Dowód z opinii biegłego – czy strona musi znać termin oględzin?

Na czym polega dowód z opinii biegłego

Dowód z opinii biegłego jest przeprowadzany wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych. Wynika to wprost z art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Chodzi o sytuacje, w których sąd sam nie może ocenić określonych kwestii bez wiedzy fachowej, np. technicznej, medycznej, budowlanej, księgowej czy geodezyjnej.

Biegły nie zastępuje sądu w ocenie sprawy. Jego zadaniem jest udzielenie odpowiedzi na pytania wymagające wiedzy specjalistycznej. Sąd nadal samodzielnie ocenia opinię na zasadach z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i może ją uznać za przekonującą albo nie.

W praktyce opinia może być sporządzona wyłącznie na podstawie akt sprawy, dokumentacji, zdjęć lub innych materiałów. Może też wymagać czynności poza salą rozpraw, np. oględzin nieruchomości, badania urządzenia, sprawdzenia instalacji albo osobistego badania osoby.

Czy biegły ma obowiązek zawiadomić stronę o miejscu i terminie czynności?

Nie ma jednego przepisu, który w każdym przypadku nakazywałby biegłemu osobne zawiadamianie strony o każdej czynności technicznej. Trzeba rozróżnić dwie sytuacje.

Po pierwsze, jeżeli biegły sporządza opinię wyłącznie na podstawie akt, dokumentów lub materiału przekazanego przez sąd, to z reguły nie ma obowiązku wyznaczania stronie terminu „pracy nad opinią”. Strona otrzymuje gotową opinię i może się do niej ustosunkować po jej doręczeniu.

Po drugie, jeżeli sporządzenie opinii wymaga czynności, których przebieg może mieć znaczenie dla wyniku sprawy – zwłaszcza oględzin, pomiarów, badań rzeczy, nieruchomości albo osoby – brak zawiadomienia strony może naruszać zasadę kontradyktoryjności i prawo do odnoszenia się do materiału dowodowego. Znaczenie mają tu przede wszystkim art. 235¹, art. 278 § 1, art. 286 oraz art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego, a także ogólna zasada prawa do obrony swoich praw procesowych.

W sprawach cywilnych nie chodzi więc o automatyczny obowiązek informowania o wszystkim, lecz o to, czy brak udziału strony mógł realnie wpłynąć na wynik dowodu i ograniczyć możliwość zgłoszenia uwag.

Kiedy brak zawiadomienia może być problemem procesowym

Największe znaczenie ma to, jakiego rodzaju czynności wykonał biegły. Jeżeli opinia powstała po oględzinach miejsca, pomiarach, testach urządzeń albo innych działaniach, w trakcie których strona mogła zwrócić uwagę na istotne okoliczności, brak informacji o terminie takich czynności może stanowić uchybienie procesowe.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że opinia jest bezwartościowa. Sąd bada, czy uchybienie miało wpływ na możność obrony praw strony i na wynik sprawy. W praktyce trzeba wykazać:

• jakie czynności biegły przeprowadził bez udziału strony,
• dlaczego obecność strony była istotna,
• jakie uwagi, zastrzeżenia lub informacje strona zgłosiłaby podczas tych czynności,
• w jaki sposób brak udziału mógł wpłynąć na wnioski opinii.

Jeżeli natomiast biegły wykonał jedynie czynności techniczne bez znaczenia dla spornej kwestii albo opierał się wyłącznie na materiale z akt, zarzut braku zawiadomienia może okazać się nieskuteczny.

Jakie przepisy mają dziś znaczenie

W starszych opracowaniach często powoływano przepisy dawnego regulaminu urzędowania sądów powszechnych. Obecnie podstawowe znaczenie mają przede wszystkim przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, a regulacje organizacyjne nie mogą ograniczać praw strony wynikających z ustawy.

W praktyce warto odwołać się zwłaszcza do:

• art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – podstawa dopuszczenia dowodu z opinii biegłego,
• art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego – możliwość zażądania ustnych wyjaśnień od biegłego albo dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych,
• art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego – przedmiot dowodu, czyli fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy,
• art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – swobodna ocena dowodów przez sąd, obejmująca także opinię biegłego,
• art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – pomijanie dowodów w określonych sytuacjach, co ma znaczenie przy spóźnionych lub zbędnych wnioskach,
• art. 205³, art. 205¹² i art. 458⁵ Kodeksu postępowania cywilnego – prekluzja dowodowa i obowiązek zgłaszania twierdzeń oraz dowodów we właściwym czasie, zależnie od trybu sprawy.

Jeżeli chcesz kwestionować opinię, nie wystarczy powołać się ogólnie na „naruszenie procedury”. Trzeba połączyć zarzut z konkretnymi przepisami i wskazać, jaki wniosek składasz do sądu.

Co zrobić, gdy biegły przeprowadził oględziny bez Pana udziału

Najbezpieczniej złożyć do sądu pismo procesowe zaraz po doręczeniu opinii albo po uzyskaniu informacji, że czynności zostały przeprowadzone bez zawiadomienia. W piśmie warto:

• wskazać datę doręczenia opinii lub informację o dokonanych czynnościach,
• opisać, jakich czynności dotyczył brak zawiadomienia,
• wyjaśnić, dlaczego obecność strony była istotna,
• zgłosić konkretne zarzuty do opinii,
• złożyć odpowiedni wniosek dowodowy.

