Wykorzystanie wizerunku znanych osób do celów komercyjnych

Czy można wydać karty kolekcjonerskie z wizerunkiem piłkarzy bez zgody?

W opisanej sytuacji odpowiedź jest negatywna. Wydanie i sprzedaż kart kolekcjonerskich z wizerunkami znanych piłkarzy oraz logotypami klubów to wykorzystanie komercyjne. Nie jest to zwykłe relacjonowanie meczu, informacja prasowa ani przypadkowe pokazanie zawodnika jako elementu większej całości.

Podstawową zasadę zawiera art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych: rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Jeżeli więc karta ma przedstawiać rozpoznawalnego zawodnika, potrzebne jest zezwolenie obejmujące właśnie taki sposób użycia: produkcję, dystrybucję, sprzedaż, reklamę i promocję kart kolekcjonerskich.

Znaczenie ma także art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który wymienia wizerunek oraz nazwisko lub pseudonim jako dobra osobiste człowieka. Z kolei art. 24 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego pozwala osobie, której dobro osobiste naruszono, żądać zaniechania, usunięcia skutków naruszenia, zadośćuczynienia pieniężnego, zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny, a przy szkodzie majątkowej także odszkodowania na zasadach ogólnych.

Wyjątki od obowiązku uzyskania zgody na wizerunek

Art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje dwa najważniejsze wyjątki. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku:

• osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych — art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz lub publiczna impreza — art. 81 ust. 2 pkt 2 tej ustawy.

W praktyce pierwszy wyjątek może pozwalać na publikację zdjęcia znanego piłkarza w artykule o meczu, transferze albo konferencji prasowej, jeżeli zdjęcie rzeczywiście dotyczy wykonywania przez niego funkcji zawodowej. Nie oznacza to jednak zgody na tworzenie produktów handlowych z jego podobizną. Karta kolekcjonerska sprzedawana jako towar wykorzystuje wartość marketingową wizerunku, a nie tylko informuje o wydarzeniu sportowym.

Drugi wyjątek również nie pomoże przy karcie poświęconej konkretnemu zawodnikowi. Jeżeli piłkarz jest głównym elementem karty, nie jest jedynie szczegółem większej całości w rozumieniu art. 81 ust. 2 pkt 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zgoda zawodnika musi być konkretna

Zezwolenie, o którym mowa w art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, powinno precyzyjnie określać zakres wykorzystania wizerunku. Dla bezpieczeństwa obrotu należy zawrzeć pisemną umowę, w której wskazane będą co najmniej:

• osoba lub podmiot uprawniony do korzystania z wizerunku,
• rodzaj produktu, czyli np. drukowane i cyfrowe karty kolekcjonerskie,
• terytorium dystrybucji, np. Polska, Unia Europejska albo cały świat,
• czas obowiązywania zgody lub licencji,
• nakład albo sposób ustalania liczby egzemplarzy,
• kanały sprzedaży i promocji, w tym sklep internetowy, platformy sprzedażowe i media społecznościowe,
• wynagrodzenie i zasady rozliczeń,
• prawo do użycia imienia, nazwiska, pseudonimu, statystyk sportowych oraz innych elementów identyfikujących zawodnika.

Art. 81 ust. 1 zdanie drugie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje, że przy braku wyraźnego zastrzeżenia zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie. Ten przepis nie powinien być traktowany jako podstawa do szerokiego merchandisingu, jeżeli z okoliczności nie wynika jasno, że zapłata obejmowała właśnie komercyjną produkcję i sprzedaż kart.

Potrzebne są także prawa do zdjęcia

Zgoda sportowca na wykorzystanie wizerunku nie daje automatycznie prawa do użycia konkretnej fotografii. Fotografia może być utworem w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeżeli ma indywidualny i twórczy charakter. Autorskie prawa majątkowe do zdjęcia wykonuje twórca albo podmiot, który je nabył, zgodnie z art. 17 tej ustawy.

Jeżeli zdjęcie pochodzi z agencji fotograficznej, z transmisji, ze strony klubu, z profilu zawodnika w mediach społecznościowych albo z internetu, nie oznacza to, że można je skopiować i umieścić na produkcie. Trzeba uzyskać licencję albo nabyć prawa majątkowe w zakresie pól eksploatacji właściwych dla kart kolekcjonerskich. Art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymaga, aby umowa o przeniesienie praw autorskich albo licencja obejmowała wyraźnie wymienione pola eksploatacji.

