Zmiana sędziego w procesie karnym – czy trzeba powtarzać dowody?

Zmiana sędziego a zasada bezpośredniości

W postępowaniu karnym istotne znaczenie ma zasada bezpośredniości, czyli to, że sąd powinien opierać wyrok na dowodach, z którymi zetknął się bezpośrednio na rozprawie. Wynika to z art. 410 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym podstawę wyroku może stanowić tylko całokształt okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej.

Jeżeli więc w trakcie procesu zmienia się sędzia albo cały skład sądu, pojawia się pytanie, czy nowy sędzia musi powtórzyć wszystkie dowody osobowe, w szczególności przesłuchania świadków i oskarżonego. Odpowiedź brzmi: nie zawsze. Nie ma dziś prostej reguły, że po każdej zmianie sędziego wszystko trzeba przeprowadzić od początku.

Kluczowe jest to, w jaki sposób sąd ujawnił wcześniejszy materiał dowodowy, czy strony zgłaszały sprzeciw oraz czy pominięcie ponownego przesłuchania mogło ograniczyć prawo do obrony gwarantowane m.in. przez art. 6 Kodeksu postępowania karnego.

Czy po zmianie sędziego trzeba zaczynać rozprawę od początku?

Co do zasady rozprawa powinna toczyć się przed tym samym składem. Jeżeli skład się zmienia, trzeba ocenić, czy da się dalej prowadzić sprawę z poszanowaniem art. 410 Kodeksu postępowania karnego oraz przepisów o ujawnianiu dowodów z dokumentów i protokołów, w szczególności art. 389, art. 391, art. 392 i art. 393 Kodeksu postępowania karnego.

W praktyce oznacza to, że nowy sędzia może oprzeć się na części wcześniej przeprowadzonych dowodów, jeżeli zostały one prawidłowo ujawnione na rozprawie w dopuszczalny przez ustawę sposób. Dotyczy to zwłaszcza odczytania poprzednich wyjaśnień lub zeznań wtedy, gdy przepis na to pozwala.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Jeżeli wiarygodność świadka jest sporna, występują rozbieżności w relacjach albo konieczne jest zadanie dodatkowych pytań, obrona może wnosić o ponowne bezpośrednie przesłuchanie tej osoby. W takiej sytuacji warto podnieść, że odczytanie protokołu nie zastępuje w pełni oceny zachowania świadka, sposobu odpowiadania czy reakcji na pytania stron.

Kiedy sąd może ograniczyć postępowanie dowodowe?

W dawniejszej praktyce często powoływano się na art. 388 Kodeksu postępowania karnego. Nadal jest to przepis istotny, ale jego zastosowanie jest węższe, niż często się przyjmuje. Zgodnie z art. 388 § 1 Kodeksu postępowania karnego, za zgodą obecnych stron sąd może ograniczyć postępowanie dowodowe, jeżeli wyjaśnienia oskarżonego przyznającego się do winy nie budzą wątpliwości. Nie jest to więc ogólna podstawa do rezygnacji z pełnego postępowania dowodowego w każdej sprawie po zmianie sędziego.

Jeżeli oskarżony nie przyznaje się do winy albo jego wyjaśnienia budzą wątpliwości, art. 388 Kodeksu postępowania karnego zwykle nie będzie właściwą podstawą do istotnego ograniczenia dowodów. Wtedy sąd może sięgać raczej po przepisy o ujawnianiu konkretnych protokołów i dokumentów, o ile spełnione są ich warunki ustawowe.

Dlatego w Pana sytuacji najpierw trzeba ustalić, na jakiej dokładnie podstawie procesowej sąd odstąpił od ponownego przesłuchania wcześniejszych świadków. Samo ogólne stwierdzenie, że strony się zgodziły, może być niewystarczające, jeżeli z protokołu nie wynika, czego zgoda dotyczyła i jakie przepisy zastosowano.

Czy obrońca może zgodzić się bez konsultacji z oskarżonym?

