Zrzeczenie się mandatu radnego a oświadczenie majątkowe

Zrzeczenie się mandatu radnego – podstawowa zasada

Sytuacje, w których wygasa mandat radnego, określa art. 383 Kodeksu wyborczego. Jedną z nich jest pisemne zrzeczenie się mandatu. Oznacza to, że radny nie musi szukać pośrednich sposobów zakończenia sprawowania funkcji, takich jak niezłożenie oświadczenia majątkowego.

Rezygnacja z mandatu jest jednostronnym oświadczeniem. Nie wymaga zgody rady gminy ani głosowania nad tym, czy rezygnację przyjąć. W praktyce pismo powinno być jednoznaczne, podpisane i doręczone w sposób pozwalający wykazać datę wpływu. Warto wskazać datę sporządzenia pisma oraz jasno napisać, że chodzi o zrzeczenie się mandatu, a nie tylko o zapowiedź przyszłej rezygnacji.

W przypadku radnego gminy wygaśnięcie mandatu z powodu pisemnego zrzeczenia stwierdza niezwłocznie komisarz wyborczy w drodze postanowienia. To istotna różnica wobec sytuacji niezłożenia oświadczenia majątkowego, w której procedura jest dłuższa i wymaga wcześniejszego wezwania do uzupełnienia obowiązku.

Jak przygotować pisemne zrzeczenie się mandatu?

Pismo nie musi mieć skomplikowanej formy. Powinno jednak zawierać co najmniej dane radnego, oznaczenie rady, jednoznaczne oświadczenie o zrzeczeniu się mandatu, datę i własnoręczny podpis. Dla bezpieczeństwa warto zachować potwierdzenie złożenia pisma w urzędzie albo potwierdzenie nadania przesyłki.

Nie należy formułować rezygnacji warunkowo, na przykład przez zapis, że radny zrezygnuje dopiero wtedy, gdy rada podejmie określoną uchwałę. Zrzeczenie się mandatu powinno być jasne, stanowcze i możliwe do wykonania bez dodatkowych ustaleń.

Jeżeli powodem rezygnacji jest konflikt interesów, nowa funkcja, praca w jednostce samorządowej albo inna aktywność publiczna, warto osobno przeanalizować zakazy łączenia funkcji. Przykładowo, gdy radny pełniący funkcję w OSP albo rozważa zatrudnienie w urzędzie gminy, znaczenie mogą mieć przepisy o niepołączalności i ograniczeniach antykorupcyjnych.

Czy można cofnąć zrzeczenie się mandatu?

Co do zasady zrzeczenie się mandatu nie powinno być traktowane jak zwykłe pismo, które można swobodnie wycofać następnego dnia. Orzecznictwo dopuszcza jednak możliwość powołania się na poważną wadę oświadczenia woli, na przykład działanie pod wpływem błędu, groźby albo w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 maja 2012 r., II OSK 401/12, wskazywał, że cofnięcie oświadczenia o zrzeczeniu się mandatu może mieć miejsce tylko w sytuacjach szczególnych i przed stwierdzeniem wygaśnięcia mandatu. Obecnie, przy zrzeczeniu się mandatu radnego gminy, trzeba uwzględnić aktualny tryb działania komisarza wyborczego. Jeżeli radny uważa, że złożył rezygnację wadliwie, powinien działać natychmiast i przedstawić konkretne okoliczności, a nie tylko zmianę decyzji.

Oświadczenie majątkowe radnego – terminy i obowiązki

Radny ma obowiązek składać oświadczenia majątkowe na zasadach określonych w ustawie o samorządzie gminnym. Pierwsze oświadczenie składa się w terminie 30 dni od dnia złożenia ślubowania. Kolejne oświadczenia składa się co roku do 30 kwietnia, według stanu na 31 grudnia roku poprzedniego, a także na 2 miesiące przed upływem kadencji.

Oświadczenie majątkowe dotyczy majątku odrębnego radnego oraz majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową. Składa się je przewodniczącemu rady gminy. Z punktu widzenia pytania najważniejsze jest to, że obowiązek złożenia oświadczenia za poprzedni rok nie znika tylko dlatego, że radny planuje zrezygnować z mandatu. Ocena zależy jednak od dat: kiedy radny pełnił mandat, kiedy powstał obowiązek złożenia oświadczenia i kiedy skutecznie doszło do wygaśnięcia mandatu.

Co grozi za niezłożenie oświadczenia majątkowego?

Jeżeli radny nie złoży oświadczenia majątkowego w ustawowym terminie, przewodniczący rady gminy powinien w terminie 14 dni od dnia stwierdzenia niedotrzymania terminu wezwać go do niezwłocznego złożenia oświadczenia. W wezwaniu wyznacza się dodatkowy czternastodniowy termin, liczony od dnia skutecznego doręczenia wezwania.

Dopiero niezłożenie oświadczenia mimo upływu tego dodatkowego terminu powoduje wygaśnięcie mandatu w trybie Kodeksu wyborczego. Nie jest to więc mechanizm natychmiastowy. Rada powinna też umożliwić radnemu złożenie wyjaśnień przed podjęciem aktu dotyczącego wygaśnięcia mandatu z tej przyczyny.

