Ekshumacja w sprawie o ustalenie ojcostwa – procedura i zabezpieczenie badania DNA

Kiedy ekshumacja jest dopuszczalna w sprawie o ustalenie ojcostwa?

Jeżeli domniemany ojciec nie żyje, sąd w sprawie o ustalenie ojcostwa może dopuścić dowód z badań genetycznych opartych na materiale pobranym po ekshumacji. Sama potrzeba ekshumacji nie wynika z jednego przepisu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, lecz z połączenia przepisów o dowodach w postępowaniu cywilnym oraz przepisów sanitarnych regulujących wydobycie zwłok i szczątków.

Podstawą materialną sprawy o ustalenie pochodzenia dziecka są przede wszystkim art. 84-86 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z kolei możliwość przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego wynika z art. 278 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, a dopuszczalność wykorzystania różnych środków dowodowych z art. 309 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli zatem dla rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest uzyskanie materiału biologicznego zmarłego, sąd może zarządzić czynności prowadzące do jego pobrania. Sama ekshumacja jest natomiast dopuszczalna m.in. na zarządzenie sądu lub prokuratora zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych.

W praktyce takie sprawy pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy nie ma już możliwości pobrania materiału od żyjącego mężczyzny, a jednocześnie nie wystarczą dowody pośrednie. W podobnych stanach faktycznych pomocne mogą być także opracowania dotyczące ustalenia ojcostwa po śmierci.

Jakie przepisy regulują ekshumację?

Najważniejsze akty prawne to:

• art. 15 ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych,
• § 12-16 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi.

Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, ekshumacja zwłok i szczątków może być dokonana: na umotywowaną prośbę osób uprawnionych do pochowania zwłok za zezwoleniem właściwego inspektora sanitarnego, na zarządzenie prokuratora lub sądu, a także na podstawie decyzji właściwego inspektora sanitarnego w razie zajęcia terenu cmentarza na inny cel.

Zgodnie z § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 7 grudnia 2001 r. ekshumacja zwłok i szczątków jest dopuszczalna w okresie od 16 października do 15 kwietnia. Poza tym okresem może być przeprowadzona tylko wtedy, gdy właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny albo państwowy graniczny inspektor sanitarny dopuści inny termin przy zachowaniu środków ostrożności.

O zamierzonej ekshumacji zawiadamia się właściwego inspektora sanitarnego oraz zarząd cmentarza. Sposób wydobycia, transportu i ponownego pochowania zależy od stanu zwłok oraz czasu, jaki upłynął od pochówku.

Jak wygląda przebieg ekshumacji od strony formalnej?

Jeżeli ekshumacja odbywa się na zarządzenie sądu w toku sprawy cywilnej, nie jest to prywatna czynność jednej ze stron, lecz element postępowania dowodowego. To oznacza, że sposób jej przeprowadzenia powinien wynikać z postanowienia sądu, czynność powinna być odpowiednio udokumentowana, a materiał przekazany do badań musi być oznaczony i zabezpieczony tak, aby można było odtworzyć tzw. łańcuch dowodowy.

W praktyce warto oczekiwać, aby w dokumentacji znalazły się co najmniej:

• data, godzina i miejsce czynności,
• oznaczenie grobu i danych osoby ekshumowanej,
• wskazanie osób obecnych przy czynności,
• opis pobranego materiału biologicznego,
• sposób zapakowania, opisania i zaplombowania próbek,
• informacja, komu i kiedy próbki przekazano do badań.

Warto też pamiętać, że końcowa wartość dowodowa zależy nie tylko od samego wyniku badania, ale również od tego, czy da się wykazać, że badany materiał rzeczywiście pochodził od zmarłego i nie został pomylony lub zanieczyszczony.

Jak ograniczyć ryzyko sfałszowania albo podważenia profilu DNA?

Nie ma przepisu, który dawałby stronie gwarancję absolutnego wyeliminowania ryzyka błędu, ale można realnie zwiększyć przejrzystość całej procedury. W tym celu warto złożyć do sądu pismo procesowe z konkretnymi wnioskami dowodowymi i organizacyjnymi.

Najczęściej zasadne są następujące wnioski:

• o zawiadomienie o terminie i miejscu ekshumacji, aby strona mogła być obecna osobiście albo przez pełnomocnika,
• o szczegółowe protokolarne opisanie przebiegu czynności, w tym sposobu identyfikacji miejsca pochówku i pobrania materiału,
• o dopuszczenie udziału biegłego lub wskazanie konkretnej jednostki naukowej mającej przeprowadzić badanie,
• o opisanie i zaplombowanie próbek w sposób umożliwiający identyfikację każdej próbki,
• o udostępnienie stronie opinii wraz z załącznikami technicznymi i możliwością zadawania pytań biegłemu,
• o dopuszczenie opinii uzupełniającej albo opinii innego biegłego, jeżeli pojawią się konkretne zastrzeżenia.

W postępowaniu cywilnym strona ma prawo odnosić się do opinii biegłego, zgłaszać zarzuty i żądać jej uzupełnienia. Podstawą jest art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd może zażądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych, jeżeli uzna to za potrzebne.

Czy można nagrywać ekshumację albo żądać rejestracji czynności?

Można złożyć taki wniosek, ale nie ma przepisu, który w każdej sprawie cywilnej nakazywałby obowiązkowe nagrywanie samej ekshumacji. Wniosek warto uzasadnić potrzebą zachowania pełnej dokumentacji przebiegu czynności oraz późniejszej możliwości weryfikacji sposobu pobrania i zabezpieczenia próbek.

Jeżeli czynność odbywa się z udziałem sądu lub na jego zlecenie, znaczenie mają przepisy o protokołowaniu czynności procesowych, w szczególności art. 157 § 1 i następne Kodeksu postępowania cywilnego. Trzeba jednak odróżnić protokół z posiedzenia i protokół czynności od technicznej rejestracji obrazu i dźwięku. Ostateczna decyzja co do formy dokumentowania zależy od sądu i od organizacji danej czynności.

W praktyce skuteczniejsze od ogólnego żądania „nagrania wszystkiego” bywa sformułowanie wniosku o:

• szczegółowy protokół czynności,
• dokumentację fotograficzną lub audiowizualną, jeżeli sąd uzna to za celowe,
• oznaczenie wszystkich osób uczestniczących,
• opis kolejnych etapów pobrania materiału.

Jaką wartość dowodową ma badanie DNA?

Badanie DNA jest jednym z najmocniejszych środków dowodowych w sprawach o pochodzenie dziecka, ale nadal podlega ocenie sądu na zasadach ogólnych. Zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

To oznacza, że nawet bardzo mocna opinia genetyczna powinna być analizowana łącznie z:

• jakością pobranego materiału,
• ciągłością zabezpieczenia próbek,
• czytelnością dokumentacji,
• innymi dowodami w sprawie.

Jeżeli materiał jest zdegradowany, niepełny albo istnieją uzasadnione wątpliwości co do jego pochodzenia, strona może domagać się wyjaśnień, opinii uzupełniającej lub ponownego badania. Nie każde niezadowolenie z wyniku uzasadnia jednak powołanie nowego biegłego – potrzebne są konkretne zarzuty dotyczące metody, materiału lub wniosków opinii.

Jakie pismo warto złożyć do sądu przed ekshumacją?

W piśmie procesowym warto połączyć dwa elementy: po pierwsze wnioski organizacyjne dotyczące samej czynności, a po drugie wnioski dowodowe dotyczące opinii biegłego. Pismo powinno odnosić się do realnych obaw, ale bez stawiania gołosłownych zarzutów o fałszerstwo.

Najczęściej warto wnieść o:

• doręczenie informacji o terminie i miejscu ekshumacji,
• dopuszczenie obecności strony lub pełnomocnika,
• zobowiązanie do szczegółowego udokumentowania pobrania materiału,
• oznaczenie, zaplombowanie i opisanie próbek,
• wskazanie laboratorium lub biegłego posiadającego doświadczenie w badaniu materiału poekshumacyjnego,
• doręczenie pełnej opinii wraz z możliwością zgłoszenia pytań.

