Alkoholik w domu i przemoc domowa co można zrobić

Agresywny alkoholik w domu – od czego zacząć?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest bezpieczeństwo mamy, niepełnosprawnego syna oraz pozostałych domowników. Jeżeli brat wszczyna awantury, poniża, grozi, niszczy rzeczy, popycha, uderza albo jego zachowanie wzbudza realny strach, należy każdorazowo wzywać Policję. W zgłoszeniu warto mówić konkretnie: kto jest zagrożony, czy w domu jest osoba niepełnosprawna, czy sprawca jest nietrzeźwy, czy padają groźby i czy domownicy boją się zostać z nim w mieszkaniu.

Nie należy traktować alkoholizmu jako usprawiedliwienia przemocy. Uzależnienie może wymagać leczenia, ale nie odbiera rodzinie prawa do ochrony. Przy problemie z bratem alkoholikiem pomocne bywa przygotowanie planu działania: zgromadzenie dowodów, uruchomienie procedury pomocowej, zawiadomienie organów ścigania i w razie potrzeby wniosek do sądu. Podobne praktyczne kroki stosuje się także w innych sprawach, w których osoba uzależniona krzywdzi domowników.

Rodzina powinna zacząć dokumentować zdarzenia: daty interwencji Policji, notatki z awantur, nagrania wykonane dla ochrony własnych praw, SMS-y, wiadomości, zdjęcia zniszczeń, zaświadczenia lekarskie, relacje sąsiadów i informacje z ośrodka pomocy społecznej. W sprawie spornej bardzo ważne są dowody znęcania, bo to one pozwalają wykazać skalę przemocy przed Policją, prokuratorem albo sądem.

Znęcanie się nad domownikami jako przestępstwo

Opisane zachowania mogą wypełniać znamiona przestępstwa znęcania się z art. 207 Kodeksu karnego. Przepis obejmuje zarówno znęcanie fizyczne, jak i psychiczne nad osobą najbliższą albo osobą pozostającą w stosunku zależności od sprawcy. Znęcanie psychiczne może polegać m.in. na stałym poniżaniu, wyśmiewaniu, wywoływaniu strachu, izolowaniu, grożeniu, kontrolowaniu, uporczywym zakłócaniu spokoju czy niszczeniu poczucia bezpieczeństwa domowników.

Jeżeli pokrzywdzoną jest osoba nieporadna ze względu na wiek, stan psychiczny albo fizyczny, odpowiedzialność karna może być surowsza. W przedstawionym stanie faktycznym szczególne znaczenie ma to, że w domu mieszka osoba niepełnosprawna oraz mama sprawująca nad nią opiekę. Przy ocenie sprawy organom ścigania trzeba jasno wskazać, jak zachowanie sprawcy wpływa na te osoby i czy uniemożliwia im normalne funkcjonowanie.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji lub w prokuraturze. Nie trzeba samodzielnie kwalifikować czynu prawnie; wystarczy dokładnie opisać zdarzenia, wskazać świadków i załączyć dowody. Jeżeli występują groźby, uporczywe nękanie albo naruszanie nietykalności cielesnej, organy mogą badać również inne przepisy Kodeksu karnego, np. art. 190, art. 190a lub art. 217 K.k. W sprawach dotyczących przemocy wobec bliskich warto porównać także materiał o przemocy dorosłego dziecka wobec chorego rodzica.

Niebieska Karta i wsparcie instytucji

Obecnie mówimy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, a nie – jak w starszych tekstach – wyłącznie o przemocy w rodzinie. Procedura „Niebieskie Karty” jest uruchamiana w razie uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy domowej. Nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy ani osoby podejrzewanej o jej stosowanie.

Procedurę mogą wszcząć m.in. Policja, pracownik socjalny, przedstawiciel oświaty, ochrony zdrowia lub gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Po jej wszczęciu sprawa trafia do zespołu interdyscyplinarnego i grupy diagnostyczno-pomocowej, które oceniają sytuację, planują pomoc i mogą kierować osobę stosującą przemoc do programów korekcyjno-edukacyjnych albo psychologiczno-terapeutycznych. W praktyce wszczęcie procedury jest ważne także dlatego, że tworzy dokumentację zdarzeń i uruchamia lokalne instytucje pomocowe.

Jeżeli osoba stosująca przemoc posiada broń, przepisy przewidują dodatkowe obowiązki zawiadomienia właściwych jednostek Policji. W opisanej sprawie warto także skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej, ośrodkiem interwencji kryzysowej albo specjalistycznym ośrodkiem wsparcia dla osób doznających przemocy domowej.

Jak doprowadzić do opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy?

Jeżeli osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników, Policja może wydać na 14 dni natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do tego mieszkania. Policja może też zastosować zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się albo zakaz wstępu do określonych miejsc, np. szkoły, pracy lub placówki, w której regularnie przebywa osoba pokrzywdzona.

Takie środki są natychmiast wykonalne. Jeżeli rodzina obawia się, że po 14 dniach sprawca wróci i przemoc się powtórzy, należy w tym czasie złożyć do sądu rejonowego wniosek o dalszą ochronę oraz – jeżeli jest taka potrzeba – o zabezpieczenie na czas trwania sprawy. Wniosek może obejmować zobowiązanie sprawcy do opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się albo zakaz wstępu do wskazanych miejsc.

Podstawą cywilną jest art. 11a i art. 11aa ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Co ważne, z ochrony można korzystać również wtedy, gdy osoba doznająca przemocy opuściła mieszkanie z powodu przemocy, sprawca chwilowo wyprowadził się albo przebywa w mieszkaniu nieregularnie. Nie jest rozstrzygające to, kto jest właścicielem lokalu; kluczowe jest to, czy zachowanie sprawcy czyni wspólne zamieszkiwanie szczególnie uciążliwym albo zagraża życiu lub zdrowiu osoby doznającej przemocy. Jeżeli problem dotyczy osoby uzależnionej od alkoholu, warto też sprawdzić praktyczne zasady eksmisji alkoholika z domu.

Leczenie odwykowe alkoholika – kiedy można je wymusić?

Przymusowe leczenie odwykowe nie polega na tym, że rodzina sama „wysyła” dorosłego alkoholika na leczenie. Zgodnie z ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny, mogą zostać skierowane na badanie przez biegłego.

Postępowanie zwykle rozpoczyna się od zgłoszenia sprawy do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby uzależnionej. Komisja może działać z własnej inicjatywy albo na wniosek. O obowiązku leczenia w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego orzeka sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym, na wniosek gminnej komisji albo prokuratora.

Jeżeli sprawca w czasie awantury stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia swojego albo innych osób, trzeba wzywać Policję i pogotowie ratunkowe. Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody jest jednak odrębną procedurą i wymaga przesłanek z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego; sam fakt nietrzeźwości albo uzależnienia nie wystarcza.

Czy ubezwłasnowolnienie może pomóc?

Ubezwłasnowolnienie nie jest szybkim sposobem na usunięcie agresywnego domownika z mieszkania. Może być rozważane wtedy, gdy z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Uprawnieni są m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. W praktyce postępowanie wymaga opinii biegłych i może trwać długo, dlatego nie powinno zastępować natychmiastowych działań ochronnych: interwencji Policji, procedury „Niebieskie Karty”, zawiadomienia o przestępstwie i wniosku z art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Testament i wydziedziczenie agresywnego syna

Jeżeli mama chce uregulować sprawy spadkowe, może sporządzić testament. Wydziedziczenie syna jest możliwe tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, popełnienie względem spadkodawcy lub najbliższej mu osoby umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Sam alkoholizm nie wystarczy, jeżeli nie towarzyszą mu zachowania odpowiadające ustawowym przesłankom. Trzeba też pamiętać, że ubezwłasnowolnienie samo w sobie nie pozbawia prawa do zachowku; prawo do zachowku wyłącza skuteczne wydziedziczenie albo inne ustawowe podstawy, które należy ocenić w konkretnym stanie faktycznym.

FAQ

Czy alkoholik może zostać wyrzucony z mieszkania, jeżeli jest tam zameldowany?

Tak, meldunek nie chroni przed środkami stosowanymi wobec osoby stosującej przemoc domową. Policja może wydać krótkoterminowy nakaz i zakazy ochronne, a sąd może orzec obowiązek opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Czy do założenia Niebieskiej Karty potrzebna jest zgoda mamy?

Nie. Procedura „Niebieskie Karty” nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy ani osoby podejrzewanej o stosowanie przemocy. Może zostać wszczęta na podstawie uzasadnionego podejrzenia przemocy, także po zgłoszeniu przez świadka.

Czy można nagrywać awantury w domu?

Nagrania wykonane po to, aby chronić własne prawa i bezpieczeństwo, mogą być istotnym dowodem, zwłaszcza gdy dokumentują groźby, poniżanie albo agresję. Trzeba jednak unikać prowokowania zdarzeń i pamiętać, że ocenę dopuszczalności konkretnego dowodu podejmuje organ prowadzący sprawę.

Czy sąd może nakazać leczenie odwykowe?

Tak, ale nie na sam wniosek rodziny złożony bezpośrednio do sądu w zwykłym trybie. Postępowanie prowadzi sąd rejonowy na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokuratora, po zgromadzeniu dokumentacji i – co do zasady – opinii biegłego.

Czy wydziedziczenie syna alkoholika zawsze będzie skuteczne?

Nie. Wydziedziczenie wymaga konkretnych przesłanek z Kodeksu cywilnego i wskazania przyczyny w testamencie. Alkoholizm sam w sobie nie wystarczy, ale przemoc wobec matki, uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych albo poważne przestępstwo przeciwko niej mogą mieć znaczenie.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 190, art. 190a, art. 207 i art. 217.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 2, art. 3, art. 9d, art. 11a i art. 11aa.
• Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, w szczególności art. 24–27 i art. 32.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, art. 16, art. 941, art. 991, art. 1008 i art. 1009.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności przepisy o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego bez zgody.