Rozprawa w szpitalu psychiatrycznym – prawa pacjenta i rodziny

Kiedy możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody?

Podstawowe zasady reguluje ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Co do zasady przyjęcie do szpitala psychiatrycznego następuje za zgodą pacjenta. Wyjątki są jednak przewidziane wprost w ustawie i nie można ich interpretować rozszerzająco.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Natomiast art. 24 ust. 1 tej ustawy pozwala na przyjęcie bez zgody także wtedy, gdy istnieją poważne wątpliwości, czy dana osoba jest chora psychicznie, ale jej zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie dla siebie albo dla innych. Taki pobyt służy wyjaśnieniu wątpliwości i zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego nie może trwać dłużej niż 10 dni.

Osobny tryb przewiduje art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Sąd może orzec przyjęcie do szpitala bez zgody osoby chorej psychicznie, jeżeli:

• nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego, albo
• osoba jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można przewidywać, że leczenie szpitalne poprawi jej stan zdrowia.

W praktyce trzeba więc najpierw ustalić, w jakim trybie córka została przyjęta do szpitala. To ma znaczenie dla oceny dokumentacji, argumentów procesowych i dalszych działań.

Jak wygląda postępowanie sądowe po przyjęciu bez zgody?

Jeżeli pacjent został przyjęty bez zgody, kierownik szpitala ma obowiązek zawiadomić sąd opiekuńczy. Wynika to odpowiednio z art. 23 ust. 4 oraz art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Sąd bada wtedy, czy przyjęcie było legalne i czy dalszy pobyt jest zasadny.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego sąd opiekuńczy orzeka po przeprowadzeniu rozprawy, która powinna odbyć się nie później niż w terminie 14 dni od dnia wpływu wniosku lub otrzymania zawiadomienia. Jeżeli wymaga tego dobro osoby, której sprawa dotyczy, rozprawa może zostać przeprowadzona w szpitalu.

To właśnie dlatego sama okoliczność, że rozprawa odbywa się w szpitalu, nie jest niczym nadzwyczajnym. Ustawa wyraźnie dopuszcza takie rozwiązanie. Celem jest często umożliwienie wysłuchania pacjenta bez przewożenia go do budynku sądu.

Sąd przed wydaniem rozstrzygnięcia ma obowiązek uzyskać opinię lekarza psychiatry albo kilku lekarzy psychiatrów. Wynika to z art. 46 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Opinia medyczna jest bardzo ważna, ale nie zastępuje decyzji sądu. To sąd ostatecznie ocenia, czy przesłanki ustawowe zostały spełnione.

Czy rodzice lub bliscy mogą uczestniczyć w rozprawie?

Tak, ale zakres ich udziału zależy od stanu faktycznego i od tego, czy sąd uzna ich za uczestników albo przesłucha ich jako osoby mające wiedzę o sprawie. W postępowaniu przed sądem opiekuńczym stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu nieprocesowym, co wynika z art. 47 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego w związku z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 510 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego zainteresowanym w sprawie jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania. Może on wziąć udział w sprawie aż do zakończenia postępowania w drugiej instancji. W sprawach psychiatrycznych rodzice często są źródłem istotnych informacji o wcześniejszym zachowaniu, leczeniu, przyjmowanych lekach czy możliwościach opieki poza szpitalem.

Jeżeli rodzina chce przekonać sąd, że dalsza hospitalizacja nie jest konieczna, warto przygotować konkrety: informacje o dotychczasowym leczeniu, deklarację nadzoru, możliwość kontynuacji leczenia ambulatoryjnego, wizyt kontrolnych oraz realnego wsparcia po wypisie. Same zapewnienia bez planu dalszego leczenia zwykle mają mniejszą wartość.

Czy warto mieć adwokata lub radcę prawnego?

W sprawach o przyjęcie lub dalszy pobyt w szpitalu psychiatrycznym pomoc profesjonalnego pełnomocnika bywa bardzo przydatna, zwłaszcza gdy:

• rodzina kwestionuje prawdziwość lub kompletność dokumentacji medycznej,
• trzeba zgłaszać wnioski dowodowe, np. o przesłuchanie konkretnych osób lub o dodatkową opinię,
• pacjent nie jest w stanie samodzielnie bronić swoich interesów,
• planowane jest zaskarżenie postanowienia sądu.

Zgodnie z art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego sąd może ustanowić dla osoby, której postępowanie dotyczy, adwokata lub radcę prawnego z urzędu także bez wniosku, jeżeli osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział profesjonalnego pełnomocnika za potrzebny.

Jeżeli córka jest w stanie świadomie komunikować swoje stanowisko, może również sama ustanowić pełnomocnika z wyboru. W praktyce obecność pełnomocnika ma sens wtedy, gdy trzeba uporządkować materiał dowodowy i pilnować terminów odwoławczych.

Na co sąd zwraca największą uwagę?

W praktyce najistotniejsze są trzy grupy okoliczności:

• stan zdrowia psychicznego ustalony na podstawie badania i opinii lekarzy,
• rzeczywiste zagrożenie dla życia lub zdrowia, a nie jedynie ogólne obawy rodziny,
• możliwość leczenia poza szpitalem, jeżeli byłaby wystarczająca i bezpieczna.

Jeżeli córka deklaruje zgodę na leczenie ambulatoryjne, terapię, regularne przyjmowanie leków i istnieje osoba, która realnie pomoże jej po wypisie, może to mieć znaczenie. Nie daje to jednak automatycznie gwarancji wypisu. Sąd ocenia, czy takie rozwiązanie rzeczywiście zabezpiecza pacjenta i otoczenie.

Warto też pamiętać, że jeśli osoba początkowo przyjęta bez zgody później wyrazi zgodę na pobyt i leczenie, może to wpływać na dalszy tok sprawy, ale nie zawsze kończy postępowanie automatycznie. Znaczenie ma konkretny tryb przyjęcia oraz aktualny stan zdrowia.

Jak odwołać się od postanowienia sądu?

Od postanowienia sądu opiekuńczego co do istoty sprawy przysługuje apelacja na zasadach ogólnych przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, ponieważ postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym. Co do zasady termin do wniesienia apelacji wynosi 14 dni od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem, przy czym wcześniej trzeba złożyć wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia w terminie tygodnia od ogłoszenia postanowienia – zgodnie z art. 328 § 1, art. 357 § 2, art. 369 § 1 oraz art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowanymi odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym.

Jeżeli sprawa jest pilna, nie warto czekać do końca terminu. Pełnomocnik może od razu przeanalizować, czy są podstawy do kwestionowania opinii biegłych, ustaleń faktycznych albo naruszenia przepisów procesowych.

Czy można żądać wypisania ze szpitala po prawomocnym orzeczeniu?

Tak. Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego o wypisaniu osoby przebywającej bez zgody postanawia lekarz kierujący oddziałem, jeżeli uzna, że ustały ustawowe przyczyny przyjęcia i pobytu.

Dodatkowo art. 36 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje, że osoba przebywająca w szpitalu bez zgody może żądać wypisania nie wcześniej niż po upływie 30 dni od uprawomocnienia się postanowienia sądu w przedmiocie przyjęcia lub dalszego leczenia bez zgody. Takie żądanie może zgłosić również jej przedstawiciel ustawowy, małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo albo osoba sprawująca nad nią faktyczną opiekę.

Jeżeli szpital odmawia wypisu, wnioskodawca może wystąpić do sądu opiekuńczego o nakazanie wypisania. Zgodnie z art. 36 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wniosek składa się w terminie 7 dni od zawiadomienia o odmowie.

Nieprawdziwe informacje przekazane lekarzowi lub sądowi

To bardzo ważna kwestia w opisanym stanie faktycznym. Zgodnie z art. 53 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego kto podaje lekarzowi lub organowi właściwemu do wykonywania tej ustawy informacje o występujących u innej osoby objawach zaburzeń psychicznych, wiedząc, że informacje te są nieprawdziwe, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Odpowiedzialność nie powstaje za zwykłą pomyłkę czy subiektywną ocenę sytuacji, ale może pojawić się wtedy, gdy ktoś świadomie przedstawia fałszywe okoliczności. Jeżeli więc w zgłoszeniu do szpitala doszło do wyolbrzymienia zdarzeń, warto ostrożnie skorygować relację i nie podtrzymywać twierdzeń, co do których rodzina wie, że były nieprawdziwe.

Co praktycznie zrobić przed rozprawą?

Przed rozprawą warto:

• ustalić dokładnie, na jakiej podstawie prawnej doszło do przyjęcia,
• poprosić o wgląd do dostępnej dokumentacji medycznej i sądowej w zakresie dopuszczalnym dla pacjenta lub uprawnionych osób,
• przygotować spójną informację o stanie córki przed przyjęciem i po przyjęciu,
• opracować realny plan dalszego leczenia poza szpitalem, jeżeli rodzina uważa, że wypis jest możliwy,
• rozważyć ustanowienie pełnomocnika, jeżeli sprawa jest konfliktowa lub dokumentacja budzi zastrzeżenia.

Największy błąd to ograniczenie się do stwierdzenia, że córka „powinna wyjść”, bez pokazania, dlaczego ustawowe przesłanki pobytu już nie zachodzą albo dlaczego leczenie poza szpitalem będzie wystarczające.

FAQ

Czy rozprawa naprawdę może odbyć się w szpitalu psychiatrycznym?

Tak. Dopuszcza to art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli przemawia za tym interes osoby, której sprawa dotyczy.

Czy rodzice mogą zabrać głos na rozprawie?

Zazwyczaj tak, jeżeli sąd dopuści ich udział jako uczestników albo przesłucha ich jako osoby mające istotną wiedzę o stanie pacjenta i możliwościach opieki po wypisie.

Czy sama zgoda pacjenta na leczenie ambulatoryjne wystarczy do wypisu?

Nie zawsze. Sąd i lekarze oceniają, czy poza szpitalem leczenie będzie realne i bezpieczne oraz czy ustało zagrożenie uzasadniające pobyt bez zgody.

Czy można dostać pełnomocnika z urzędu?

Tak. Zgodnie z art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego sąd może ustanowić adwokata lub radcę prawnego z urzędu, nawet bez wniosku, jeśli wymaga tego ochrona interesów osoby chorej.

Czy po niekorzystnym postanowieniu da się jeszcze działać?

Tak. Można wnieść apelację, a później także żądać wypisania ze szpitala, gdy ustały przyczyny dalszego pobytu.

Źródła

• Ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 22–24, art. 29, art. 35–36, art. 45–48, art. 53.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 13 § 2, art. 328 § 1, art. 357 § 2, art. 369 § 1, art. 510 § 1.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 marca 1998 r., sygn. I CKN 571/97 – dotyczące braku bezterminowości pobytu osoby przyjętej do szpitala psychiatrycznego bez zgody.