Nieumyślne paserstwo – co grozi i jak się bronić

Zarzut nieumyślnego paserstwa – na czym polega

Podstawą odpowiedzialności jest art. 292 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem odpowiada ten, kto rzecz, o której na podstawie towarzyszących okoliczności powinien i może przypuszczać, że została uzyskana za pomocą czynu zabronionego, nabywa, pomaga do jej zbycia, przyjmuje albo pomaga do jej ukrycia. Sankcja przewidziana w tym przepisie to grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do lat 2.

To oznacza, że sam brak pewnej wiedzy o przestępnym pochodzeniu rzeczy nie zamyka sprawy. Prokurator będzie badał, czy rozsądny uczestnik obrotu, działający w takich samych warunkach, powinien był powziąć podejrzenia co do pochodzenia przedmiotu.

Jeżeli sprawa dotyczy zakupu monet, elektroniki, części samochodowych, telefonów, biżuterii albo innych przedmiotów łatwo zbywalnych, organy ścigania zwykle analizują nie tylko sam zakup, lecz także dalszą odsprzedaż. W praktyce znaczenie ma więc zarówno moment nabycia, jak i to, czy przy sprzedaży nie ignorowano sygnałów ostrzegawczych.

Co musi udowodnić prokurator

W sprawie o nieumyślne paserstwo nie wystarczy wykazać, że rzecz rzeczywiście pochodziła z kradzieży, oszustwa albo innego czynu zabronionego. Trzeba jeszcze wykazać, że występowały takie okoliczności, które pozwalały i nakazywały powziąć podejrzenie co do jej pochodzenia. Wynika to bezpośrednio z art. 292 § 1 Kodeksu karnego oraz z definicji nieumyślności zawartej w art. 9 § 2 Kodeksu karnego.

Zgodnie z art. 9 § 2 Kodeksu karnego czyn zabroniony jest popełniony nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć. W sprawach paserskich chodzi więc o brak wymaganej ostrożności przy kontakcie z rzeczą pochodzącą z czynu zabronionego.

W praktyce linia obrony najczęściej sprowadza się do wykazania, że w danych okolicznościach nie było podstaw do podejrzeń albo że podjęto rozsądne czynności weryfikacyjne. Znaczenie mogą mieć: korespondencja ze sprzedawcą, dowód zapłaty, ogłoszenie, dane kontrahenta, potwierdzenie odbioru, historia aukcji, dokumenty pochodzenia rzeczy i sposób przekazania towaru.

Jakie okoliczności najczęściej świadczą przeciwko podejrzanemu

Najczęściej podejrzenia organów ścigania budzą:

• rażąco zaniżona cena w stosunku do wartości rynkowej,
• brak jakichkolwiek dokumentów pochodzenia lub nielogiczne wyjaśnienia sprzedawcy,
• transakcja zawarta w pośpiechu, w nietypowym miejscu albo bez możliwości sprawdzenia rzeczy,
• sprzedaż przez osobę, która nie zajmuje się tego rodzaju obrotem, a dysponuje większą liczbą podobnych rzeczy,
• usunięte numery identyfikacyjne, ślady przeróbek, brak opakowania lub akcesoriów typowych dla legalnego obrotu,
• dalsza szybka odsprzedaż bez próby wyjaśnienia pochodzenia rzeczy.

Sama niska cena nie przesądza jeszcze o winie, ale w połączeniu z innymi sygnałami może być istotnym dowodem. Podobnie nie przesądza o odpowiedzialności sam fakt współpracy ze sprawcami kradzieży, jeżeli kupujący nie miał podstaw, by rozpoznać przestępne pochodzenie rzeczy.

W orzecznictwie podkreśla się różnicę między paserstwem umyślnym z art. 291 § 1 Kodeksu karnego a nieumyślnym z art. 292 § 1 Kodeksu karnego. W wyroku Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2012 r., sygn. V KK 401/12, wskazano, że w typie z art. 292 k.k. sprawca nie zdaje sobie sprawy z pochodzenia rzeczy z czynu zabronionego, chociaż na podstawie okoliczności mógł i powinien to przypuszczać.

Jeżeli problem dotyczy zakupu rzeczy, która mogła być kradzionej w analogicznej sytuacji, sposób oceny ostrożności bywa podobny: znaczenie mają cena, źródło pochodzenia i wiarygodność sprzedawcy.

Brak świadomości a odpowiedzialność karna

Obrona oparta wyłącznie na stwierdzeniu „nie wiedziałem” zwykle nie wystarcza. Trzeba pokazać, dlaczego brak wiedzy był usprawiedliwiony. W sprawach karnych liczy się to, czy brak świadomości był obiektywnie zrozumiały, czy też wynikał z lekceważenia oczywistych sygnałów ostrzegawczych.

Jeżeli więc rzecz została kupiona w normalnym obrocie, za cenę zbliżoną do rynkowej, od osoby możliwej do zidentyfikowania, z zachowaniem śladów transakcji, obrona ma mocniejsze podstawy. Jeżeli jednak transakcja była wyraźnie podejrzana, prokurator będzie twierdził, że doszło do niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach w rozumieniu art. 9 § 2 Kodeksu karnego.

Podobny problem dowodowy występuje także w sprawach, gdzie kluczowe jest wykazanie braku świadomości co do wadliwości lub nielegalnego pochodzenia przedmiotu.

Czy współpraca z policją pomaga

Tak, ale nie powoduje automatycznego umorzenia sprawy. Współpraca z organami ścigania może mieć znaczenie przy ocenie społecznej szkodliwości czynu, postawy sprawcy oraz przy wymiarze kary albo przy warunkowym umorzeniu postępowania. Jeżeli dzięki przekazanym informacjom udało się ustalić sprawców kradzieży, jest to okoliczność korzystna, którą warto wyraźnie podnosić.

Nie oznacza to jednak, że samo pomaganie policji wyłącza odpowiedzialność z art. 292 § 1 Kodeksu karnego. Najpierw trzeba wykazać, czy w ogóle istniały podstawy do przypisania nieostrożności przy nabyciu lub zbyciu rzeczy.

Warunkowe umorzenie postępowania – kiedy jest możliwe

Jeżeli materiał dowodowy jest niekorzystny, warto rozważyć wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. Podstawą jest art. 66 § 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli łącznie spełnione są następujące warunki:

• wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne,
• okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości,
• sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne,
• właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że sprawca będzie przestrzegał porządku prawnego.

Dodatkowo art. 66 § 2 Kodeksu karnego wymaga, aby przestępstwo było zagrożone karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. Warunek ten jest przy art. 292 § 1 k.k. spełniony, ponieważ górna granica ustawowego zagrożenia wynosi 2 lata.

Okres próby wynosi od 1 roku do 3 lat zgodnie z art. 67 § 1 Kodeksu karnego. Sąd może też nałożyć określone obowiązki, świadczenie pieniężne albo obowiązek naprawienia szkody, jeżeli ma to zastosowanie do danej sprawy – art. 67 § 2 i § 3 Kodeksu karnego.

Jeżeli rozważasz warunkowe umorzenie, istotne będą: niekaralność za przestępstwo umyślne, stabilny tryb życia, dobra opinia, współpraca z organami ścigania i brak prób ukrywania transakcji.

Czy warunkowe umorzenie oznacza skazanie

Nie. Warunkowe umorzenie postępowania nie jest wyrokiem skazującym. To nadal bardzo ważna różnica praktyczna. Nie oznacza jednak, że dla każdej działalności zawodowej skutek będzie całkowicie obojętny. W sprawach dotyczących koncesji, licencji, zezwoleń albo wymogu nieskazitelności charakteru trzeba zawsze sprawdzić przepisy szczególne regulujące dany zawód lub działalność.

Jeżeli ktoś prowadzi działalność, przy której znaczenie ma niekaralność, trzeba odróżnić kilka kwestii: wpis w Krajowym Rejestrze Karnym, wymogi ustaw szczególnych oraz praktykę organu, który wydaje zezwolenie lub kontroluje wykonywanie zawodu. Sama odpowiedź na pytanie, czy dojdzie do „skazania”, nie zawsze wyczerpuje problem.

Warto także pamiętać, że dane o warunkowym umorzeniu są ujawniane w Krajowym Rejestrze Karnym w zakresie i przez okres wynikający z przepisów ustawy z 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym oraz przepisów wykonawczych dotyczących sposobu udzielania informacji z rejestru. Dlatego przy zawodach wymagających formalnej niekaralności albo informacji z KRK trzeba analizować konkretny moment i podstawę prawną żądania takiej informacji.

Jak się bronić w praktyce

Obrona powinna iść dwutorowo.

1. Kwestionowanie samych podstaw zarzutu – trzeba wykazać, że nie było okoliczności, które pozwalały przypuszczać przestępne pochodzenie rzeczy. Znaczenie mają dowody legalności transakcji i zwykłości obrotu.
2. Wniosek alternatywny – jeżeli ryzyko przypisania czynu jest duże, warto przygotować argumentację pod warunkowe umorzenie postępowania na podstawie art. 66 § 1 Kodeksu karnego.

W praktyce warto zgromadzić:

• potwierdzenia przelewów lub innych płatności,
• korespondencję z ogłoszeniodawcą,
• zrzuty ekranu aukcji lub ogłoszenia,
• dane identyfikacyjne sprzedawcy,
• dowody późniejszej współpracy z policją,
• dokumenty potwierdzające niekaralność i stabilną sytuację osobistą.

Jeżeli zarzut został już przedstawiony, należy też pilnować praw procesowych strony, w szczególności prawa do składania wyjaśnień albo odmowy ich składania, prawa do obrońcy oraz prawa do wniosków dowodowych zgodnie z przepisami ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w tym art. 6 k.p.k. i art. 74 § 1 k.p.k.

Znaczenie stanu faktycznego w Twojej sprawie

W sprawach o nieumyślne paserstwo drobny szczegół może przesądzić o wyniku. Inaczej oceniana będzie osoba, która kupiła pojedynczy przedmiot kolekcjonerski od znanego sprzedawcy z pełną historią transakcji, a inaczej osoba, która nabyła kilka cennych rzeczy „okazyjnie”, bez dokumentów i z natychmiastową odsprzedażą.

Jeżeli prowadzisz działalność wymagającą niekaralności lub wiarygodności zawodowej, nie warto ograniczać się do ogólnych wyjaśnień. Trzeba od początku budować spójną linię obrony pod kątem odpowiedzialności karnej i skutków dla działalności zawodowej.

FAQ

Czy nieumyślne paserstwo oznacza, że na pewno zostanę skazany?

Nie. Prokurator musi udowodnić nie tylko przestępne pochodzenie rzeczy, ale też to, że na podstawie okoliczności powinieneś i mogłeś to przypuszczać. Jeżeli transakcja wyglądała zwyczajnie i masz na to dowody, obrona może być skuteczna.

Czy sama niska cena wystarczy do postawienia zarzutu?

Nie sama. Rażąco niska cena jest ważnym sygnałem ostrzegawczym, ale zwykle ocenia się ją razem z innymi okolicznościami, takimi jak brak dokumentów, anonimowy sprzedawca czy nietypowe miejsce transakcji.

Czy warunkowe umorzenie jest skazaniem?

Nie, warunkowe umorzenie nie jest wyrokiem skazującym. Trzeba jednak sprawdzić przepisy dotyczące konkretnego zawodu lub działalności, bo mogą one inaczej oceniać sam fakt prowadzenia postępowania albo wpisy ujawniane w KRK.

Czy współpraca z policją może pomóc?

Tak. Może przemawiać na Twoją korzyść przy ocenie postawy sprawcy, społecznej szkodliwości czynu i przy wniosku o warunkowe umorzenie postępowania, ale sama nie wyłącza odpowiedzialności.

Czy warto składać wyjaśnienia od razu?

To zależy od materiału dowodowego. Przed złożeniem wyjaśnień dobrze znać treść zarzutu i dowody zebrane w sprawie. W wielu przypadkach bezpieczniej jest wcześniej skonsultować strategię z obrońcą.

Źródła

• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 9 § 2, art. 66 § 1–2, art. 67 § 1–3, art. 291 § 1, art. 292 § 1.
• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 6 i art. 74 § 1.
• Ustawa z 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2012 r., V KK 401/12.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2002 r., V KKN 124/2000.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 17 maja 2000 r., I KZP 7/00.