Dla radnego zasadniczą sankcją za niezłożenie oświadczenia majątkowego jest utrata mandatu. Ustawa o samorządzie gminnym nie przewiduje wobec radnego dodatkowej sankcji pieniężnej tylko za samo niezłożenie oświadczenia. Inaczej należy oceniać złożenie oświadczenia nieprawdziwego albo zatajenie prawdy, ponieważ formularz oświadczenia zawiera pouczenie o odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego.

W praktyce niezłożenie oświadczenia może też powodować konsekwencje organizacyjne i wizerunkowe. Może powstać spór o okres sprawowania mandatu, udział w pracach rady, wypłatę diety albo ocenę zachowania radnego przez mieszkańców.

Dlaczego nie warto rezygnować przez niezłożenie oświadczenia?

Celowe niezłożenie oświadczenia majątkowego jest rozwiązaniem niepotrzebnie ryzykownym. Po pierwsze, nie kończy mandatu od razu, bo wcześniej musi upłynąć termin podstawowy, następnie trzeba doręczyć wezwanie i poczekać na dodatkowe 14 dni. Po drugie, taka droga może sugerować, że radny chce uniknąć jawności swojego majątku, nawet jeżeli rzeczywistą przyczyną są sprawy osobiste.

Po trzecie, w razie kontroli dat i dokumentów mogą powstać nieporozumienia co do tego, czy radny działał jeszcze w okresie mandatu, czy mógł uczestniczyć w głosowaniach i od kiedy należy liczyć skutki wygaśnięcia mandatu. Z tych powodów przy zwykłej rezygnacji z funkcji najbezpieczniejsze jest pisemne zrzeczenie się mandatu.

Co dzieje się po wygaśnięciu mandatu?

Po stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu uruchamiane są dalsze czynności wyborcze przewidziane dla uzupełnienia składu rady. Z punktu widzenia radnego najważniejsze jest jednak to, że nie powinien już wykonywać czynności związanych z mandatem, uczestniczyć w głosowaniach ani pobierać świadczeń związanych z funkcją za okres po wygaśnięciu mandatu.

Trzeba odróżnić wygaśnięcie mandatu radnego od zmian dotyczących organu wykonawczego gminy. Inne zasady obowiązują wtedy, gdy pytanie dotyczy tego, kto kieruje gminą po odwołaniu burmistrza albo wójta.

FAQ

Czy radny może zrzec się mandatu w każdym czasie?

Tak. Radny może złożyć pisemne oświadczenie o zrzeczeniu się mandatu w trakcie kadencji. Nie musi uzasadniać decyzji ani uzyskiwać zgody rady.

Czy zrzeczenie się mandatu trzeba złożyć na specjalnym formularzu?

Nie. Przepisy wymagają formy pisemnej, ale nie narzucają urzędowego formularza. Pismo powinno być jednoznaczne, podpisane i doręczone tak, aby można było ustalić datę wpływu.

Czy niezłożenie oświadczenia majątkowego od razu kończy mandat?

Nie. Najpierw właściwy podmiot wzywa radnego do złożenia oświadczenia i wyznacza dodatkowy 14-dniowy termin. Dopiero bezskuteczny upływ tego terminu prowadzi do procedury wygaśnięcia mandatu.

Czy za samo niezłożenie oświadczenia majątkowego grozi grzywna?

W przypadku radnego podstawową sankcją jest wygaśnięcie mandatu. Odpowiedzialność karna może natomiast wchodzić w grę przy podaniu nieprawdy lub zatajeniu prawdy w złożonym oświadczeniu.

Czy po rezygnacji trzeba jeszcze składać oświadczenie za poprzedni rok?

To zależy od dat. Jeżeli obowiązek złożenia rocznego oświadczenia już powstał, sama późniejsza rezygnacja nie musi automatycznie usuwać tego obowiązku. W razie wątpliwości trzeba porównać datę ślubowania, datę 31 grudnia, termin 30 kwietnia i datę wygaśnięcia mandatu.

Czy można cofnąć zrzeczenie się mandatu?

Nie jest to swobodne. Cofnięcie może być rozważane tylko wyjątkowo, zwłaszcza gdy oświadczenie było dotknięte poważną wadą, i zasadniczo przed formalnym stwierdzeniem wygaśnięcia mandatu.

Podsumowanie

Jeżeli radny chce zakończyć pełnienie funkcji, najprostszym i najbardziej przejrzystym rozwiązaniem jest pisemne zrzeczenie się mandatu. Celowe niezłożenie oświadczenia majątkowego nie jest dobrą alternatywą, bo wymaga dodatkowego wezwania, trwa dłużej i może wywołać niepotrzebne podejrzenia.

W sprawach granicznych znaczenie mają konkretne daty i dokumenty. Inaczej ocenia się sytuację, w której radny rezygnuje przed powstaniem obowiązku złożenia kolejnego oświadczenia, a inaczej taką, w której termin już minął albo doręczono wezwanie do jego złożenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy - Dz.U. 2011 nr 21 poz. 112, w szczególności art. 383.
• Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95, w szczególności art. 24h i art. 24k.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 61 oraz art. 82-88.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 233 § 1.
• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 maja 2012 r., II OSK 401/12.