie od postępowania karnego.

Równolegle można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do Policji lub prokuratury. Zawiadomienie może złożyć nie tylko matka, ale również córka, syn, sąsiad czy inna osoba posiadająca wiedzę o przemocy. Jeżeli matka z powodu lęku nie chce od razu podpisać formalnego zawiadomienia, i tak warto doprowadzić do interwencji i sporządzenia notatki urzędowej.

Niebieska Karta – kiedy ma sens?

Procedura „Niebieskie Karty” jest uregulowana w art. 9d ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”. Procedurę mogą wszcząć m.in. Policja, pomoc społeczna, oświata, ochrona zdrowia i gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych.

Nie jest wymagana zgoda osoby doznającej przemocy do wszczęcia procedury. Ma to duże znaczenie, gdy matka boi się syna, wycofuje swoje słowa albo minimalizuje problem.

Niebieska Karta nie zastępuje zawiadomienia o przestępstwie, ale porządkuje działania służb, dokumentuje przemoc i ułatwia dalszą ochronę. Jeśli u sprawcy występują uzależnienia lub sprawca z chorobą psychiczną lub innymi zaburzeniami zachowania, procedura często pomaga skoordynować pomoc.

Przymus psychiatryczny – kiedy można działać bez zgody chorego?

Sama choroba psychiczna nie oznacza jeszcze, że człowieka można „zabrać do szpitala”. Potrzebne są ustawowe przesłanki z ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy osobę, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, można poddać badaniu psychiatrycznemu również bez jej zgody.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego do szpitala psychiatrycznego może być przyjęta bez zgody osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Z kolei art. 24 ust. 1 tej ustawy pozwala przyjąć bez zgody także osobę, co do której zachodzą wątpliwości, czy jest chora psychicznie, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie dla własnego życia albo życia lub zdrowia innych osób.

W praktyce oznacza to, że jeżeli syn jest agresywny, niekontrolowany, grozi zabójstwem, atakuje matkę, demoluje mieszkanie albo jego stan wskazuje na psychozę czy utratę kontaktu z rzeczywistością, należy wezwać pogotowie ratunkowe i Policję. Oceny medycznej dokonuje lekarz, a nie rodzina.

Jeżeli nie ma nagłego zagrożenia, ale stan chorego stale się pogarsza, możliwy jest także wniosek do sądu opiekuńczego o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, gdy dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego lub osoba jest niezdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można przewidywać poprawę w wyniku leczenia. Ten tryb nie służy jednak do reagowania na natychmiastowy atak – wtedy potrzebna jest interwencja doraźna.

Jeżeli pojawia się pytanie o niepoczytalność sprawcy, trzeba pamiętać, że ocenia się ją dopiero w konkretnym postępowaniu karnym na podstawie opinii biegłych. Zaburzenia psychiczne nie wykluczają automatycznie interwencji Policji ani odpowiedzialności karnej.

Czy choroba psychiczna wyklucza odpowiedzialność karną?

Nie. Odpowiedzialność karna zależy od tego, czy w chwili czynu sprawca miał zachowaną zdolność rozpoznania jego znaczenia i pokierowania swoim postępowaniem. Reguluje to art. 31 § 1 i § 2 Kodeksu karnego.

Jeżeli z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych sprawca w czasie czynu nie mógł rozpoznać jego znaczenia albo pokierować swoim postępowaniem, nie popełnia przestępstwa – art. 31 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli ta zdolność była tylko w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary – art. 31 § 2 Kodeksu karnego.

Dla rodziny najważniejsze jest jednak to, że o stanie poczytalności rozstrzygają biegli i sąd, a nie sprawca czy jego bliscy. Dlatego zgłoszenie przemocy ma sens także wtedy, gdy sprawca leczył się psychiatrycznie.

Jakie dowody zbierać?

W sprawach o przemoc domową bardzo ważne są dowody, bo ofiara często później wycofuje się ze strachu albo zmienia wersję pod wpływem sprawcy. Warto zabezpieczać:

• nagrania gróźb, krzyków i awantur,
• SMS-y, wiadomości z komunikatorów, listy,
• zdjęcia obrażeń i zniszczeń w mieszkaniu,
• dokumentację z SOR, poradni, obdukcję lekarską,
• notatki z interwencji Policji,
• dane świadków: sąsiadów, rodziny, pracowników opieki, pielęgniarki środowiskowej,
• własny dziennik zdarzeń z datami, godzinami i opisem zachowań.

Jeżeli matka jest starsza, schorowana, zależna od syna lub boi się mówić, warto notować także sytuacje pośrednie: zamykanie w domu, zabieranie telefonu, blokowanie kontaktu z rodziną, odmawianie jedzenia, leków lub opieki. W konkretnej sprawie może to mieć znaczenie także dla oceny, czy pokrzywdzona jest osobą nieporadną w rozumieniu art. 207 § 1 Kodeksu karnego.

Nakaz opuszczenia mieszkania i zakazy wobec sprawcy

Poza policyjnym nakazem natychmiastowym możliwe są także dalsze środki ochrony orzekane przez sąd.

W postępowaniu karnym sąd może orzec m.in. zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się lub nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym na podstawie art. 41a § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jeżeli sprawca został skazany za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, w tym przemocy wobec osoby najbliższej.

Na etapie postępowania przygotowawczego prokurator albo sąd może zastosować także środki zapobiegawcze, np. dozór Policji połączony z zakazem kontaktu lub nakazem opuszczenia lokalu, jeżeli spełnione są przesłanki z Kodeksu postępowania karnego. W praktyce ich dobór zależy od stopnia zagrożenia i materiału dowodowego.

