Darowizna mieszkania przed śmiercią a spadek i zachowek

Kto dziedziczy po zmarłym ojcu i jaki udział wchodzi do spadku?

Jeżeli mieszkanie zostało nabyte przez małżonków w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, to po śmierci jednego z nich najpierw ustala się, że żyjący małżonek zachowuje swój udział w majątku wspólnym. Dopiero udział zmarłego w tym majątku wchodzi do spadku. Wynika to z art. 31 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz z zasad wspólności ustawowej.

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, dziedziczenie następuje z ustawy. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i dzieci spadkodawcy, w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Przy dwojgu dzieciach i żyjącym małżonku oznacza to, że spadek po zmarłym ojcu dzielony jest na 3 równe części. Jeśli więc w skład spadku wchodziła 1/2 udziału w mieszkaniu, to każdy z trojga spadkobierców nabywa po 1/3 tej połowy, czyli po 1/6 całej nieruchomości.

W praktyce oznacza to, że wdowa ma zwykle własny udział 1/2 oraz dodatkowo udział odziedziczony po mężu. Dzieci także nabywają udziały po ojcu, nawet jeśli formalnie nie przeprowadzono jeszcze postępowania o stwierdzenie nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia. Postanowienie sądu albo akt notarialny potwierdzają prawo, ale go nie tworzą – spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego.

Czy wdowa może podarować całe mieszkanie wnukowi?

Nie zawsze. Wdowa może rozporządzać tylko tym, co rzeczywiście do niej należy. Jeżeli po śmierci męża nie doszło jeszcze do działu spadku, to nie może samodzielnie darować udziałów należących do dzieci ani całego udziału po zmarłym mężu, jeżeli sama nie jest wyłącznym właścicielem tego udziału.

Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Oznacza to, że do czasu działu spadku istnieje wspólność majątku spadkowego. Spadkobierca może rozporządzić swoim udziałem w spadku na podstawie art. 1051 Kodeksu cywilnego, ale nie może rozporządzać prawami należącymi do innych współspadkobierców.

Jeżeli zatem matka jest właścicielką tylko swojego udziału oraz udziału nabytego po mężu, może darować wyłącznie ten zakres prawa, który jej przysługuje. Nie może skutecznie przenieść własności udziałów należących do dzieci po ojcu.

Jeżeli potrzebne jest uporządkowanie własności po śmierci jednego z rodziców, często konieczne są najpierw formalności spadkowe, a potem sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Darowizna dla wnuka a zachowek dzieci

To, że rodzic za życia przekaże majątek wnukowi albo jednemu dziecku, nie oznacza jeszcze, że pozostałe dzieci definitywnie tracą ochronę. Jeżeli po śmierci spadkodawcy okaże się, że uprawniony nie dostał należnego minimum majątkowego, może dochodzić zachowku.

Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału – w pozostałych przypadkach.

Jeżeli po śmierci matki jej syn byłby dziedzicem ustawowym, ale został pominięty przez testament albo nie otrzymał nic, bo najcenniejszy składnik majątku został wcześniej darowany wnukowi, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku. W pierwszej kolejności od spadkobierców, a gdy to nie wystarczy – także od obdarowanego, stosownie do art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy darowizna jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku?

Tak, co do zasady tak. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę. Przepis ten ma kluczowe znaczenie właśnie wtedy, gdy majątek został rozdany jeszcze za życia.

Jednocześnie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje wyjątki. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się:

• drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
• darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku – ale tylko wtedy, gdy zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

To oznacza, że darowizna nieruchomości dla wnuka może być doliczana do substratu zachowku nawet po upływie 10 lat, jeżeli wnuk jest zstępnym spadkodawcy i należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. W praktyce właśnie ten wyjątek bardzo często przesądza o tym, że przekazanie mieszkania wnukowi nie zamyka drogi do roszczeń dzieci spadkodawcy.

Dla ustalenia wartości darowizny stosuje się utrwaloną zasadę: bierze się stan przedmiotu z chwili darowizny, a ceny z chwili ustalania zachowku. Takie podejście jest przyjmowane w orzecznictwie na tle art. 995 Kodeksu cywilnego.

Jak oblicza się zachowek w takiej sytuacji?

Najpierw ustala się tzw. substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku powiększoną o darowizny doliczane na podstawie art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego. Następnie ustala się hipotetyczny udział, jaki uprawniony otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym, i mnoży się go przez odpowiedni ułamek zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

W opisanym typie sprawy po śmierci matki, przy braku małżonka i przy dwojgu dzieci, każde dziecko dziedziczyłoby z ustawy po 1/2 spadku na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jedno z dzieci nic nie dostało, to jego zachowek wyniesie zwykle:

• 1/4 substratu zachowku – gdy nie jest trwale niezdolne do pracy,
• 1/3 substratu zachowku – gdy jest trwale niezdolne do pracy.