Jeżeli istnieją dodatkowe okoliczności konfliktowe, na przykład spór rodzinny o pochodzenie dziecka, dziedziczenie czy interes majątkowy, warto to sądowi zasygnalizować. Nie jest to jeszcze dowód fałszerstwa, ale może uzasadniać szczególnie staranne zabezpieczenie materiału.

W części spraw strony rozważają również inne działania dotyczące pochodzenia dziecka, w tym zaprzeczenie lub zrzeczenie ojcostwa w potocznym rozumieniu, choć prawnie chodzi zwykle o odrębne instytucje, takie jak zaprzeczenie ojcostwa.

Czy sąd może oprzeć się tylko na badaniu DNA?

W wielu sprawach praktycznie tak się dzieje, ponieważ wynik badań genetycznych bywa rozstrzygający. Nadal jednak formalnie sąd powinien oceniać cały materiał dowodowy. W sprawie o ustalenie ojcostwa znaczenie mogą mieć również dokumenty, zeznania świadków, korespondencja, fotografie, dowody relacji stron czy okresu koncepcyjnego dziecka.

Gdy nie ma możliwości pobrania dobrego materiału od zmarłego, czasem rozważa się badania porównawcze krewnych. To jednak zależy od konkretnego stanu faktycznego, zgody badanych albo decyzji sądu co do dopuszczalności i przydatności takiego dowodu.

Co zrobić po otrzymaniu opinii biegłego?

Po doręczeniu opinii nie warto ograniczać się do samej oceny końcowego wyniku. Trzeba sprawdzić również:

• czy opinia opisuje pochodzenie i stan materiału,
• czy wyjaśnia metodę badawczą,
• czy wskazuje ryzyko degradacji lub zanieczyszczenia materiału,
• czy opisuje sposób oznaczenia próbek,
• czy wnioski są jednoznaczne, czy tylko prawdopodobne.

Jeżeli pojawią się wątpliwości, można wnieść o zadanie biegłemu pytań na piśmie, wezwanie go na rozprawę, sporządzenie opinii uzupełniającej albo o powołanie innego biegłego na podstawie art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego. Dobrze, aby zarzuty były merytoryczne i odnosiły się do treści opinii, a nie wyłącznie do braku zaufania do drugiej strony.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać najczęstsze problemy związane z ekshumacją i badaniem DNA w sprawach o pochodzenie dziecka.

FAQ

Czy ekshumacja do ustalenia ojcostwa wymaga zgody rodziny zmarłego?

Jeżeli ekshumacja następuje na zarządzenie sądu lub prokuratora, podstawą jest art. 15 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. W takiej sytuacji nie jest to zwykła prywatna ekshumacja zależna wyłącznie od zgody rodziny.

Czy mogę być obecny przy ekshumacji?

Warto złożyć do sądu wniosek o zawiadomienie o terminie czynności i dopuszczenie obecności strony albo pełnomocnika. Ostateczny sposób organizacji czynności zależy od sądu i wymogów sanitarnych.

Czy można zakwestionować wynik badania DNA?

Tak, ale potrzebne są konkretne zarzuty dotyczące materiału, metody, dokumentacji albo wniosków opinii. Podstawą do żądania opinii uzupełniającej lub nowej opinii jest art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy badanie DNA zawsze przesądza sprawę?

Jest to bardzo mocny dowód, jednak sąd ocenia go razem z całym materiałem dowodowym zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy można żądać badań porównawczych innych osób z rodziny?

Czasem tak, ale zależy to od okoliczności sprawy, dostępności innych dowodów i decyzji sądu co do przydatności takiego środka dowodowego. W praktyce każdą taką sytuację trzeba ocenić indywidualnie.

Źródła

• art. 15 ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych
• § 12-16 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi
• art. 84-86 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 233 § 1, art. 278 § 1, art. 286 i art. 309 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego