Zaprzeczenie ojcostwa – czy sąd może zlecić badanie DNA?

Domniemanie ojcostwa – kiedy powstaje?

Zgodnie z art. 62 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi od męża matki. Zgodnie z art. 62 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego domniemania tego nie stosuje się, jeżeli dziecko urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji.

To domniemanie ma bardzo praktyczne znaczenie: dopóki nie zostanie obalone prawomocnym wyrokiem, mąż matki jest w świetle prawa ojcem dziecka. Samo przekonanie stron, zgodne oświadczenia czy nawet gotowość biologicznego ojca do uznania dziecka nie zmieniają tego stanu automatycznie.

Jeżeli chcesz porównać podobny stan faktyczny po rozwodzie, zobacz także: dziecko z nowym partnerem zaraz po rozwodzie a ojcostwo.

Kto może wnieść pozew o zaprzeczenie ojcostwa i w jakim terminie?

Terminy i uprawnione osoby określają art. 63-69 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady:

To, kto w konkretnej sprawie ma jeszcze legitymację do wytoczenia powództwa, zależy od dat urodzenia dziecka, rozwodu, separacji, śmierci stron i momentu uzyskania wiedzy o narodzinach. Przy ocenie terminu sześciomiesięcznego często decydują szczegóły faktyczne.

Jak wygląda sprawa o zaprzeczenie ojcostwa?

Sprawa jest rozpoznawana przez sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, w trybie postępowania odrębnego w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi. Zastosowanie mają tu w szczególności art. 453-458 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 455 Kodeksu postępowania cywilnego rozprawa odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron. Oznacza to, że brak obecności biologicznego ojca albo męża matki nie zatrzymuje automatycznie postępowania. Sąd ma obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe i samodzielnie ocenić, czy domniemanie ojcostwa zostało obalone.

W takich sprawach szczególnie ważny jest art. 431 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym rozstrzygnięcia nie można oprzeć wyłącznie na uznaniu powództwa lub przyznaniu okoliczności faktycznych. Dlatego nawet zgodne stanowisko stron nie zwalnia sądu z obowiązku zbadania sprawy.

Czy sąd może zlecić badanie DNA?

Tak. Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego i badań genetycznych, jeżeli uzna go za potrzebny do ustalenia pochodzenia dziecka. Podstawą procesową jest art. 232 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala sądowi dopuścić dowód niewskazany przez stronę, oraz art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli dla rozstrzygnięcia potrzebne są wiadomości specjalne.

W praktyce dowód z DNA jest obecnie najistotniejszym środkiem dowodowym w sprawach o pochodzenie dziecka, bo pozwala z bardzo wysokim stopniem pewności potwierdzić albo wykluczyć biologiczne ojcostwo. Z tego powodu sąd nie musi poprzestać na zeznaniach stron, świadków czy pisemnym oświadczeniu innego mężczyzny.

Samo to, że biologiczny ojciec deklaruje gotowość potwierdzenia ojcostwa, nie uchyla domniemania z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najpierw trzeba uzyskać prawomocny wyrok o zaprzeczeniu ojcostwa, a dopiero potem można przejść do dalszych czynności dotyczących ustalenia pochodzenia dziecka.

Czy można odmówić badania DNA?

Co do zasady nikt nie jest fizycznie przymuszany w procesie cywilnym do oddania materiału biologicznego w taki sposób jak przy klasycznym egzekwowaniu obowiązku niepieniężnego. Jednak odmowa nie pozostaje obojętna. Sąd ocenia ją na podstawie art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli bierze pod uwagę zachowanie strony przy ocenie materiału dowodowego.

W praktyce oznacza to, że odmowa udziału w badaniu DNA może zostać potraktowana jako okoliczność przemawiająca przeciwko stronie odmawiającej, zwłaszcza gdy badanie mogłoby jednoznacznie wyjaśnić sprawę. Odmowa nie powoduje więc automatycznej przegranej, ale może istotnie osłabić stanowisko procesowe.

