Brutalne pobicie pod wpływem alkoholu – prawa pokrzywdzonego

Brutalne pobicie po alkoholu – co zrobić od razu?

Jeżeli ofiara pobicia jest w ciężkim stanie, pierwszeństwo mają leczenie i zabezpieczenie dowodów. Równolegle należy dopilnować, aby policja i prokuratura miały pełną dokumentację dotyczącą obrażeń, przebiegu zdarzenia i danych świadków. W sprawach o poważne uszkodzenia ciała organy ścigania zwykle prowadzą postępowanie z urzędu, ponieważ w grę mogą wchodzić przestępstwa z art. 156 § 1 albo art. 157 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

W praktyce warto jak najszybciej:

• uzyskać dokumentację z SOR, szpitala, OIOM, poradni, rehabilitacji i leczenia psychiatrycznego,
• spisać dane świadków, w tym sąsiadów wzywających policję lub pogotowie,
• zabezpieczyć zdjęcia obrażeń, nagrania monitoringu, wiadomości i rozmowy dotyczące zdarzenia,
• zachować rachunki za leki, dojazdy, prywatne wizyty, opiekę, rehabilitację i sprzęt medyczny,
• ustalić numer sprawy w policji lub prokuraturze i wskazać osobę do kontaktu z rodziną.

Jeżeli sprawca pobicia był pod wpływem alkoholu, nie oznacza to automatycznie braku odpowiedzialności karnej. Zgodnie z art. 31 § 3 Kodeksu karnego sprawca, który wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie albo ograniczenie poczytalności, co do zasady nie może skutecznie powoływać się na art. 31 § 1 lub § 2 Kodeksu karnego, jeżeli przewidywał albo mógł przewidzieć taki skutek.

Pobicie czy uszkodzenie ciała – kwalifikacja prawna

Słowo „pobicie” bywa używane potocznie dla każdego brutalnego ataku. W prawie karnym trzeba jednak odróżnić kilka typów czynów. Art. 158 § 1 Kodeksu karnego dotyczy udziału w bójce lub pobiciu, w których człowiek jest narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo skutku określonego w art. 156 § 1 lub art. 157 § 1 Kodeksu karnego. Klasyczne pobicie w rozumieniu art. 158 Kodeksu karnego zakłada atak co najmniej dwóch osób na pokrzywdzonego.

Jeżeli atakował jeden sprawca, organy ścigania najczęściej badają odpowiedzialność za spowodowanie obrażeń z art. 156 albo art. 157 Kodeksu karnego. Ostateczna kwalifikacja zależy od opinii biegłego lekarza, dokumentacji medycznej, mechanizmu obrażeń, zamiaru sprawcy i skutków dla zdrowia pokrzywdzonego.

Jeżeli interesuje Cię szerzej odpowiedzialność karna sprawcy, przydatne może być omówienie, jakie sankcje za pobicie mogą grozić w zależności od skutków czynu.

Prawa pokrzywdzonego i rodziny w postępowaniu karnym

Zgodnie z art. 49 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego pokrzywdzonym jest osoba fizyczna albo prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. W opisanej sytuacji pokrzywdzonym jest ojciec, bo to jego zdrowie zostało naruszone.

Na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzony jest stroną na podstawie art. 299 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Może m.in. składać wnioski dowodowe na podstawie art. 315 § 1 Kodeksu postępowania karnego, wnosić o dopuszczenie dokumentacji medycznej, wskazywać świadków i domagać się informacji o czynnościach. Dostęp do akt w postępowaniu przygotowawczym następuje na zasadach z art. 156 § 5 Kodeksu postępowania karnego.