W zależności od sytuacji można wnosić o:

• wezwanie biegłego na rozprawę w celu złożenia ustnych wyjaśnień – art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego,
• zobowiązanie biegłego do uzupełnienia opinii – art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego,
• dopuszczenie opinii innego biegłego – również na podstawie art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli opinia jest niepełna, niejasna, wewnętrznie sprzeczna albo sporządzona w sposób budzący uzasadnione zastrzeżenia,
• ponowne przeprowadzenie oględzin lub badań z udziałem stron, jeżeli jest to potrzebne do rzetelnej oceny sprawy.

Nie warto ograniczać się do samej skargi na zachowanie biegłego. Dla wyniku sprawy ważniejsze jest doprowadzenie do tego, aby sąd skorygował wadliwie przeprowadzony dowód.

Czy można żądać wyłączenia biegłego albo złożyć skargę?

Tak, ale tylko w określonych sytuacjach. Jeżeli problem dotyczy braku bezstronności, powiązań z jedną ze stron albo innych okoliczności podważających obiektywizm, można powoływać się na art. 281 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym aż do ukończenia czynności biegłego strona może żądać jego wyłączenia z przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sędziego.

Jeżeli natomiast zarzut dotyczy głównie jakości opinii albo sposobu przeprowadzenia czynności, zwykle skuteczniejsze są zarzuty do opinii i wniosek o jej uzupełnienie lub o nową opinię niż sam wniosek o wyłączenie biegłego.

Możliwe jest też złożenie skargi administracyjnej dotyczącej sposobu wykonywania funkcji przez biegłego sądowego, ale taka skarga nie zastępuje działań procesowych w konkretnej sprawie. Sąd cywilny rozstrzyga przede wszystkim, czy dana opinia może stanowić podstawę ustaleń faktycznych.

Czy brak zawiadomienia zawsze powoduje pominięcie opinii?

Nie. Sąd nie ma obowiązku automatycznie odrzucać opinii tylko dlatego, że strona nie uczestniczyła w czynnościach biegłego. Znaczenie ma wpływ uchybienia na wartość dowodu.

Jak sformułować zarzuty do opinii

Dobre zarzuty do opinii powinny być konkretne. Warto wskazać:

• jakie fakty biegły ustalił wadliwie,
• jakie materiały pominął,
• jakie czynności przeprowadził bez udziału strony,
• jakie wnioski są nielogiczne albo nie wynikają z opisanych badań,
• jakie pytania należy biegłemu zadać dodatkowo.

Jeżeli sąd wyznaczył termin do zajęcia stanowiska wobec opinii, trzeba go dochować. W postępowaniu cywilnym spóźnione twierdzenia i dowody mogą zostać pominięte, zwłaszcza gdy strona mogła powołać je wcześniej. Znaczenie mają tu przepisy o koncentracji materiału procesowego, m.in. art. 205³ § 1 i 2 oraz – w sprawach gospodarczych – art. 458⁵ Kodeksu postępowania cywilnego.

Krótka odpowiedź na zadane pytanie

Jeżeli biegły sporządzał opinię wyłącznie na podstawie akt i dokumentów, brak poinformowania Pana o „terminie sporządzania opinii” co do zasady nie stanowi naruszenia przepisów. Jeżeli jednak opinia wymagała oględzin, badań technicznych lub innych czynności istotnych dla sprawy, a wcześniej zgłosił Pan chęć udziału, pominięcie Pana może stanowić uchybienie procesowe.

W takiej sytuacji warto nie tyle spierać się o samo zachowanie biegłego, ile złożyć do sądu konkretne zarzuty do opinii i wniosek o jej uzupełnienie, wyjaśnienie albo przeprowadzenie opinii ponownie z zapewnieniem stronie możliwości udziału.

FAQ

Czy mogę być obecny przy oględzinach prowadzonych przez biegłego?

Tak, jeżeli biegły wykonuje czynności istotne dla sprawy, takie jak oględziny, pomiary lub badania rzeczy, strona powinna mieć możliwość obrony swoich praw i zgłoszenia uwag. Jeżeli nie została zawiadomiona, warto podnieść ten zarzut przed sądem.

Czy sam brak zawiadomienia unieważnia opinię?

Nie. Trzeba jeszcze wykazać, że brak udziału strony mógł wpłynąć na treść opinii albo ograniczył możliwość obrony jej praw procesowych.

W jakim terminie trzeba zgłosić zarzuty do opinii?

Najlepiej niezwłocznie po jej doręczeniu, a jeżeli sąd wyznaczył termin do zajęcia stanowiska – w tym właśnie terminie. Spóźnione zarzuty mogą zostać pominięte.

Czy mogę żądać nowego biegłego?

Tak, ale nie dlatego, że nie zgadza się Pan z opinią. Trzeba wykazać konkretne wady opinii, jej niejasność, niepełność, sprzeczności albo okoliczności uzasadniające wyłączenie biegłego. Podstawą jest przede wszystkim art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy warto składać skargę na biegłego?

Można, ale dla samej sprawy ważniejsze są zarzuty procesowe i odpowiedni wniosek do sądu. Sama skarga administracyjna nie zastąpi wniosku o uzupełnienie opinii lub o nową opinię.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 227, art. 233 § 1, art. 278 § 1, art. 281, art. 286, art. 205³, art. 205¹², art. 235² § 1 i art. 458⁵.
• Aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych dotyczące oceny opinii biegłego, zgodnie z którym opinia podlega ocenie jak każdy inny dowód, a o jej przydatności rozstrzyga sąd.