Jeżeli badanie ma dotyczyć małoletniego dziecka, sąd bada również dobro dziecka. W sprawach rodzinnych ten element ma znaczenie przy podejmowaniu decyzji dotyczących czynności medycznych i procesowych z udziałem małoletniego.

Czy oświadczenie biologicznego ojca albo świadkowie wystarczą?

Świadkowie i przesłuchanie stron są dopuszczalnymi dowodami, ale zwykle mają znaczenie pomocnicze. Mogą służyć np. wykazaniu, że w okresie koncepcyjnym małżonkowie nie utrzymywali kontaktów, mieszkali osobno albo jedno z nich przebywało za granicą.

Nie zastąpią jednak dowodu naukowego, jeżeli sąd uzna, że bez badań genetycznych nie da się rzetelnie ustalić pochodzenia dziecka. Pisemne oświadczenie innego mężczyzny, że jest ojcem dziecka, także nie jest wystarczające samo przez się. Sąd nie może oprzeć wyroku wyłącznie na takim oświadczeniu, skoro art. 431 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga pełnego postępowania dowodowego.

W praktyce więc odpowiedź na pytanie, czy można powołać świadków zamiast badań DNA, brzmi: można, ale nie ma gwarancji, że sąd uzna taki materiał za wystarczający.

Zobacz również:

• zrzeczenie ojcostwa
• nieuznanie dziecka

Co po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa?

Po prawomocnym wyroku zaprzeczającym ojcostwo przestaje działać domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki. Otwiera to drogę do ustalenia ojcostwa biologicznego ojca albo do uznania ojcostwa, jeżeli są spełnione warunki z art. 73 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wyrok wpływa także na dalsze kwestie praktyczne: akt urodzenia, nazwisko dziecka, władzę rodzicielską, kontakty i alimenty. To, czy można żądać zmiany lub uchylenia wcześniejszych rozstrzygnięć alimentacyjnych, zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści wcześniejszych orzeczeń.

W powiązanych sprawach pomocne mogą być także materiały: wykluczenie ojcostwa oraz rejestracja po zaprzeczeniu.

FAQ

Czy sąd może zarządzić badanie DNA bez mojego wniosku?

Tak. Sąd może dopuścić taki dowód z urzędu na podstawie art. 232 zdanie drugie oraz art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeśli uzna go za potrzebny do rozstrzygnięcia sprawy.

Czy niestawienie się biologicznego ojca na rozprawie przekreśla sprawę?

Nie. Zgodnie z art. 455 Kodeksu postępowania cywilnego rozprawa odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron. Sąd prowadzi dalej postępowanie dowodowe.

Czy można wygrać sprawę wyłącznie na podstawie świadków?

Czasem świadkowie są pomocni, ale w sprawach o pochodzenie dziecka zwykle kluczowe znaczenie ma badanie genetyczne. To zależy od konkretnego materiału dowodowego i oceny sądu.

Czy odmowa badania DNA oznacza automatyczną przegraną?

Nie automatycznie, ale może zostać oceniona na niekorzyść strony odmawiającej na podstawie art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy po zaprzeczeniu ojcostwa można od razu uznać dziecko przez biologicznego ojca?

Co do zasady dopiero po obaleniu wcześniejszego domniemania można skutecznie przejść do dalszych czynności związanych z ustaleniem lub uznaniem ojcostwa. Sposób działania zależy od sytuacji rodzinnej i wieku dziecka.

Źródła

• art. 62 § 1-2, art. 63, art. 69 § 1, art. 70 § 1, art. 73 i nast., art. 86 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 232, art. 233 § 2, art. 278 § 1, art. 431, art. 453-458, w szczególności art. 455 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• uchwała Sądu Najwyższego z 17 stycznia 1969 r., sygn. III CZP 124/68
• orzeczenie Sądu Najwyższego z 31 stycznia 1969 r., sygn. II CR 569/68