Obraźliwe słowa w prywatnej wiadomości – czy grozi kara?

W opisanej sytuacji chodzi o obraźliwe i wulgarne wypowiedzi wysłane w prywatnej korespondencji do koleżanki z dawnej pracy. Wiadomości dotyczyły byłego przełożonego, który pełni funkcję publiczną. Koleżanka pokazała mu korespondencję, a on zapowiedział reakcję. Taki stan faktyczny trzeba oceniać ostrożnie: prywatny charakter rozmowy zmniejsza ryzyko odpowiedzialności, ale go całkowicie nie wyłącza.

Najważniejsze jest rozróżnienie trzech możliwych płaszczyzn odpowiedzialności: zniewagi, zniesławienia oraz naruszenia dóbr osobistych. Każda z nich ma inne przesłanki, inne konsekwencje i inny sposób dochodzenia roszczeń.

Prywatna wiadomość a odpowiedzialność prawna

Sama okoliczność, że wiadomość została wysłana prywatnie, działa na korzyść autora. Nie była to publiczna publikacja w mediach społecznościowych ani wypowiedź skierowana bezpośrednio do osoby, której dotyczyła. Nie można jednak przyjąć, że prywatna korespondencja zawsze pozostaje prawnie obojętna. Jeżeli treść wiadomości była szczególnie obraźliwa, zawierała konkretne zarzuty albo mogła naruszać dobre imię danej osoby, pokrzywdzony może próbować podjąć kroki prawne.

Znaczenie ma przede wszystkim:

• czy użyte słowa były jedynie ostrą oceną, czy konkretnym zarzutem faktów,
• czy wypowiedź miała charakter wulgarny lub poniżający,
• czy autor chciał, aby treść dotarła do osoby krytykowanej,
• czy wiadomość została przekazana dalej za zgodą autora,
• czy odbiorców było więcej, czy była to rozmowa jeden na jeden,
• czy wypowiedź dotyczyła osoby prywatnej, czy osoby pełniącej funkcję publiczną.

Zniewaga w prywatnej wiadomości

Zniewagę reguluje art. 216 Kodeksu karnego. Przepis ten obejmuje sytuacje, w których ktoś znieważa inną osobę w jej obecności albo pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do tej osoby dotarła. Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego.

W praktyce zniewaga polega na ubliżeniu komuś, użyciu słów powszechnie uznawanych za obraźliwe, poniżające lub pogardliwe. Wulgaryzmy kierowane pod adresem konkretnej osoby mogą być zniewagą, ale w prywatnej wiadomości kluczowe jest to, czy autor działał z zamiarem, aby obraźliwe słowa dotarły do pokrzywdzonego.

Jeżeli wiadomość została wysłana tylko do jednej koleżanki, bez prośby o przekazanie jej dalej i bez przewidywanego zamiaru, aby przeczytał ją były szef, obrona może polegać na wykazywaniu braku takiego zamiaru. Nie zmienia to faktu, że pokrzywdzony może próbować twierdzić inaczej, szczególnie jeżeli z kontekstu rozmowy wynikało, że autor liczył się z przekazaniem treści dalej.

W sprawach podobnych do opisanej warto odróżnić zniewagę od pomówienia. Przydatne mogą być także analogie do innych spraw, w których prywatna lub półprywatna wypowiedź została później wykorzystana w konflikcie między stronami.

Zniesławienie, czyli pomówienie o fakty lub cechy

Zniesławienie z art. 212 Kodeksu karnego polega na pomówieniu osoby, grupy osób, instytucji, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Także to przestępstwo jest co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego.

Dla oceny ryzyka ważne jest, czy wypowiedź była tylko subiektywną oceną, czy zawierała konkretne twierdzenia o faktach. Stwierdzenie, że ktoś „nie nadaje się na stanowisko”, może być oceną, zwłaszcza gdy dotyczy osoby publicznej. Jeżeli jednak wypowiedź zawierałaby konkretne, nieprawdziwe zarzuty, np. o nadużycia, przestępstwa, korupcję lub zachowania dyskwalifikujące zawodowo, ryzyko zniesławienia byłoby większe.

W przypadku wypowiedzi niepublicznej znaczenie ma również art. 213 Kodeksu karnego. Nie ma przestępstwa zniesławienia z art. 212 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli zarzut uczyniony niepublicznie jest prawdziwy. Nie jest to jednak prosta „licencja” na ostre wypowiedzi: prawdziwość dotyczy zarzutów faktycznych, a nie wulgarnych ocen, epitetów czy obelg.

Jeżeli konflikt dotyczy szerszego problemu, jakim jest zniesławienie, pomocne może być omówienie spraw o hub K16, czyli fałszywe oskarżenia, pomówienia i sposoby obrony przed nimi.

Czy Messenger jest środkiem masowego komunikowania?

Nie każda wiadomość wysłana przez Internet oznacza automatycznie działanie „za pomocą środków masowego komunikowania” w rozumieniu art. 212 § 2 albo art. 216 § 2 Kodeksu karnego. Co innego publiczny wpis w serwisie społecznościowym, komentarz dostępny dla szerokiego grona odbiorców albo nagranie udostępnione publicznie, a co innego prywatna rozmowa jeden na jeden.

Wiadomość w prywatnym komunikatorze najczęściej powinna być oceniana przez pryzmat zwykłej formy czynu, a nie kwalifikowanej postaci związanej z masowym komunikowaniem. Ostateczna ocena zależy jednak od ustawień prywatności, liczby odbiorców, dalszego rozpowszechnienia i treści samej wypowiedzi.

W praktyce szczególnie ryzykowne są obraźliwe słowa publikowane w Internecie w sposób dostępny dla wielu osób. W takich sprawach warto osobno przeanalizować zniesławienie online, bo publiczny charakter publikacji zwykle zwiększa ryzyko prawne.

Naruszenie dóbr osobistych

Niezależnie od odpowiedzialności karnej możliwa jest odpowiedzialność cywilna za naruszenie dóbr osobistych. Zgodnie z art. 23 Kodeksu cywilnego ochronie podlegają między innymi cześć, nazwisko, wizerunek i tajemnica korespondencji. Katalog dóbr osobistych jest otwarty, dlatego w sprawach o obraźliwe wypowiedzi najczęściej mówi się o czci, godności, dobrym imieniu i reputacji.

Na podstawie art. 24 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, może żądać zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a także – na zasadach przewidzianych w kodeksie – zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny. Jeżeli powstała szkoda majątkowa, możliwe jest również dochodzenie jej naprawienia.

W procesie cywilnym prywatny charakter wiadomości nie przekreśla roszczeń, ale wpływa na ocenę skali naruszenia. Inaczej sąd spojrzy na jednorazową, emocjonalną wypowiedź w prywatnej rozmowie, a inaczej na celowe rozpowszechnianie obraźliwych treści wśród współpracowników, mieszkańców, wyborców lub w Internecie.

Osoba publiczna a granice krytyki

Jeżeli adresatem krytyki jest burmistrz, należy uwzględnić, że osoba pełniąca funkcję publiczną musi liczyć się z szerszą krytyką niż osoba prywatna. Dotyczy to zwłaszcza ocen odnoszących się do sposobu sprawowania funkcji, kompetencji, decyzji publicznych i zachowań związanych z urzędem.

Szersze granice krytyki nie oznaczają jednak swobody używania obelg. Prawo odróżnia rzeczową, nawet ostrą ocenę działalności publicznej od wypowiedzi wulgarnych, poniżających lub opartych na nieprawdziwych faktach. Jeżeli więc wiadomość dotyczyła sposobu pełnienia funkcji i miała charakter ocenny, ryzyko może być mniejsze. Jeżeli natomiast zawierała personalne obelgi albo nieprawdziwe zarzuty, sytuacja staje się bardziej ryzykowna.

Od strony osoby, która dopuściła się obrazy, znaczenie ma również to, jak ograniczyć dalsze skutki wypowiedzi. Przydatna może być perspektywa sprawcy, zwłaszcza gdy konflikt zaczyna przenosić się z prywatnej rozmowy do przestrzeni publicznej.

Co realnie grozi autorowi prywatnej wiadomości?

W opisanym stanie faktycznym nie można wykluczyć, że były szef podejmie działania prawne. Najbardziej prawdopodobne kroki to wezwanie do przeprosin, prywatny akt oskarżenia o zniewagę lub zniesławienie albo pozew o ochronę dóbr osobistych. Nie oznacza to jednak, że takie działania muszą być skuteczne.

Autor wiadomości może bronić się przede wszystkim tym, że:

• korespondencja miała charakter prywatny,
• wiadomość była skierowana do jednej osoby,
• nie działał z zamiarem, aby treść dotarła do pokrzywdzonego,
• wypowiedź była emocjonalną oceną, a nie twierdzeniem o faktach,
• osoba krytykowana pełni funkcję publiczną, więc dopuszczalna krytyka jej działalności jest szersza,
• to osoba trzecia ujawniła korespondencję bez zgody autora.

Jednocześnie nie warto lekceważyć sprawy. Jeżeli wiadomości są wulgarne, jednoznacznie poniżające albo zawierają konkretne zarzuty, pokrzywdzony może wykorzystać ich treść jako dowód w postępowaniu. Wtedy o wyniku sprawy decydować będzie dokładne brzmienie wiadomości i cały kontekst rozmowy.

Jak załagodzić sytuację?

Najbezpieczniej unikać dalszej eskalacji. Nie należy wysyłać kolejnych obraźliwych wiadomości, komentować sprawy publicznie ani namawiać innych osób do rozpowszechniania korespondencji. Warto zachować pełny zapis rozmowy, ponieważ pojedynczy zrzut ekranu bez kontekstu może przedstawiać sytuację w sposób niepełny.

Możliwe działania łagodzące to:

• krótka, spokojna wiadomość wyrażająca ubolewanie z powodu formy wypowiedzi,
• przeprosiny ograniczone do użycia niestosownego języka, bez potwierdzania nieprawdziwych zarzutów,
• prośba do osoby, która ujawniła wiadomość, o nierozpowszechnianie korespondencji dalej,
• gotowość do polubownego zakończenia sprawy, jeżeli druga strona oczekuje wyjaśnień.

Trzeba jednak uważać na treść przeprosin. Źle sformułowane oświadczenie może zostać potraktowane jako przyznanie się do naruszenia prawa albo potwierdzenie faktów, których autor nie chciał potwierdzać. Dlatego w poważniejszych sprawach warto przygotować taką odpowiedź ostrożnie.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie odpowiedzialności nie można całkowicie wykluczyć, ale prywatny charakter korespondencji, brak zamiaru przekazania jej byłemu szefowi oraz fakt, że wypowiedź dotyczy osoby pełniącej funkcję publiczną, mogą przemawiać na korzyść autora wiadomości. Największe ryzyko pojawiłoby się wtedy, gdyby wiadomość zawierała nie tylko wulgarną ocenę, ale również konkretne, nieprawdziwe zarzuty mogące podważyć zaufanie do tej osoby.

Rozsądne działanie polega na nieeskalowaniu konfliktu, zabezpieczeniu pełnej korespondencji i ewentualnym przygotowaniu wyważonej odpowiedzi. Jeżeli druga strona zapowiada prywatny akt oskarżenia albo pozew, warto ocenić dokładną treść wiadomości przed składaniem przeprosin lub wyjaśnień.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 212, art. 213 i art. 216.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, art. 24 i art. 448.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności przepisy o oskarżeniu prywatnym.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1971 r., sygn. akt II CR 455/71.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2013 r., sygn. akt IV CSK 270/12.