Jeżeli pokrzywdzony z powodu stanu zdrowia nie może sam działać, bardzo ważny jest art. 49 § 3 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten pozwala, aby prawa pokrzywdzonego, który jest osobą nieporadną, w szczególności ze względu na wiek lub stan zdrowia, wykonywała osoba, pod której pieczą pokrzywdzony pozostaje. W praktyce może to być np. dorosłe dziecko faktycznie opiekujące się ojcem.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, pokrzywdzony może działać jako oskarżyciel posiłkowy. Wynika to z art. 53 Kodeksu postępowania karnego. Oświadczenie o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego należy złożyć do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, zgodnie z art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Status oskarżyciela posiłkowego daje realny wpływ na proces, w tym możliwość zadawania pytań, składania wniosków dowodowych i zaskarżania orzeczenia w zakresie przewidzianym przez przepisy.

Pełnomocnik dla pokrzywdzonego – czy warto?

Pokrzywdzony może ustanowić pełnomocnika na podstawie art. 87 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Do pełnomocnika stosuje się odpowiednio przepisy o obrońcy, co wynika z art. 88 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Przy ciężkich obrażeniach, pobycie na OIOM, ryzyku trwałych następstw albo sporze co do przebiegu zdarzenia udział adwokata lub radcy prawnego jest zwykle praktycznie uzasadniony.

Pełnomocnik może pomóc w sformułowaniu wniosków dowodowych, pilnować kwalifikacji prawnej czynu, składać wniosek z art. 46 § 1 Kodeksu karnego, przygotować rodzinę do przesłuchania i ocenić, czy poza sprawą karną trzeba wnieść pozew cywilny. Koszt pełnomocnika z wyboru zależy od stopnia skomplikowania sprawy, liczby czynności i umowy z prawnikiem.

Jeżeli pokrzywdzony nie może ponieść kosztów profesjonalnej pomocy, w postępowaniu sądowym może starać się o pełnomocnika z urzędu na zasadach określonych w art. 87a § 1 Kodeksu postępowania karnego. W sprawie cywilnej podstawą ubiegania się o pełnomocnika z urzędu jest art. 117 § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie w sprawie karnej

Najważniejszym narzędziem dla pokrzywdzonego jest wniosek o obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia. Zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu karnego w razie skazania sąd, na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej, orzeka obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Przepis odsyła przy tym do przepisów prawa cywilnego.

Wniosek z art. 46 § 1 Kodeksu karnego można złożyć aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, co wynika z art. 49a Kodeksu postępowania karnego. Nie warto jednak czekać do końca procesu. Im wcześniej zostaną przedstawione dokumenty i kwoty roszczeń, tym większa szansa, że sąd karny realnie rozpozna żądanie.

Odszkodowanie obejmuje szkodę majątkową. Przy uszkodzeniu ciała podstawą cywilnoprawną jest art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Mogą to być m.in. leki, rehabilitacja, prywatne konsultacje, dojazdy, opieka osób trzecich, sprzęt medyczny, utracone zarobki i koszty dostosowania mieszkania, jeżeli są konieczne i udowodnione.

Zadośćuczynienie dotyczy krzywdy, czyli cierpienia fizycznego i psychicznego. Podstawę stanowi art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy ustalaniu kwoty znaczenie mają m.in. intensywność bólu, długość hospitalizacji, operacje, rokowania, trwałość następstw, wpływ obrażeń na życie rodzinne i zawodowe oraz skutki psychiczne.

Jeżeli naprawienie szkody w sposób określony w art. 46 § 1 Kodeksu karnego jest znacznie utrudnione, art. 46 § 2 Kodeksu karnego pozwala sądowi orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, a w razie jego śmierci na rzecz osoby najbliższej, której sytuacja życiowa wskutek śmierci pokrzywdzonego uległa znacznemu pogorszeniu. Limit nawiązki wynosi do 200 000 zł.

W praktyce dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia po pobiciu wymaga połączenia dokumentacji medycznej, dowodów kosztów oraz argumentów pokazujących skalę cierpień i trwałych skutków.

Czy trzeba wnosić pozew cywilny?

Nie zawsze. Jeżeli sąd karny zasądzi na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego odpowiednią kwotę odszkodowania i zadośćuczynienia, pokrzywdzony może mieć już tytuł do egzekucji po uprawomocnieniu się wyroku. Zgodnie z art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania karnego sąd, na żądanie osoby uprawnionej, nadaje klauzulę wykonalności orzeczeniu podlegającemu wykonaniu w drodze egzekucji.

Pozew cywilny może być potrzebny, gdy sąd karny nie orzekł pełnej kwoty, orzekł tylko część roszczenia, pojawiły się nowe skutki zdrowotne albo szkoda wymaga szczegółowego postępowania dowodowego. W procesie cywilnym istotny jest art. 11 Kodeksu postępowania cywilnego: ustalenia prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd cywilny.

Roszczenia z czynu niedozwolonego przedawniają się na zasadach z art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Jeżeli szkoda wynika z przestępstwa, art. 442¹ § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje termin 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa. W sprawach o szkodę na osobie trzeba dodatkowo uwzględnić art. 442¹ § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia.

Szerzej o tym, jak wygląda dochodzenie roszczeń o zadośćuczynienie i odszkodowanie, warto czytać także w kontekście innych spraw o uszkodzenie ciała.

Koszty sprawy i opłaty

Złożenie wniosku z art. 46 § 1 Kodeksu karnego w postępowaniu karnym nie wymaga uiszczenia opłaty sądowej od pozwu. Inaczej jest w procesie cywilnym. Zgodnie z art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w sprawach o prawa majątkowe przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł pobiera się opłatę stosunkową wynoszącą 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 200 000 zł. Dla niższych wartości stosuje się opłaty stałe z art. 13 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli sytuacja majątkowa poszkodowanego na to nie pozwala, może on wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Wniosek składa się z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Stawki pełnomocników z wyboru są ustalane w umowie z klientem. Poniższa tabela pokazuje wybrane minimalne stawki w sprawach cywilnych o zapłatę, wynikające z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz analogicznego § 2 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Co jeśli pokrzywdzony umrze?

Śmierć pokrzywdzonego nie kończy automatycznie sprawy karnej. Zgodnie z art. 52 § 1 Kodeksu postępowania karnego w razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe. Pojęcie osoby najbliższej określa art. 115 § 11 Kodeksu karnego i obejmuje m.in. małżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, powinowatych w tej samej linii lub stopniu, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz osobę pozostającą we wspólnym pożyciu.

Jeżeli pobicie doprowadzi do śmierci, kwalifikacja prawna może być znacznie poważniejsza. W zależności od ustaleń co do zamiaru i związku przyczynowego organy ścigania mogą badać m.in. art. 156 § 3 Kodeksu karnego, art. 155 Kodeksu karnego albo w skrajnych przypadkach art. 148 Kodeksu karnego. Taka ocena wymaga analizy opinii biegłych, mechanizmu obrażeń i zachowania sprawcy.

W sferze cywilnej najbliżsi mogą dochodzić roszczeń przewidzianych w art. 446 Kodeksu cywilnego, w szczególności zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu z art. 446 § 1, renty z art. 446 § 2, odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej z art. 446 § 3 oraz zadośćuczynienia za krzywdę po śmierci osoby bliskiej z art. 446 § 4 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Źródła

• Art. 31 § 1–3, art. 46 § 1–2, art. 115 § 11, art. 148, art. 155, art. 156, art. 157, art. 158 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 49 § 1 i § 3, art. 49a, art. 52 § 1, art. 53, art. 54 § 1, art. 87 § 1, art. 87a § 1, art. 88 § 1, art. 107 § 1–2, art. 156 § 5, art. 299 § 1, art. 315 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 11 i art. 117 § 1–2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 444 § 1–2, art. 445 § 1, art. 446 § 1–4, art. 442¹ § 2–3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 13 ust. 1–2 i art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.