Wizerunek reprezentanta kadry narodowej albo olimpijskiej

W przypadku zawodników występujących w stroju reprezentacji trzeba uwzględnić art. 14 ust. 1-3 ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie. Zgodnie z art. 14 ust. 1 tej ustawy członek kadry narodowej udostępnia, na zasadach wyłączności, swój wizerunek w stroju reprezentacji kraju polskiemu związkowi sportowemu, który jest uprawniony do wykorzystania tego wizerunku do swoich celów gospodarczych w zakresie określonym przepisami związku lub międzynarodowej organizacji sportowej działającej w danym sporcie.

Art. 14 ust. 2 ustawy o sporcie przewiduje analogiczną zasadę dla członka reprezentacji olimpijskiej w stroju reprezentacji olimpijskiej i Polskiego Komitetu Olimpijskiego. Z kolei art. 14 ust. 3 tej ustawy wskazuje, że zawodnik przed zakwalifikowaniem do kadry narodowej albo reprezentacji olimpijskiej wyraża zgodę na rozpowszechnianie swojego wizerunku w stroju reprezentacji kraju albo reprezentacji olimpijskiej.

Nie oznacza to, że każdy podmiot prywatny może uzyskać licencję wyłącznie od związku sportowego lub PKOl. Zakres uprawnień zależy od konkretnego stroju, rozgrywek, umów zawodnika, zasad federacji i treści licencji. Przy projektach komercyjnych trzeba ustalić łańcuch praw przed rozpoczęciem produkcji.

Logo i nazwa klubu jako znak towarowy

Logo klubu piłkarskiego najczęściej jest chronione jako znak towarowy. Znak towarowy definiuje art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej. Prawo ochronne na znak towarowy daje uprawnionemu wyłączne prawo używania znaku w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej — art. 153 ust. 1 tej ustawy.

Art. 154 ustawy Prawo własności przemysłowej wskazuje przykładowe formy używania znaku, w tym umieszczanie znaku na towarach objętych prawem ochronnym lub ich opakowaniach, oferowanie i wprowadzanie tych towarów do obrotu, import, eksport, składowanie oraz używanie znaku w reklamie. Umieszczenie herbu albo logo klubu na karcie kolekcjonerskiej sprzedawanej klientom jest więc klasycznym użyciem w obrocie gospodarczym.

Naruszenie prawa ochronnego na znak towarowy opisuje art. 296 ust. 2 ustawy Prawo własności przemysłowej. Ryzyko naruszenia występuje zwłaszcza wtedy, gdy używa się znaku identycznego lub podobnego dla identycznych albo podobnych towarów, a także wtedy, gdy chodzi o renomowany znak towarowy i użycie może przynieść nienależną korzyść albo szkodzić odróżniającemu charakterowi lub renomie znaku. Przy klubach piłkarskich o dużej rozpoznawalności ten ostatni wariant bywa szczególnie istotny.

Jeżeli znak klubu jest zarejestrowany jako unijny znak towarowy, zastosowanie może mieć również art. 9 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej. Ten przepis przyznaje właścicielowi unijnego znaku towarowego wyłączne uprawnienia na terytorium Unii Europejskiej.

Nazwa, pseudonim i statystyki zawodnika

Na karcie kolekcjonerskiej często pojawia się nie tylko fotografia, lecz także imię i nazwisko, pseudonim, numer na koszulce, podpis, sylwetka, charakterystyczna poza albo opis osiągnięć zawodnika. Nazwisko lub pseudonim są dobrami osobistymi na podstawie art. 23 Kodeksu cywilnego. Ich użycie w sposób sugerujący oficjalny udział zawodnika w projekcie może dodatkowo naruszać art. 24 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli sposób prezentacji produktu może wprowadzać klientów w błąd co do oficjalnej licencji klubu, ligi lub zawodnika, należy brać pod uwagę także ustawę z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Art. 3 ust. 1 tej ustawy zakazuje czynów sprzecznych z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagrażają albo naruszają interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Art. 10 ust. 1 tej ustawy dotyczy oznaczania towarów w sposób mogący wprowadzić klientów w błąd co do pochodzenia, ilości, jakości, składników, sposobu wykonania, przydatności, możliwości zastosowania, naprawy, konserwacji lub innych istotnych cech towaru.