Obrońca prowadzi obronę samodzielnie w granicach umocowania procesowego. Kodeks postępowania karnego nie wymaga, aby każda czynność techniczna lub taktyczna była poprzedzona odrębną, ujawnioną do protokołu zgodą oskarżonego. Z punktu widzenia sądu zgoda obrońcy obecnego na rozprawie co do sposobu przeprowadzenia dowodu co do zasady jest skuteczna procesowo.

To jednak nie zamyka sprawy. Jeżeli działanie obrońcy było sprzeczne z interesem oskarżonego i doprowadziło do realnego osłabienia obrony, można później podnosić zarzut naruszenia prawa do obrony z art. 6 Kodeksu postępowania karnego, a w zależności od okoliczności także wskazywać na nienależyte wykonywanie obowiązków przez obrońcę.

W praktyce najważniejsze jest ustalenie:

• czy obrońca był obecny na rozprawie,
• czy złożył wyraźne oświadczenie o zgodzie,
• czy Pan był prawidłowo zawiadomiony o terminie,
• czy zgłaszał Pan wcześniej chęć osobistego udziału,
• czy pominięte dowody były rzeczywiście istotne dla wyniku sprawy.

Jeżeli nie był Pan obecny, ale był prawidłowo zawiadomiony, sam ten fakt zwykle nie wystarczy do podważenia czynności. Inaczej może być, gdy doszło do naruszenia przepisów o obowiązkowej obecności albo zawiadomienie było wadliwe.

Co zrobić jeszcze przed wyrokiem?

Jeżeli sprawa nadal trwa, najlepiej działać od razu, a nie dopiero po wyroku. W piśmie procesowym albo ustnie do protokołu na najbliższej rozprawie można:

• wnieść o ponowne przesłuchanie konkretnych świadków, a nie wszystkich automatycznie,
• wskazać, dlaczego te osoby są kluczowe dla obrony,
• podnieść, że odczytanie wcześniejszych protokołów nie pozwala na pełną ocenę wiarygodności,
• zażądać wskazania podstawy prawnej, na jakiej sąd odstąpił od ponownego przeprowadzenia dowodów,
• wnioskować o sprostowanie lub uzupełnienie protokołu, jeżeli nie oddaje on prawidłowo stanowiska strony.

To ważne, ponieważ sąd odwoławczy znacznie uważniej ocenia zarzuty, które były wcześniej wyraźnie sygnalizowane sądowi I instancji. Brak reakcji przed wyrokiem nie przekreśla apelacji, ale może osłabić argumentację.

Jeżeli problem dotyczy także sposobu prowadzenia sprawy przez prokuraturę, a nie tylko przez sąd, warto sprawdzić, kiedy możliwe jest przekazanie sprawy do innej prokuratury.

Jakich świadków warto żądać do ponownego przesłuchania?

Przy bardzo dużej liczbie świadków, na przykład ponad 100 osób, żądanie ponownego przesłuchania wszystkich może zostać ocenione jako niecelowe albo zmierzające do przewlekania postępowania. Rozsądniej jest wskazać tych świadków, których zeznania:

• pozostają ze sobą w sprzeczności,
• są podstawą głównych ustaleń faktycznych,
• były oceniane jako szczególnie wiarygodne mimo wątpliwości,
• dotyczą kluczowych elementów czynu, zamiaru, alibi lub sprawstwa.

Wniosek dowodowy powinien więc pokazywać konkretną potrzebę, a nie opierać się wyłącznie na samym fakcie zmiany sędziego. To zwiększa szanse na jego uwzględnienie.

Czy jest to bezwzględna przyczyna odwoławcza?

Nie każda sytuacja związana ze zmianą sędziego prowadzi do bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Art. 439 § 1 Kodeksu postępowania karnego wymienia zamknięty katalog takich uchybień. W kontekście składu sądu najczęściej rozważa się art. 439 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego, czyli przypadek, gdy sąd był nienależycie obsadzony albo którykolwiek z jego członków nie był obecny na całej rozprawie.

Ten przepis nie obejmuje jednak automatycznie każdej zmiany sędziego dokonanej zgodnie z procedurą. Jeżeli nowy sędzia został prawidłowo wyznaczony, a dalsze czynności prowadzono formalnie poprawnie, zarzut z art. 439 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego może okazać się nieskuteczny.

Częściej realne znaczenie mają wtedy tzw. względne zarzuty apelacyjne, czyli naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na treść wyroku, np. art. 438 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego. W apelacji trzeba wtedy wykazać nie tylko sam błąd, ale również to, że niepowtórzenie określonych dowodów mogło doprowadzić do błędnych ustaleń faktycznych.

Jak sformułować zarzut w apelacji?

Jeżeli zapadnie wyrok skazujący, w apelacji warto rozważyć połączenie kilku zarzutów, zależnie od przebiegu rozprawy i treści akt. Przykładowo mogą to być:

• naruszenie art. 410 Kodeksu postępowania karnego przez oparcie ustaleń na dowodach, których nowy skład nie przeprowadził lub nie ujawnił prawidłowo na rozprawie,
• naruszenie art. 6 Kodeksu postępowania karnego przez ograniczenie prawa do obrony, jeżeli odmówiono ponownego przesłuchania kluczowych świadków,
• naruszenie art. 391, art. 392 lub art. 393 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli protokoły lub inne dowody ujawniono z naruszeniem warunków ustawowych,
• błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, o którym mowa w art. 438 pkt 3 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli sąd błędnie ocenił wiarygodność świadków bez ich bezpośredniego przesłuchania.

Apelacja będzie silniejsza, jeżeli wskaże Pan konkretne nazwiska świadków, konkretne rozprawy i konkretne fragmenty uzasadnienia wyroku, w których sąd oparł się na tych dowodach.

Tabela: co można zrobić na poszczególnych etapach?

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy żądanie ponownego przeprowadzenia dowodu może być zasadne, a kiedy lepiej skupić się na wybranych uchybieniach.

FAQ

Czy zmiana sędziego automatycznie unieważnia proces?

Nie. Sama zmiana sędziego nie powoduje automatycznie nieważności postępowania. Trzeba sprawdzić, czy nowy skład został wyznaczony prawidłowo i czy dowody ujawniono zgodnie z Kodeksem postępowania karnego.

Czy mogę żądać ponownego przesłuchania wszystkich świadków?

Można taki wniosek złożyć, ale przy dużej liczbie świadków zwykle lepiej wskazać osoby kluczowe dla obrony. Sąd ocenia, czy wniosek jest istotny dla rozstrzygnięcia, czy tylko przedłuża postępowanie.

Czy zgoda obrońcy wiąże oskarżonego?

Co do zasady tak, ponieważ obrońca działa procesowo w imieniu oskarżonego. Nadal jednak można badać, czy jego działanie nie naruszyło prawa do obrony i czy miało wpływ na treść wyroku.

Czy taki zarzut warto podnosić dopiero w apelacji?

Lepiej zgłosić go już przed sądem I instancji. W apelacji zarzut nadal jest możliwy, ale łatwiej go obronić, gdy wcześniej był zgłaszany i odnotowany w protokole.

Czy można oprzeć apelację na art. 439 § 1 pkt 2 K.p.k.?

Tylko wtedy, gdy rzeczywiście doszło do nienależytej obsady sądu albo innego uchybienia mieszczącego się w tym przepisie. Sama zmiana sędziego zgodna z procedurą zazwyczaj nie wystarczy.

Wnioski praktyczne

W opisanej sytuacji najrozsądniejsze jest nie żądanie automatycznego powtórzenia całego procesu, lecz ustalenie z akt, jakie dowody po zmianie sędziego zostały prawidłowo ujawnione, a jakie faktycznie pominięto. Następnie warto domagać się ponownego przeprowadzenia tych dowodów, które są najważniejsze dla linii obrony.

Jeżeli sąd zmierza do szybkiego zakończenia sprawy, tym bardziej trzeba precyzyjnie zgłosić wnioski i sprzeciw, aby później nie pojawił się argument, że obrona nie widziała problemu na etapie pierwszej instancji.

Źródła

• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 6, art. 410, art. 438, art. 439, art. 388, art. 389, art. 391, art. 392, art. 393, art. 422 i nast.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5 marca 2014 r., II AKa 47/14 – w zakresie rozumienia częściowego przeprowadzenia postępowania dowodowego.