Nie można jednak automatycznie zakładać jednej kwoty bez analizy całego majątku, wcześniejszych darowizn i ewentualnych przysporzeń na rzecz uprawnionego. Zgodnie z art. 996 Kodeksu cywilnego na należny zachowek zalicza się darowizny uczynione przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku.

Czy umowa dożywocia wyłącza zachowek?

Bardzo często tak, ale nie zawsze automatycznie. Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Polega ona na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jest to umowa odpłatna, a nie darowizna.

W praktyce i w orzecznictwie przyjmuje się, że prawidłowo zawarta umowa dożywocia co do zasady nie podlega doliczeniu do substratu zachowku jak darowizna. Nie oznacza to jednak, że każda umowa nazwana „dożywociem” wywoła taki skutek. Jeżeli dokument tylko pozornie ma charakter odpłatny, a w rzeczywistości chodzi o nieodpłatne przekazanie majątku, spór może dotyczyć rzeczywistej kwalifikacji prawnej czynności.

Dlatego przy ocenie skutków dla zachowku trzeba sprawdzić, czy w umowie rzeczywiście opisano obowiązki nabywcy wobec dożywotnika i czy były one realne. Sam tytuł aktu notarialnego nie rozstrzyga wszystkiego.

Czy brak postępowania spadkowego po ojcu blokuje roszczenia dzieci?

Nie blokuje samego dziedziczenia, ale bardzo utrudnia praktyczne rozporządzanie nieruchomością i dochodzenie praw. Spadkobiercy nabywają spadek z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego, jednak dla wpisów w księdze wieczystej, sprzedaży, darowizny czy działu spadku potrzebny jest zwykle dokument potwierdzający prawa spadkowe.

Można to zrobić:

• w sądzie – przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz właściwymi przepisami Kodeksu postępowania cywilnego,
• u notariusza – przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma przeszkód formalnych.

Dopiero po ustaleniu kręgu spadkobierców i ich udziałów łatwiej ocenić, kto i w jakim zakresie może rozporządzać mieszkaniem oraz czy potrzebny jest dział spadku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Termin liczy się:

• od ogłoszenia testamentu – gdy roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy testamentowemu,
• od otwarcia spadku – gdy chodzi o roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku, na przykład obdarowanemu, a dziedziczenie następuje z ustawy.

W konkretnej sprawie sposób liczenia terminu może zależeć od tego, przeciwko komu ma być kierowane roszczenie i na jakiej podstawie. Dlatego nie warto zwlekać z analizą dokumentów po śmierci spadkodawcy.

Wnioski praktyczne

W opisanej sytuacji darowizna dokonana przez matkę nie pozbawia syna praw do spadku po zmarłym ojcu. Syn ma swoje prawa do udziału odziedziczonego po ojcu i matka nie może ich samodzielnie przekazać wnukowi.

Jeżeli natomiast matka rozporządzi swoim majątkiem na rzecz wnuka, to po jej śmierci syn może rozważać roszczenie o zachowek, o ile spełnione będą przesłanki z art. 991 i następnych Kodeksu cywilnego. Inaczej może być przy rzeczywiście odpłatnej umowie dożywocia.

Najrozsądniej jest najpierw uregulować spadek po ojcu, ustalić dokładne udziały w nieruchomości i dopiero wtedy oceniać skutki ewentualnej darowizny lub innej czynności notarialnej.

FAQ

Czy matka może bez zgody dzieci przepisać całe mieszkanie po śmierci męża?

Nie, jeżeli część mieszkania wchodziła do spadku po ojcu i dzieci nabyły w niej udziały. Matka może rozporządzać tylko własnym prawem.

Czy wnuk obdarowany mieszkaniem może odpowiadać za zachowek?

Tak. Jeżeli po śmierci spadkodawcy uprawniony nie otrzyma należnego zachowku, może w określonych warunkach żądać zapłaty także od obdarowanego na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy darowizna sprzed wielu lat zawsze wypada z obliczeń zachowku?

Nie. Ograniczenie 10-letnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie obejmuje wszystkich sytuacji, zwłaszcza darowizn na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku.

Czy dożywocie jest bezpieczniejsze niż darowizna?

Często tak pod kątem zachowku, bo dożywocie jest umową odpłatną. Trzeba jednak ocenić rzeczywistą treść aktu notarialnego i obowiązki nabywcy.

Czy trzeba najpierw zrobić sprawę spadkową po ojcu?

Tak, w praktyce jest to bardzo ważne. Bez potwierdzenia kręgu spadkobierców i udziałów trudno bezpiecznie rozporządzać nieruchomością i ocenić sytuację prawną.

Źródła

• art. 31 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 991 § 1, art. 993, art. 994 § 1, art. 995, art. 996, art. 1000 § 1, art. 1007 § 1 i § 2, art. 1025 § 1, art. 1035, art. 1051 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 908 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny