Wolne miejsca w grobowcu po ekshumacji – czy można je użyczyć?

Czy wolne miejsca po ekshumacji można komuś użyczyć?

Na tak postawione pytanie nie da się odpowiedzieć jednym zdaniem, ponieważ prawo nie traktuje jednakowo każdego rodzaju grobu. Najpierw trzeba ustalić, czy chodzi o grób ziemny czasowy, czy o grób murowany, potocznie nazywany grobowcem, przeznaczony do pochowania więcej niż jednej osoby.

Jeżeli po ekshumacji pozostaną wolne miejsca w grobowcu, sama procedura ekshumacji nie przesądza jeszcze, że można dowolnie przekazać te miejsca innym osobom. Trzeba sprawdzić dokumenty cmentarne, regulamin cmentarza, treść umowy lub potwierdzenia opłat oraz to, kto jest osobą uprawnioną do dysponowania grobem.

Co do zasady nie należy traktować miejsca w grobie jak zwykłej rzeczy, którą można swobodnie wynająć, użyczyć albo sprzedać. Prawo do grobu ma charakter szczególny: łączy elementy majątkowe z prawami osobistymi, w szczególności z prawem do kultu pamięci osoby zmarłej. Dlatego w praktyce zarządca cmentarza zwykle wymaga zgody osoby wpisanej jako dysponent, a przy grobach rodzinnych także zgody pozostałych osób, które mogą wykonywać prawo do grobu.

Grób ziemny a grób murowany — dlaczego to rozróżnienie jest najważniejsze?

Art. 7 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych stanowi, że grób nie może być użyty do ponownego chowania przed upływem 20 lat. Po upływie tego terminu ponowne użycie grobu nie może nastąpić, jeżeli jakakolwiek osoba zgłosi zastrzeżenie i uiści opłatę przewidzianą za pochowanie zwłok. Takie zastrzeżenie działa przez kolejne 20 lat i może być odnawiane.

Te zasady dotyczą przede wszystkim grobów ziemnych. Inaczej wygląda sytuacja przy grobach murowanych przeznaczonych do pomieszczenia zwłok więcej niż jednej osoby oraz przy urnach zawierających szczątki powstałe w wyniku spopielenia zwłok. Zgodnie z art. 7 ust. 3 ustawy do takich przypadków nie stosuje się reguł o ponownym użyciu grobu po 20 latach.

W praktyce oznacza to, że przy grobie murowanym wieloosobowym zarządca cmentarza nie powinien samodzielnie przejmować wolnych miejsc tylko dlatego, że minęło 20 lat od pochówku albo że nastąpiła ekshumacja. Sąd Najwyższy w wyroku z 3 grudnia 2010 r., sygn. I CSK 66/10, wskazał, że zarządowi cmentarza nie przysługuje prawo dysponowanie wolnymi miejscami w grobie murowanym ani przed, ani po upływie 20 lat od pochowania, ani prawo pobierania kolejnej opłaty tylko z tego powodu.

Co dzieje się z pustym miejscem po ekshumacji z grobu ziemnego?

Przy grobie ziemnym sytuacja jest mniej korzystna dla osoby, która opłaciła miejsce. Opłata za grób ziemny zasadniczo wiąże się z pochowaniem zwłok i ochroną miejsca przed ponownym użyciem przez określony czas. Jeżeli szczątki zostają ekshumowane i przeniesione w inne miejsce, znika podstawowy cel ochrony tego konkretnego miejsca przed kolejnym pochówkiem.

Ustawa nie reguluje wprost, czy po ekshumacji z grobu ziemnego osoba, która wcześniej uiściła opłatę, nadal może sama decydować o pustym miejscu. Dlatego ogromne znaczenie mają regulamin cmentarza, uchwała rady gminy, jeżeli chodzi o cmentarz komunalny, oraz dokumenty wydane przy opłaceniu miejsca. W wielu regulaminach przewiduje się, że po ekshumacji miejsce przechodzi do dyspozycji zarządu cmentarza, a uiszczona opłata nie podlega zwrotowi albo podlega zwrotowi tylko w części i na zasadach wskazanych w regulaminie.

Jeżeli regulamin cmentarza zawiera takie postanowienie, osoba opłacająca miejsce zwykle nie może skutecznie żądać, aby po ekshumacji zachować puste miejsce i użyczyć je komuś innemu. Jeżeli regulamin tego nie rozstrzyga, warto wystąpić do zarządcy cmentarza o pisemne stanowisko. Spór może wymagać oceny umowy, regulaminu i dotychczasowej praktyki zarządcy.