Wizerunek a dane osobowe

Wizerunek możliwej do zidentyfikowania osoby może być także daną osobową w rozumieniu art. 4 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, czyli RODO. Jeżeli przedsiębiorca przetwarza wizerunki zawodników przy produkcji, sprzedaży i promocji kart, powinien mieć podstawę przetwarzania z art. 6 ust. 1 RODO oraz spełnić obowiązki informacyjne, jeżeli znajdują zastosowanie.

RODO nie zastępuje jednak zgody wymaganej przez art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Nawet gdy przetwarzanie danych osobowych miałoby podstawę w RODO, nadal trzeba mieć prawo do rozpowszechniania wizerunku oraz prawa do zdjęcia, znaku towarowego i innych elementów produktu.

Jakie roszczenia grożą za bezprawne użycie wizerunku i logo?

Przy bezprawnym rozpowszechnianiu wizerunku osoba przedstawiona może skorzystać z ochrony przewidzianej w art. 24 Kodeksu cywilnego oraz art. 83 w związku z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W praktyce może żądać m.in. zaprzestania sprzedaży, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, zadośćuczynienia albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. Jeżeli powstała szkoda majątkowa, możliwe jest także dochodzenie odszkodowania na zasadach ogólnych.

Właściciel znaku towarowego może dochodzić roszczeń z art. 296 ust. 1 ustawy Prawo własności przemysłowej, w tym zaniechania naruszania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a w razie zawinionego naruszenia także naprawienia szkody. W konkretnych przypadkach w grę może wchodzić również zabezpieczenie roszczeń w postępowaniu cywilnym, zajęcie towarów, żądanie informacji o pochodzeniu i sieci dystrybucji produktów oraz odpowiedzialność za czyn nieuczciwej konkurencji.

Jak legalnie przygotować karty kolekcjonerskie?

Bezpieczny model działania polega na uzyskaniu kompletu praw przed rozpoczęciem produkcji. W praktyce należy:

• ustalić, czy karta będzie przedstawiać zawodnika w stroju klubowym, reprezentacyjnym czy prywatnym,
• uzyskać zgodę zawodnika albo licencję od podmiotu, który skutecznie zarządza jego prawami w danym zakresie,
• nabyć prawa albo licencję do fotografii od fotografa, agencji albo innego uprawnionego podmiotu,
• uzyskać licencję na użycie logo, herbu, nazwy klubu, nazwy rozgrywek oraz ewentualnych znaków ligi,
• sprawdzić, czy użycie stroju, sponsorów na koszulce i elementów oprawy meczu nie wymaga dodatkowych zgód,
• opisać na produkcie, czy jest on oficjalny, licencjonowany, czy tylko inspirowany tematyką sportową — bez wprowadzania odbiorców w błąd.

Alternatywą może być stworzenie kart bez fotografii, logotypów i nazw klubów, np. z fikcyjnymi zawodnikami, autorskimi ilustracjami i neutralnymi opisami. Trzeba jednak uważać, aby ilustracja, numer, barwy, pseudonim albo opis nie pozwalały w praktyce rozpoznać konkretnego piłkarza lub klubu.

FAQ

Podsumowanie

Produkcja kart kolekcjonerskich z wizerunkami znanych piłkarzy oraz logotypami klubów bez licencji jest obarczona wysokim ryzykiem prawnym. Wizerunek zawodnika chronią art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego. Fotografia może być odrębnym utworem chronionym prawem autorskim, a logo i nazwa klubu mogą korzystać z ochrony znaków towarowych.

Jeżeli projekt ma być komercyjny, należy przed rozpoczęciem sprzedaży uzyskać pisemne zgody i licencje od wszystkich uprawnionych podmiotów. W przeciwnym razie trzeba liczyć się z żądaniem wycofania produktu z rynku, roszczeniami finansowymi i sporem sądowym.

Źródła

• Art. 23, art. 24 § 1-2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 1, art. 17, art. 41, art. 78 ust. 1, art. 81 ust. 1-2 i art. 83 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Art. 14 ust. 1-3 ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie.
• Art. 120 ust. 1, art. 153 ust. 1, art. 154 i art. 296 ust. 1-2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej.
• Art. 3 ust. 1 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
• Art. 4 pkt 1 i art. 6 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, RODO.
• Art. 9 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej.