Zmiana nazwiska dziecka i ojca w akcie urodzenia

Najpierw trzeba ustalić, dlaczego dany mężczyzna jest wpisany jako ojciec

Samo przekonanie, że mężczyzna wpisany w akcie urodzenia nie jest ojcem biologicznym dziecka, nie wystarcza do zmiany aktu urodzenia. Akt stanu cywilnego korzysta z domniemania zgodności z prawdą, a kierownik urzędu stanu cywilnego nie może na podstawie samego oświadczenia matki wykreślić dotychczasowego ojca i wpisać innego mężczyzny.

W praktyce trzeba najpierw ustalić, z jakiego powodu mężczyzna został wpisany jako ojciec dziecka:

Jeżeli w akcie urodzenia figuruje mąż matki, zastosowanie ma domniemanie ojcostwa z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki. Domniemania tego nie obala się w urzędzie, lecz w sądzie.

Zaprzeczenie ojcostwa męża matki

Jeżeli ojcem wpisanym w akcie urodzenia jest mąż matki, właściwą drogą jest pozew o zaprzeczenie ojcostwa. Sprawa toczy się w postępowaniu odrębnym w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi, o którym mowa w art. 453 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Uprawnienie do wniesienia pozwu wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Mąż matki może wnieść powództwo na podstawie art. 63 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Matka dziecka może wnieść powództwo na podstawie art. 69 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dziecko może wnieść powództwo po osiągnięciu pełnoletności na podstawie art. 70 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Prokurator może wnieść takie powództwo na podstawie art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego.

Biologiczny ojciec dziecka nie jest osobą uprawnioną do samodzielnego wniesienia pozwu o zaprzeczenie ojcostwa męża matki. Może natomiast wystąpić w sprawie jako świadek, może poddać się badaniu DNA, a w szczególnych sytuacjach może zwrócić się do prokuratora o rozważenie wniesienia powództwa na podstawie art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli matka wnosi pozew, pozwanymi są co do zasady mąż matki i dziecko. Jeżeli mąż matki nie żyje, sprawa wymaga analizy procesowej, ponieważ w miejsce zmarłej strony może być potrzebny kurator. Zasady udziału stron w tych sprawach wynikają z przepisów Kodeksu postępowania cywilnego regulujących sprawy ze stosunków między rodzicami a dziećmi.

Terminy na zaprzeczenie ojcostwa

Terminy są bardzo ważne, bo ich przekroczenie może spowodować oddalenie powództwa. Aktualnie obowiązujące terminy są dłuższe niż w starszych opracowaniach, w których często pojawia się termin 6 miesięcy.

• Mąż matki może wnieść pozew w terminie 1 roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, jednak nie później niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Wynika to z art. 63 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Matka dziecka może wnieść pozew w terminie 1 roku od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko nie pochodzi od jej męża, jednak nie później niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Wynika to z art. 69 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Dziecko może wnieść pozew po osiągnięciu pełnoletności w terminie 1 roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od męża matki. Jeżeli dziecko dowiedziało się o tym przed osiągnięciem pełnoletności, termin biegnie od dnia osiągnięcia pełnoletności. Wynika to z art. 70 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Prokurator nie jest związany powyższymi terminami, ale działa tylko wtedy, gdy przemawia za tym dobro dziecka albo interes społeczny, zgodnie z art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli termin dla matki albo męża matki już upłynął, nie oznacza to automatycznie, że sprawa jest niemożliwa. Trzeba wtedy ocenić, czy pozew może wnieść dziecko po osiągnięciu pełnoletności albo czy istnieją argumenty do wystąpienia do prokuratora.

Co jeśli ojciec został wpisany po uznaniu ojcostwa?

Inna procedura obowiązuje wtedy, gdy mężczyzna nie był mężem matki, lecz uznał ojcostwo. W takim przypadku nie wnosi się pozwu o zaprzeczenie ojcostwa, lecz pozew o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa.

Mężczyzna, który uznał ojcostwo, może żądać ustalenia bezskuteczności uznania na podstawie art. 78 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Matka dziecka może wystąpić z takim żądaniem na podstawie art. 79 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dziecko może dochodzić ustalenia bezskuteczności uznania po osiągnięciu pełnoletności na podstawie art. 81 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Prokurator może działać na podstawie art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Także w tej sytuacji biologiczny ojciec co do zasady nie może sam usunąć z aktu urodzenia mężczyzny, który wcześniej uznał ojcostwo. Dopóki dziecko ma prawnie ustalonego ojca, ustalenie ojcostwa innego mężczyzny nie jest możliwe w zwykłym trybie.

Jak zmienia się akt urodzenia po wyroku?

