Stwierdzenie choroby zawodowej – procedura i świadczenia

Kiedy chorobę można uznać za zawodową?

Definicję choroby zawodowej zawiera art. 235¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Przepis ten stanowi, że za chorobę zawodową uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie albo z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy. Przepisy określają to jako narażenie zawodowe.

W praktyce oznacza to, że samo rozpoznanie choroby przez lekarza specjalistę nie wystarcza. Trzeba jeszcze wykazać związek choroby z konkretnymi warunkami pracy, organizacją pracy albo sposobem wykonywania czynności zawodowych. Ocena zależy od dokumentacji medycznej, przebiegu zatrudnienia, opisu stanowiska, rodzaju czynności, czasu narażenia oraz wyników postępowania prowadzonego przez inspekcję sanitarną.

Wykaz chorób zawodowych – zespół cieśni nadgarstka

Wykaz chorób zawodowych określa załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych, wydanego na podstawie art. 237 § 1 pkt 3–6 Kodeksu pracy. W poz. 20 pkt 1 tego załącznika wymieniono przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy, w tym zespół cieśni w obrębie nadgarstka.

Dla tej choroby załącznik przewiduje okres 1 roku, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej mimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym. Jeżeli więc objawy pojawiły się po ustaniu pracy w warunkach narażenia, kluczowe jest ustalenie, kiedy zostały udokumentowane medycznie.

Zespół cieśni nadgarstka może mieć różne przyczyny, na przykład przeciążeniowe, pourazowe, zwyrodnieniowe, hormonalne albo metaboliczne. Dlatego w sprawach dotyczących pracy przy komputerze szczególnie ważne są dowody dotyczące rodzaju czynności, ich powtarzalności, tempa pracy, liczby godzin pracy przy klawiaturze i myszce, ergonomii stanowiska oraz przerw w pracy. Szerzej ten problem opisuje materiał dotyczący tego, kiedy cieśń nadgarstka może być oceniana jako choroba zawodowa osoby pracującej przy komputerze.

Przesłanki stwierdzenia choroby zawodowej

Do stwierdzenia choroby zawodowej potrzebne są łącznie dwie przesłanki wynikające z art. 235¹ Kodeksu pracy: choroba musi figurować w wykazie chorób zawodowych oraz musi istnieć związek tej choroby z narażeniem zawodowym. Związek ten nie zawsze musi być absolutnie pewny, ale powinien być bezsporny albo co najmniej wysoce prawdopodobny.

Organ inspekcji sanitarnej nie ustala samodzielnie rozpoznania medycznego wbrew orzeczeniom lekarskim. W uchwale 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 maja 2002 r., sygn. OPS 3/02, wskazano znaczenie orzeczenia lekarskiego w postępowaniu dotyczącym chorób zawodowych. W aktualnej praktyce decyzja sanepidu opiera się na materiale dowodowym, w tym na orzeczeniu jednostki orzeczniczej, ocenie narażenia zawodowego i dokumentacji zatrudnienia.

Trzeba jednak pamiętać, że każdy przypadek jest oceniany indywidualnie. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 marca 2011 r., sygn. VII SA/Wa 2203/10, sąd odnosił się do konkretnego stanu faktycznego i wskazał, że sama praca z klawiaturą i myszą nie zawsze oznacza monotypię ruchów uzasadniającą zawodową etiologię zespołu cieśni nadgarstka. Nie jest to jednak automatyczna zasada dla wszystkich pracowników biurowych – decyduje szczegółowa ocena sposobu wykonywania pracy.

Kto i gdzie zgłasza podejrzenie choroby zawodowej?

Zgodnie z art. 235 § 1 Kodeksu pracy pracodawca ma obowiązek niezwłocznie zgłosić właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu i właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy każdy przypadek podejrzenia choroby zawodowej. Obowiązek zgłoszenia dotyczy także lekarza, który podejrzewa chorobę zawodową – wynika to z art. 235 § 2 Kodeksu pracy oraz z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych.

Zgłoszenia może dokonać również pracownik albo były pracownik. Art. 235 § 2² Kodeksu pracy przewiduje, że pracownik aktualnie zatrudniony zgłasza podejrzenie choroby zawodowej za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną. Były pracownik może zgłosić podejrzenie bezpośrednio właściwemu organowi.

Właściwość organu ustala się co do zasady według miejsca, w którym praca była lub jest wykonywana, a w określonych przypadkach według siedziby pracodawcy, jeżeli tam gromadzona jest dokumentacja dotycząca narażenia zawodowego. W praktyce najczęściej sprawę prowadzi państwowy powiatowy inspektor sanitarny.

Jak przebiega postępowanie w sprawie choroby zawodowej?

Po otrzymaniu zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej właściwy państwowy inspektor sanitarny wszczyna postępowanie i kieruje osobę, której dotyczy podejrzenie, do jednostki orzeczniczej w celu wydania orzeczenia o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania. Zasady te wynikają w szczególności z § 4 i § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych.

Lekarz jednostki orzeczniczej ocenia wyniki badań, dokumentację medyczną, przebieg zatrudnienia oraz ocenę narażenia zawodowego. Ocena narażenia zawodowego obejmuje między innymi rodzaj czynników szkodliwych albo uciążliwych, sposób wykonywania pracy, czas narażenia i poziom ekspozycji, jeżeli da się go ustalić.

Po zakończeniu postępowania państwowy inspektor sanitarny wydaje decyzję administracyjną o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia. Sama opinia lekarza nie zastępuje decyzji administracyjnej, ale ma dla tej decyzji zasadnicze znaczenie dowodowe.

Jakie dokumenty mogą być potrzebne?

Zakres dokumentów zależy od rodzaju choroby i przebiegu zatrudnienia. W sprawie zespołu cieśni nadgarstka przydatne są przede wszystkim dokumenty pokazujące, jak faktycznie wyglądała praca i od kiedy występowały objawy. Nie zawsze wystarczy ogólne stwierdzenie, że praca była wykonywana przy komputerze.

• dokumentacja medyczna, w tym wyniki badań neurologicznych, EMG, zaświadczenia specjalistów, informacje o leczeniu i zabiegach,
• dokumentacja potwierdzająca datę wystąpienia i udokumentowania objawów chorobowych,
• świadectwa pracy, umowy o pracę, zakresy czynności, opisy stanowisk,
• informacje o czasie pracy przy czynnościach powtarzalnych, przerwach, normach i tempie pracy,
• ocena ryzyka zawodowego, dokumentacja BHP, ewentualnie pomiary lub opisy ergonomii stanowiska,
• dokumentacja profilaktycznej opieki zdrowotnej, w tym orzeczenia lekarza medycyny pracy.

Co zrobić, gdy orzeczenie lekarskie jest niekorzystne?

Jeżeli pracownik nie zgadza się z orzeczeniem jednostki orzeczniczej I stopnia, może złożyć wniosek o ponowne badanie przez jednostkę orzeczniczą II stopnia. Termin wynosi 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarskiego, a wniosek składa się za pośrednictwem jednostki orzeczniczej I stopnia, która wydała orzeczenie. Wynika to z § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych.

Jeżeli natomiast państwowy powiatowy inspektor sanitarny wyda decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, można wnieść odwołanie do organu II instancji. Zgodnie z art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia decyzji za pośrednictwem organu, który ją wydał. W sprawach chorób zawodowych organem odwoławczym jest co do zasady państwowy wojewódzki inspektor sanitarny.

Po decyzji organu II instancji możliwa jest skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Art. 53 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje zasadniczo 30 dni na wniesienie skargi od doręczenia rozstrzygnięcia. Przy sporach o odmowa uznania związku choroby z pracą najważniejsze jest wskazanie, jakie dowody narażenia zawodowego pominięto albo oceniono nieprawidłowo.

Świadczenia z tytułu choroby zawodowej

Rodzaje świadczeń związanych z chorobą zawodową określa art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Z tytułu choroby zawodowej mogą przysługiwać między innymi: zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zasiłek wyrównawczy, jednorazowe odszkodowanie, renta z tytułu niezdolności do pracy, renta szkoleniowa i renta rodzinna.

Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego przysługuje niezależnie od okresu podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu. Art. 9 ust. 1 tej samej ustawy przewiduje, że zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia wypadkowego przysługują w wysokości 100% podstawy wymiaru. Jeżeli choroba zawodowa zostanie stwierdzona już po wypłacie świadczeń na zwykłych zasadach, powstaje dodatkowo kwestia wyrównania zasiłku chorobowego po stwierdzeniu choroby zawodowej.

Jeżeli choroba zawodowa powoduje długotrwałą albo trwałą niezdolność do pracy, w grę może wchodzić także renta z tytułu niezdolności do pracy. Praktyczne problemy związane z tym świadczeniem omawia materiał renta choroba zawodowa.

Jak uzyskać zasiłek chorobowy w wysokości 100%?

Do wypłaty zasiłku chorobowego w wysokości 100% podstawy wymiaru nie wystarcza sama informacja o chorobie w dokumentacji medycznej. Podstawą jest niezdolność do pracy spowodowana chorobą zawodową oraz dokumentacja potwierdzająca ten związek. W praktyce potrzebne są zwłaszcza elektroniczne zwolnienie lekarskie e-ZLA, dokumenty płatnika składek, na przykład zaświadczenie ZUS Z-3 przy pracowniku, oraz decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej, jeżeli postępowanie zostało zakończone.

Jeżeli zwolnienie lekarskie zostało wystawione jeszcze przed wydaniem decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej, świadczenie może być początkowo wypłacane na zasadach ogólnych. Po stwierdzeniu choroby zawodowej można dochodzić wyrównania do 100% podstawy wymiaru, o ile dokumentacja potwierdza, że dana niezdolność do pracy była skutkiem choroby zawodowej. Kwestia ta zależy od chronologii zwolnień, daty decyzji sanepidu i dokumentacji ZUS.

Nie należy opierać się na założeniu, że pracodawca widzi w e-ZLA rozpoznanie choroby. Co do zasady pracodawca nie otrzymuje informacji o jednostce chorobowej, dlatego w sprawach świadczeń wypadkowych kluczowa jest decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej i dokumenty przekazywane do ZUS.

Podsumowanie

Stwierdzenie choroby zawodowej wymaga przejścia procedury administracyjno-medycznej. Najpierw zgłasza się podejrzenie choroby zawodowej, następnie jednostka orzecznicza wydaje orzeczenie lekarskie, a na końcu państwowy inspektor sanitarny wydaje decyzję. W przypadku zespołu cieśni nadgarstka ważne jest nie tylko samo rozpoznanie, ale także wykazanie, że choroba została wywołana sposobem wykonywania pracy.

O stwierdzenie choroby zawodowej można ubiegać się także po zakończeniu zatrudnienia, jeżeli spełnione są warunki z wykazu chorób zawodowych i choroba została udokumentowana we właściwym czasie. Osobny problem omawia materiał dotyczący tego, jak wygląda stwierdzenie na emeryturze.

FAQ

Czy zespół cieśni nadgarstka jest chorobą zawodową?

Może nią być, ponieważ zespół cieśni w obrębie nadgarstka jest wymieniony w poz. 20 pkt 1 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych. Trzeba jednak wykazać związek choroby z narażeniem zawodowym.

Czy praca przy komputerze automatycznie oznacza chorobę zawodową?

Nie. Praca przy komputerze sama w sobie nie przesądza o chorobie zawodowej. Ocenia się konkretny sposób wykonywania pracy, powtarzalność ruchów, tempo, czas narażenia, ergonomię stanowiska i dokumentację medyczną.

Ile czasu jest na odwołanie od orzeczenia lekarskiego?

Na wniosek o ponowne badanie przez jednostkę orzeczniczą II stopnia jest 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia jednostki I stopnia. Wniosek składa się za pośrednictwem jednostki, która wydała orzeczenie.

Czy od decyzji sanepidu można się odwołać?

Tak. Od decyzji państwowego powiatowego inspektora sanitarnego przysługuje odwołanie w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, składane za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Wynika to z art. 129 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy zasiłek przy chorobie zawodowej zawsze wynosi 100%?

Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy wypadkowej zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia wypadkowego wynoszą 100% podstawy wymiaru, jeżeli niezdolność do pracy jest skutkiem choroby zawodowej. W praktyce potrzebna jest dokumentacja potwierdzająca ten związek.

Źródła

• Art. 235, art. 235¹ i art. 237 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• § 3–7 oraz załącznik, poz. 20 pkt 1, do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych.
• Art. 6 ust. 1, art. 8 ust. 1 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
• Art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.
• Art. 53 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
• Uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 maja 2002 r., sygn. OPS 3/02.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 marca 2011 r., sygn. VII SA/Wa 2203/10.