Niezależnie od sprawy karnej osoba dotknięta przemocą domową może żądać zobowiązania sprawcy do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania lub zakazania zbliżania się do niego w postępowaniu cywilnym na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Czy córka lub inne rodzeństwo może działać za matkę?

Tak, ale zakres działania zależy od stanu matki. Zawiadomienie o przestępstwie może złożyć każdy, kto ma wiedzę o przemocy. Można też wzywać Policję przy każdej awanturze, rozmawiać z dzielnicowym, OPS-em, lekarzem rodzinnym i pielęgniarką środowiskową.

Jeżeli matka z powodu stanu zdrowia psychicznego lub fizycznego nie radzi sobie z prowadzeniem swoich spraw, można rozważyć postępowanie o ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna lub kuratora, ale jest to odrębna i poważna procedura, która nie zastępuje natychmiastowej ochrony przed przemocą.

Jeżeli syn ogranicza kontakty z matką, izoluje ją albo kontroluje wszystko, co dzieje się w domu, sytuacja wymaga szybkiej reakcji służb. W niektórych rodzinach przyda się też analiza, czy zachodzi . problem przemocy wobec osoby chorej lub zależnej.

Jak powinno wyglądać zawiadomienie?

Zawiadomienie nie musi być długie ani napisane prawniczym językiem. Powinno zawierać:

• dane matki i sprawcy,
• adres miejsca zdarzeń,
• opis konkretnych zachowań z datami lub przybliżonym okresem,
• informację, czy były groźby, pobicia, świadkowie, interwencje,
• wskazanie dowodów,
• informację o stanie zdrowia matki i ewentualnie sprawcy, jeśli ma to znaczenie dla zagrożenia.

Najlepiej opisywać fakty, a nie oceny: „w dniu… uderzył”, „powiedział, że zabije”, „szarpał za rękę”, „zabrał telefon”, „matka uciekła do sąsiadki”. Im bardziej konkretnie, tym lepiej.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce łączą się środki karne, policyjne i psychiatryczne.

FAQ

Czy matka musi sama złożyć zawiadomienie?

Nie. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa może złożyć także córka, syn, sąsiad lub inna osoba, która wie o przemocy. W razie zagrożenia zawsze można też wezwać Policję.

Czy choroba psychiczna sprawcy blokuje nakaz opuszczenia mieszkania?

Nie. Jeżeli sprawca stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby dotkniętej przemocą domową, Policja może wydać nakaz i zakaz na podstawie art. 15aa ustawy o Policji niezależnie od tego, czy sprawca leczy się psychiatrycznie.

Czy można umieścić syna w szpitalu psychiatrycznym bez jego zgody?

Tak, ale tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek. Najczęściej chodzi o bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia własnego albo innych osób zgodnie z art. 21, art. 23 lub art. 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy groźby bez pobicia też są karalne?

Tak. Jeżeli groźba popełnienia przestępstwa wzbudza u pokrzywdzonej uzasadnioną obawę jej spełnienia, może chodzić o czyn z art. 190 § 1 Kodeksu karnego.

Co jeśli matka wycofuje się z zeznań?

To częste w sprawach przemocy domowej. Dlatego tak ważne są inne dowody: nagrania, świadkowie, dokumentacja medyczna, notatki policyjne i procedura Niebieskiej Karty.

Praktyczny wniosek

W opisanej sytuacji najbezpieczniejsze jest działanie równoległe: każdą awanturę zgłaszać na 112, złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 207 § 1 Kodeksu karnego i – zależnie od gróźb – także z art. 190 § 1 Kodeksu karnego, uruchomić procedurę Niebieskiej Karty oraz, jeśli zachowanie syna wskazuje na bezpośrednie zagrożenie związane z zaburzeniami psychicznymi, wezwać pogotowie i domagać się oceny psychiatrycznej.

Jeżeli problem jest podobny do spraw, w których sprawca ma . kłopoty psychiczne lub . problemy psychiczne, nie należy zakładać, że „nic nie da się zrobić”. Narzędzia prawne istnieją, ale trzeba uruchomić je możliwie szybko.

Gdy sprawca . znęca się nad nią, a sytuacja ma charakter poważny, można też szukać wsparcia przez OPS, dzielnicowego i prokuraturę. W razie potrzeby warto porównać także . analogiczną sytuację w innych opisanych sprawach rodzinnych.

Jeżeli pojawił się już policyjny albo sądowy . nakaz opuszczenia lokalu, trzeba pilnować jego przestrzegania i każdorazowe naruszenie od razu zgłaszać Policji.

W rodzinach, w których zachodzi przemoc wobec osoby chorej lub starszej, pomocne bywa też porównanie spraw, gdzie syn . znęca się nad nią albo występuje inna analogiczna sytuacja.

Jeżeli sprawca ma rozpoznaną chorobę psychiczną lub uzależnienie, a rodzina obawia się, że chodzi o . sprawcę z chorobą, trzeba oddzielić dwa zagadnienia: ochronę ofiary tu i teraz oraz ocenę psychiatryczną sprawcy.

Źródła

• ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 31 § 1–2, art. 39, art. 41a § 1, art. 157, art. 190 § 1, art. 190a § 1, art. 207 § 1–3, art. 217 § 1, art. 288 § 1,
• ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego,
• ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa ust. 1,
• ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 9d i art. 11a ust. 1,
• ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 21 ust. 1, art. 23 ust. 1, art. 24 ust. 1, art. 29 ust. 1,
• rozporządzenie Rady Ministrów z 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”,
• wyrok Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 1996 r., WR 102/96,
• wyrok Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 1971 r., I KR 149/71.