Po prawomocnym wyroku zaprzeczającym ojcostwo albo ustalającym bezskuteczność uznania ojcostwa sąd przekazuje informację do urzędu stanu cywilnego. Kierownik USC zamieszcza w akcie urodzenia wzmiankę dodatkową na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. Podstawę prawną zamieszczania wzmianek dodatkowych stanowi art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że dotychczasowy ojciec przestaje być prawnym ojcem dziecka, a akt urodzenia zostaje odpowiednio uzupełniony lub sprostowany przez USC. Nie jest to jednak automatyczne wpisanie biologicznego ojca. Do tego potrzebne jest uznanie ojcostwa albo sądowe ustalenie ojcostwa.

Uznanie ojcostwa przez biologicznego ojca

Jeżeli po prawomocnym obaleniu dotychczasowego ojcostwa dziecko nie ma prawnie ustalonego ojca, ojcostwo może zostać ustalone przez uznanie ojcostwa albo przez sąd. Wynika to z art. 72 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Uznanie ojcostwa polega na tym, że mężczyzna składa oświadczenie, iż jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdza jednocześnie albo w terminie 3 miesięcy, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna. Tak stanowi art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Oświadczenia konieczne do uznania ojcostwa można złożyć między innymi przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo przed sądem opiekuńczym. Jeżeli uznanie następuje za granicą, możliwe jest złożenie oświadczeń przed polskim konsulem, gdy spełnione są warunki przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Obecność biologicznego ojca jest więc potrzebna na etapie uznania ojcostwa, bo to on składa oświadczenie. Obecność mężczyzny wcześniej wpisanego w akcie urodzenia nie jest wtedy potrzebna, jeżeli jego ojcostwo zostało już prawomocnie obalone.

Nazwisko dziecka po ustaleniu ojcostwa

Przy uznaniu ojcostwa rodzice składają oświadczenia co do nazwiska dziecka. Zasady wynikają z art. 89 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dziecko może nosić nazwisko jednego z rodziców albo nazwisko utworzone przez połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca. Jeżeli rodzice nie złożą zgodnych oświadczeń, dziecko nosi nazwisko składające się z nazwiska matki i dołączonego do niego nazwiska ojca.

Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, do zmiany nazwiska potrzebna jest także jego zgoda. Wymóg ten wynika z art. 89 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z zasad dotyczących zmiany nazwiska małoletniego.

Jeżeli celem jest tylko zmiana nazwiska dziecka na nazwisko matki, bez zmiany ustalonego ojcostwa, można rozważyć tryb administracyjny na podstawie ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.

Administracyjna zmiana nazwiska dziecka na nazwisko matki

Zmiana nazwiska w trybie administracyjnym jest możliwa tylko z ważnych powodów. Przykładowe ważne powody wymienia art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska. Przepis ten wskazuje między innymi nazwisko ośmieszające albo nielicujące z godnością człowieka, zmianę na nazwisko używane, zmianę na nazwisko bezprawnie zmienione albo zmianę na nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada.

W przypadku małoletniego wniosek składa przedstawiciel ustawowy. Zgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy o zmianie imienia i nazwiska, zmiana nazwiska małoletniego dziecka wymaga zgody drugiego rodzica, chyba że drugi rodzic nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie żyje, nie jest znany albo został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, potrzebna jest także jego zgoda.

Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, zgodę drugiego rodzica może zastąpić rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 8 ust. 3 ustawy o zmianie imienia i nazwiska. W praktyce składa się wtedy wniosek do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, o zezwolenie na zmianę nazwiska dziecka.

Jeżeli ojciec jest tylko ograniczony we władzy rodzicielskiej, jego zgoda może być nadal potrzebna. Jeżeli został całkowicie pozbawiony władzy rodzicielskiej, zgoda nie jest wymagana na podstawie art. 8 ust. 2 ustawy o zmianie imienia i nazwiska.

Ile to trwa i ile kosztuje?

Sprawa sądowa o zaprzeczenie ojcostwa albo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa trwa zwykle od kilku miesięcy do ponad roku. Czas zależy od obciążenia sądu, stanowiska stron, potrzeby przesłuchania świadków oraz tego, czy sąd dopuści dowód z badań DNA.

Opłata sądowa od pozwu w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa albo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa wynosi 200 zł. Podstawą jest art. 27 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli sąd zleci badania DNA, mogą pojawić się dodatkowe koszty opinii biegłych, chyba że strona uzyska zwolnienie od kosztów sądowych.

Uznanie ojcostwa przed kierownikiem USC co do zasady nie jest kosztowną procedurą. Jeżeli potrzebny jest odpis aktu stanu cywilnego, trzeba liczyć się z opłatą za odpis. Administracyjna decyzja o zmianie imienia lub nazwiska podlega opłacie skarbowej 37 zł na podstawie części I pkt 7 załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej.

FAQ

Źródła

• art. 62, art. 63, art. 69, art. 70, art. 72, art. 73, art. 78, art. 79, art. 81, art. 86 i art. 89 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 453 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego
• art. 4 i art. 8 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska
• art. 27 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• część I pkt 7 załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej