Prawa konkubentów do domu, kredytu i spadku

Konkubinat w polskim prawie – co to oznacza w praktyce?

Polskie ustawy nie tworzą dla konkubentów takiego statusu, jaki mają małżonkowie. Nie ma więc ustawowej wspólności majątkowej analogicznej do tej, która powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa na podstawie art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W konkubinacie każdy z partnerów co do zasady zachowuje swój majątek odrębny.

W praktyce oznacza to, że o prawach do domu, mieszkania, pieniędzy i wyposażenia decydują przede wszystkim: kto jest właścicielem, kto podpisał umowę, kto faktycznie finansował zakup oraz czy strony zawarły między sobą dodatkowe porozumienia.

Jeżeli potrzebujesz szerszego omówienia zasad dotyczących związku nieformalnego, zobacz także: prawa konkubiny hub.

Dom kupiony przez jednego konkubenta – czy drugi partner ma do niego prawa?

Jeżeli nieruchomość została kupiona wyłącznie przez jednego partnera i tylko on figuruje w akcie notarialnym oraz w księdze wieczystej, to właścicielem jest ta właśnie osoba. Wynika to z art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym właściciel może korzystać z rzeczy i rozporządzać nią z wyłączeniem innych osób, w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego.

Sam fakt pozostawania w konkubinacie nie tworzy współwłasności. Współwłasność nieruchomości mogłaby powstać np. wtedy, gdy oboje partnerzy zostaliby wpisani do aktu notarialnego jako nabywcy – zgodnie z art. 195 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc dom został nabyty wyłącznie przez Pana, partnerka nie staje się współwłaścicielką tylko dlatego, że wspólnie mieszkacie, prowadzicie gospodarstwo domowe lub wychowujecie dzieci.

Meldunek partnerki w domu – czy daje jakieś prawa do nieruchomości?

Nie. Zameldowanie nie tworzy prawa rzeczowego ani obligacyjnego do lokalu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, zameldowanie służy wyłącznie potwierdzeniu pobytu osoby w danym miejscu. Ma charakter ewidencyjny, a nie własnościowy.

To oznacza, że osoba zameldowana nie staje się przez to współwłaścicielem, najemcą ani osobą uprawnioną do stałego zamieszkiwania wbrew woli właściciela. Meldunek może mieć znaczenie dowodowe co do faktu pobytu, ale nie przesądza o tytule prawnym do lokalu.

Jeżeli problem dotyczy opuszczenia domu po rozstaniu, pomocny może być także materiał: partner wyrzucił z domu.

Kredyt hipoteczny na jednego partnera – kto odpowiada za spłatę?

Wobec banku odpowiada ten, kto zawarł umowę kredytową. Jeżeli kredytobiorcą jest tylko jeden konkubent, drugi partner nie staje się dłużnikiem banku tylko dlatego, że mieszka w nieruchomości lub dokłada się do rat. Odpowiedzialność dłużnika wynika z umowy oraz z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, zgodnie z którym przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy określoną kwotę, a kredytobiorca zobowiązuje się do jej zwrotu na warunkach określonych w umowie.

Inaczej będzie tylko wtedy, gdy partnerka również podpisała umowę kredytową jako współkredytobiorca, poręczyciel albo przystąpiła do długu. Samo wspólne prowadzenie domu nie tworzy takiej odpowiedzialności.

Jednocześnie wpłacanie przez partnerkę pieniędzy na raty może mieć znaczenie przy późniejszych rozliczeniach między Wami. Nie daje jednak automatycznie prawa własności do nieruchomości.

Czy po rozstaniu konkubina może żądać podziału majątku jak po rozwodzie?

Nie ma postępowania o podział majątku wspólnego konkubentów na wzór sprawy rozwodowej. Taki tryb dotyczy małżonków i opiera się na przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności art. 31 § 1 i następnych tej ustawy.

Po rozstaniu konkubentów rozliczenia odbywają się na zasadach prawa cywilnego. W zależności od stanu faktycznego mogą wchodzić w grę roszczenia dotyczące:

• zwrotu nakładów na cudzą rzecz,
• rozliczenia współwłasności, jeżeli strony nabyły coś wspólnie,
• bezpodstawnego wzbogacenia – art. 405 Kodeksu cywilnego,
• świadczenia nienależnego – art. 410 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

To, które roszczenie będzie właściwe, zależy od konkretnego stanu faktycznego: z jakich środków płacono, czy była umowa, czy wpłaty miały charakter darowizny, wspólnego inwestowania, czy zwykłego dokładania się do kosztów życia.

Rozliczenie nakładów partnerki na Pana dom

Jeżeli partnerka ponosiła wydatki na nieruchomość należącą wyłącznie do Pana, może próbować dochodzić ich zwrotu. W praktyce najczęściej chodzi o wkład własny, raty kredytu, koszty generalnego remontu, sfinansowanie instalacji, zakup trwałych elementów wyposażenia lub spłatę zobowiązań zwiększających wartość nieruchomości.

Co istotne, nie każdy wydatek daje takie samo roszczenie. Inaczej oceniane są zwykłe koszty wspólnego życia, takie jak żywność, bieżące rachunki czy codzienne utrzymanie rodziny, a inaczej trwałe nakłady zwiększające wartość cudzej nieruchomości.

W ewentualnym sporze znaczenie będą miały dowody: przelewy, umowy, faktury imienne, wiadomości, zeznania świadków. Bez nich dochodzenie roszczeń bywa bardzo trudne.

Zobacz również:

niepracująca konkubina oraz konkubinat a alimenty.

Czy można żądać wyprowadzenia się konkubiny z domu?

Jeżeli jest Pan wyłącznym właścicielem domu, a partnerka nie ma własnego tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości, co do zasady może Pan domagać się opuszczenia domu. Podstawą ochrony własności jest art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym właściciel może żądać od osoby władającej jego rzeczą, aby rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne wobec właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

W praktyce nie zawsze oznacza to możliwość natychmiastowego usunięcia partnerki z domu. Jeżeli osoba nie wyprowadzi się dobrowolnie, właściciel nie powinien stosować samopomocy polegającej np. na wymianie zamków, wyrzuceniu rzeczy czy odcinaniu mediów. Takie działania mogą prowadzić do dalszych sporów, a nawet odpowiedzialności odszkodowawczej lub karnej zależnie od okoliczności.

Zwykle prawidłowa droga wygląda następująco:

1. wezwanie do dobrowolnego opuszczenia domu w rozsądnym terminie, najlepiej na piśmie;
2. jeżeli wezwanie nie skutkuje – pozew o wydanie nieruchomości albo o eksmisję, zależnie od stanu faktycznego;
3. wykonanie orzeczenia w trybie przewidzianym prawem.

Jeżeli w domu mieszkają wspólne małoletnie dzieci, sprawa wymaga szczególnej ostrożności. Sąd może oceniać nie tylko prawa właścicielskie, ale również dobro dzieci, zwłaszcza gdy równolegle toczy się spór o wykonywanie władzy rodzicielskiej, kontakty lub miejsce pobytu dziecka.

Prawa dzieci do domu rodziców żyjących w konkubinacie

Dzieci nie stają się właścicielami nieruchomości tylko dlatego, że w niej mieszkają. Mają jednak prawo do utrzymania i wychowania ze strony rodziców. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zakres świadczeń zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodziców – art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli po rozstaniu dzieci pozostaną przy jednym z rodziców, drugi rodzic może zostać zobowiązany do płacenia alimentów. Nie jest to jednak „prawo do domu” w sensie własności, lecz realizacja obowiązku utrzymania dziecka.

Konkubinat a dziedziczenie – czy partner dziedziczy po partnerze?

Nie, konkubenci nie dziedziczą po sobie z ustawy. Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931–940 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny i nie obejmują one partnera pozostającego w nieformalnym związku.

Jeżeli więc właściciel domu umrze bez testamentu, partnerka co do zasady nie dziedziczy po nim tylko z racji konkubinatu. Inaczej niż małżonek, nie ma ustawowego udziału w spadku.

Partner może natomiast zostać powołany do spadku w testamencie. Możliwe jest to na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Trzeba jednak pamiętać, że testament nie zawsze zamyka sprawę definitywnie. Osoby uprawnione mogą dochodzić zachowku.

Zachowek, gdy dom zostanie zapisany konkubinie

Jeżeli dom lub udział w majątku zostanie zapisany partnerce w testamencie, zstępni, małżonek albo rodzice spadkodawcy mogą w określonych przypadkach żądać zachowku. Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnionym należy się co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie tego udziału.

To ważne zwłaszcza wtedy, gdy spadkodawca ma dzieci. W takim układzie testament na rzecz konkubiny nie eliminuje automatycznie roszczeń dzieci o zachowek.

Czy dzieci z konkubinatu dziedziczą?

Tak. Dzieci dziedziczą po rodzicach niezależnie od tego, czy rodzice byli małżeństwem. Jeżeli pochodzenie dziecka od ojca zostało ustalone, dziecko należy do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, na równi z innymi dziećmi spadkodawcy.

Oznacza to, że dzieci mogą odziedziczyć nieruchomość, udział w niej albo inne składniki majątku po zmarłym rodzicu, a także – w granicach wynikających z prawa spadkowego – wejść w ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego.

Czy dzieci dziedziczą także kredyt?

Spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, z wyjątkiem tych ściśle związanych z jego osobą, co wynika z art. 922 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Co do zasady długi spadkowe również przechodzą na spadkobierców.

Obecnie jednak spadkobierca, który nie złoży oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania, co do zasady przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli spadkobiercą jest małoletnie dziecko, odrzucenie spadku wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego, ponieważ jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka – art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak zabezpieczyć się prawnie w konkubinacie?

W związku nieformalnym warto zadbać o dokumenty, bo to one najczęściej rozstrzygają późniejsze spory. Najczęściej pomocne są:

• umowa współwłasności albo odpowiedni zapis w akcie notarialnym przy zakupie nieruchomości,
• pisemne ustalenie, kto i w jakiej części finansuje zakup, remont lub raty,
• testament, jeżeli partner ma dziedziczyć,
• pełnomocnictwa do załatwiania spraw bankowych lub urzędowych, jeśli są potrzebne,
• dowody przelewów i faktur dotyczących nakładów.

Bez takich zabezpieczeń po rozstaniu albo śmierci jednego z partnerów często pozostają jedynie trudne spory dowodowe.

FAQ

Czy konkubina ma prawo do domu, jeśli jest zameldowana?

Nie. Meldunek ma charakter ewidencyjny i nie daje prawa własności ani samodzielnego tytułu prawnego do mieszkania.

Czy konkubent odpowiada za kredyt partnera?

Tylko wtedy, gdy sam podpisał umowę z bankiem, przystąpił do długu albo udzielił zabezpieczenia. Samo wspólne mieszkanie nie wystarcza.

Czy po rozstaniu można podzielić majątek jak po rozwodzie?

Nie ma typowego podziału majątku konkubentów. Możliwe są natomiast rozliczenia cywilne, np. zwrot nakładów albo roszczenia z bezpodstawnego wzbogacenia.

Czy konkubina dziedziczy po partnerze bez testamentu?

Nie. Partner w związku nieformalnym nie należy do ustawowego kręgu spadkobierców.

Czy dzieci z konkubinatu dziedziczą po ojcu i matce?

Tak. Dzieci dziedziczą po rodzicach na takich samych zasadach jak dzieci małżeńskie, jeżeli pochodzenie dziecka zostało prawnie ustalone.

Czy właściciel może po prostu wymienić zamki i usunąć partnerkę z domu?

Nie powinien tego robić samowolnie. Jeżeli partnerka nie chce się wyprowadzić dobrowolnie, zwykle potrzebna jest droga sądowa.

Źródła

• art. 140, art. 195, art. 222 § 1, art. 405, art. 410 § 1 i 2, art. 922 § 1 i 2, art. 931 § 1, art. 941, art. 991 § 1, art. 1015 § 1 i 2, art. 1031 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 31 § 1, art. 101 § 3, art. 133 § 1, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe,
• art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.