Czy można pochować w grobowcu osobę spoza rodziny?

W przypadku grobowca rodzinnego nie zawsze jest zakazane pochowanie osoby spoza rodziny, ale nie można przyjąć, że dysponent może jednostronnie i bez ograniczeń użyczyć wolnego miejsca dowolnej osobie. Decydujące są trzy elementy: kto jest uprawniony do grobu, czy są osoby współuprawnione oraz czy regulamin cmentarza dopuszcza taki pochówek.

Jeżeli grób ma już charakter rodzinny, pochowanie osoby obcej może naruszać prawa osobiste członków rodziny osób tam pochowanych, w szczególności prawo do kultu pamięci zmarłych. W razie konfliktu zgoda jednej osoby wpisanej jako dysponent może okazać się niewystarczająca. Bezpiecznym rozwiązaniem jest zebranie pisemnych zgód osób najbliższych i współuprawnionych oraz uzyskanie pisemnej akceptacji zarządu cmentarza.

Jeżeli natomiast chodzi o grobowiec albo miejsce, w którym nie pochowano jeszcze żadnej osoby, uprawnienie może mieć silniejszy charakter majątkowy. Nadal jednak jego przeniesienie, wykorzystanie lub wskazanie osoby do pochowania powinno być oceniane według umowy z zarządcą cmentarza i regulaminu. Samo nazwanie czynności „użyczeniem” nie rozwiązuje problemu, bo zarządca może wymagać formalnego wskazania osoby uprawnionej do pochówku albo zmiany danych dysponenta.

Znaczenie regulaminu cmentarza i uchwał gminy

Przy cmentarzu komunalnym rada gminy może wydawać akty prawa miejscowego dotyczące zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Podstawą jest art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o samorządzie gminnym. Dlatego regulamin cmentarza często przesądza kwestie praktyczne, których ustawa o cmentarzach nie opisuje szczegółowo.

Regulamin może określać między innymi zasady opłat, prolongaty, przeniesienia prawa do dysponowania grobem, wymogi przy pochówku kolejnej osoby, skutki ekshumacji oraz dokumenty wymagane od osób zgłaszających pochówek. Z tego powodu przed zawieraniem jakiejkolwiek umowy z osobą trzecią trzeba najpierw sprawdzić regulamin konkretnego cmentarza.

Na cmentarzu wyznaniowym podobną rolę pełnią regulamin i zasady ustalone przez zarządcę cmentarza, przy czym muszą one pozostawać zgodne z powszechnie obowiązującym prawem. Zarządca cmentarza nie może jednak dowolnie ignorować praw osób, które nabyły prawo do pochówku w określonym miejscu.

Ekshumacja a dalsze dysponowanie grobem

Ekshumacja zwłok lub szczątków może nastąpić między innymi na umotywowaną prośbę osób uprawnionych do pochowania zwłok, za zezwoleniem właściwego państwowego inspektora sanitarnego, na zarządzenie prokuratora albo sądu, albo na podstawie decyzji właściwego inspektora sanitarnego w razie zajęcia terenu cmentarza na inny cel.

Co do zasady ekshumacje przeprowadza się w okresie od 16 października do 15 kwietnia, we wczesnych godzinach rannych. Szczegółowe warunki techniczne i sanitarne wynikają z rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi.

Decyzja sanepidu dotycząca ekshumacji nie jest jednak decyzją o tym, kto może później wykorzystać wolne miejsce w grobie. Zezwolenie sanitarne pozwala przeprowadzić ekshumację w określonych warunkach, ale nie zastępuje zgody zarządcy cmentarza ani nie rozstrzyga sporów między osobami uprawnionymi do grobu.

Cmentarz zamknięty albo cmentarz, na którym nie ma nowych pochówków

Informacja, że od wielu lat nie odbywają się pochówki, nie zawsze oznacza formalne zamknięcie cmentarza. Trzeba ustalić, czy została wydana decyzja albo uchwała dotycząca zamknięcia cmentarza oraz czy teren cmentarza został przeznaczony na inny cel.

Ustawa o cmentarzach przewiduje, że użycie terenu cmentarnego po zamknięciu cmentarza na inny cel nie może nastąpić przed upływem 40 lat od dnia ostatniego pochowania zwłok na cmentarzu. Przy zmianie przeznaczenia terenu szczątki powinny zostać przeniesione na inny cmentarz na koszt nabywcy terenu lub nowego użytkownika.

Jednocześnie art. 7 ust. 6 ustawy przewiduje szczególną zasadę dla istniejących grobów murowanych: dopuszcza się w nich chowanie zwłok osób zmarłych w ciągu 20 lat po wydaniu decyzji o zamknięciu cmentarza. Dlatego nawet przy cmentarzu nieczynnym praktyczna odpowiedź zależy od formalnego statusu cmentarza i rodzaju grobu.

Co zrobić przed użyczeniem miejsca w grobowcu?

Przed podjęciem decyzji warto wykonać kilka kroków. Po pierwsze, trzeba ustalić, czy grób jest ziemny, murowany, urnowy czy rodzinny oraz ile miejsc obejmuje dokumentacja cmentarna. Po drugie, należy sprawdzić, kto figuruje jako dysponent grobu i czy są inne osoby współuprawnione. Po trzecie, trzeba uzyskać aktualny regulamin cmentarza i pisemne stanowisko zarządcy.

Jeżeli zarządca dopuszcza pochowanie osoby trzeciej, najlepiej sporządzić pisemne oświadczenia osób uprawnionych oraz jasno określić, czy chodzi wyłącznie o zgodę na konkretny pochówek, czy o szerszą zmianę osoby dysponującej grobem. Warto unikać nieprecyzyjnych umów, które mówią tylko o „użyczeniu miejsca”, bo później mogą prowadzić do sporów z rodziną zmarłych albo z zarządcą cmentarza.

Jeżeli zarządca twierdzi, że puste miejsce po ekshumacji automatycznie przechodzi do jego dyspozycji, należy poprosić o wskazanie podstawy: regulaminu, uchwały, umowy albo konkretnego przepisu. Inaczej ocenia się bowiem grób ziemny, a inaczej grób murowany wieloosobowy.

FAQ

Czy wolne miejsce w grobowcu można sprzedać?

Nie należy traktować wolnego miejsca w grobowcu jak zwykłej rzeczy przeznaczonej do sprzedaży. Możliwe jest przeniesienie albo wykonywanie określonych uprawnień do grobu, ale zależy to od regulaminu cmentarza, zgody zarządcy i sytuacji rodzinnej. Przy grobie, w którym są już pochowane osoby zmarłe, szczególne znaczenie mają prawa osobiste bliskich.

Czy zarząd cmentarza może przejąć wolne miejsca w grobowcu murowanym?

Przy grobie murowanym przeznaczonym do pochowania więcej niż jednej osoby zarząd cmentarza nie powinien przejmować wolnych miejsc tylko dlatego, że upłynęło 20 lat albo że część miejsc jest wolna. Wynika to z art. 7 ust. 3 ustawy o cmentarzach i z orzecznictwa Sądu Najwyższego. Inaczej może być przy grobie ziemnym.

Czy po ekshumacji z grobu ziemnego zachowuję prawo do miejsca?

Nie zawsze. Jeżeli regulamin cmentarza przewiduje, że po ekshumacji miejsce wraca do dyspozycji zarządu cmentarza, osoba, która wcześniej opłaciła grób, może utracić praktyczną możliwość dalszego dysponowania tym miejscem. Trzeba sprawdzić regulamin, umowę i dokument opłaty.

Czy zgoda sanepidu na ekshumację oznacza zgodę na ponowny pochówek w tym samym miejscu?

Nie. Zezwolenie państwowego inspektora sanitarnego dotyczy samej ekshumacji i warunków sanitarnych jej przeprowadzenia. Nie rozstrzyga ono, kto ma prawo do pustego miejsca po ekshumacji ani czy można pochować tam inną osobę.

Czy osoba spoza rodziny może być pochowana w grobie rodzinnym?

Może to być możliwe, ale wymaga szczególnej ostrożności. Trzeba uwzględnić regulamin cmentarza, zgodę zarządcy oraz prawa osób bliskich pochowanych w grobie. W razie sprzeciwu członków rodziny sprawa może przerodzić się w spór o prawo do grobu i ochronę dóbr osobistych.

Co zrobić, gdy zarządca odmawia użycia wolnego miejsca?

Najpierw warto zażądać pisemnego stanowiska z podaniem podstawy odmowy. Następnie należy porównać odmowę z regulaminem cmentarza, ustawą o cmentarzach i dokumentami potwierdzającymi prawo do grobu. Jeżeli odmowa dotyczy grobu murowanego wieloosobowego, argumenty osoby uprawnionej mogą być silniejsze niż przy grobie ziemnym.

Źródła

• Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, w szczególności art. 6, art. 7 i art. 15 — tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, w szczególności art. 40 — ISAP.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi — ISAP.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać cmentarze, groby i inne miejsca pochówku zwłok i szczątków — ISAP.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2010 r., sygn. I CSK 66/10 — orzeczenie SN.