Znęcanie się fizyczne i psychiczne nad członkami rodziny

Znęcanie się przez siostrę jako przemoc domowa

Opisane zachowania, czyli bicie, wyzywanie, poniżanie, nękanie psychiczne i fałszywe oskarżenia, mogą stanowić przemoc domową, jeżeli wpisują się w definicję z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Przepis ten obejmuje jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, które narusza prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy.

W prawie karnym kluczowe znaczenie ma art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą albo nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Rodzeństwo jest osobą najbliższą na podstawie art. 115 § 11 Kodeksu karnego.

Jeżeli w domu dochodzi do przemocy w rodzinie, pomocne może być także szersze omówienie procedur i interwencji opisane w materiale: hub Niebieskiej Karty.

Co zrobić od razu, gdy dochodzi do ataku?

Jeżeli siostra atakuje fizycznie, grozi, uniemożliwia opuszczenie mieszkania albo istnieje ryzyko kolejnej przemocy, należy wezwać policję pod numerem 112. W czasie interwencji warto wyraźnie powiedzieć, że dochodzi do przemocy domowej, wskazać wcześniejsze zdarzenia i poprosić o rozważenie środków ochrony.

Na podstawie art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji policjant może wydać wobec osoby stosującej przemoc domową, która stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, m.in. nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się albo zakaz wstępu do określonych miejsc. Takie środki mają charakter natychmiastowy i co do zasady obowiązują przez 14 dni, chyba że sąd udzieli dalszej ochrony.

Jeżeli zachowanie sprawczyni spełnia warunki przestępstwa, policja może też zatrzymać osobę podejrzaną. W sprawach przemocy domowej znaczenie może mieć art. 244 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, który dotyczy zatrzymania osoby podejrzanej o przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, gdy zachodzi obawa ponownego popełnienia przestępstwa.

Zawiadomienie o przestępstwie i możliwe kwalifikacje prawne

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć ustnie do protokołu na policji albo pisemnie w prokuraturze. Art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego przewiduje społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu. Przy znęcaniu się z art. 207 § 1 Kodeksu karnego organ powinien prowadzić sprawę z urzędu po uzyskaniu informacji o podejrzeniu przestępstwa.

W zależności od szczegółów sprawy mogą wchodzić w grę różne przepisy:

Niebieska Karta i pomoc zespołu interdyscyplinarnego

Procedura Niebieskiej Karty nie jest postępowaniem karnym, ale może pomóc w zatrzymaniu przemocy, udokumentowaniu zdarzeń i skoordynowaniu pomocy. Art. 9d ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej stanowi, że podejmowanie interwencji w środowisku odbywa się na podstawie procedury Niebieskie Karty i nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy domowej.

Procedurę mogą uruchomić m.in. policja, jednostki organizacyjne pomocy społecznej, oświata, ochrona zdrowia oraz gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Szczegółowy tryb określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy Niebieska Karta.

W praktyce po wszczęciu procedury sprawą zajmuje się grupa diagnostyczno-pomocowa działająca w ramach gminnego zespołu interdyscyplinarnego. Może ona zaproponować plan pomocy, kontakt z psychologiem, pracownikiem socjalnym, ośrodkiem interwencji kryzysowej oraz monitorowanie bezpieczeństwa w mieszkaniu.

Jak udowodnić znęcanie się psychiczne i fizyczne?

W sprawach o znęcanie się psychiczne i fizyczne najważniejsze jest pokazanie powtarzalności, intensywności i skutków zachowań sprawcy. Przydatne są: notatki policyjne z interwencji, nagrania rozmów, SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile, zdjęcia obrażeń, dokumentacja medyczna, zaświadczenia od psychiatry lub psychologa, zeznania sąsiadów, innych członków rodziny oraz osób, którym pokrzywdzony na bieżąco opowiadał o zdarzeniach.

Jeżeli wystąpiły urazy, warto niezwłocznie zgłosić się do lekarza i poprosić o dokładny opis obrażeń w dokumentacji. W sprawie karnej opinia biegłego lekarza może mieć znaczenie dla rozróżnienia naruszenia nietykalności z art. 217 § 1 Kodeksu karnego od uszczerbku na zdrowiu z art. 157 Kodeksu karnego.

Przy przemocy psychicznej liczy się konsekwentne dokumentowanie zdarzeń. Pomocne omówienie tego, jakie informacje i świadkowie mogą mieć znaczenie, znajdziesz w materiale: dowody znęcania. W sprawach, w których ofiarą przemocy jest osoba chora lub zależna od opieki domowników, warto porównać także analogiczny scenariusz.

Środki ochrony przed procesem i w czasie sprawy karnej

Po wszczęciu postępowania karnego prokurator albo sąd może stosować środki zapobiegawcze. Art. 275 § 2 Kodeksu postępowania karnego pozwala przy dozorze Policji nałożyć na podejrzanego obowiązki, w tym zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami oraz zakaz zbliżania się do określonych osób na wskazaną odległość.

W sprawach przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej szczególnie istotny jest art. 275a § 1 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten pozwala tytułem środka zapobiegawczego nakazać oskarżonemu o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.

Niezależnie od sprawy karnej osoba doznająca przemocy może korzystać z ochrony cywilnej przewidzianej w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Art. 11a ust. 1 tej ustawy pozwala żądać, aby sąd zobowiązał osobę stosującą przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazał zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. W zależności od sytuacji zastosowanie mogą mieć także dalsze zakazy przewidziane w tej ustawie, w szczególności zakaz zbliżania się, kontaktowania lub wstępu do określonych miejsc.

Roszczenia cywilne za naruszenie dóbr osobistych

Oprócz zgłoszenia przemocy organom ścigania można rozważyć drogę cywilną. Art. 23 Kodeksu cywilnego chroni dobra osobiste człowieka, w tym zdrowie, wolność, cześć, nietykalność mieszkania i godność. Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać zaniechania bezprawnego działania, usunięcia jego skutków oraz złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

Jeżeli doszło do naruszenia dobra osobistego, art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala sądowi przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę albo zasądzić odpowiednią kwotę na wskazany cel społeczny. Gdy doszło do uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, podstawą roszczeń mogą być także art. 444 § 1 i art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.

Fałszywe oskarżenie o kradzież pieniędzy

Samo rodzinne oskarżenie o kradzież może być elementem przemocy psychicznej, jeżeli służy poniżaniu, izolowaniu lub zastraszaniu. Jeżeli siostra rozpowszechnia zarzut kradzieży wobec innych osób, w grę może wchodzić zniesławienie z art. 212 § 1 Kodeksu karnego. Jest to co do zasady przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego.

Jeżeli natomiast siostra zawiadomi policję lub prokuraturę, wiedząc, że nie popełniono kradzieży, należy rozważyć art. 234 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem odpowiedzialności karnej podlega ten, kto przed organem powołanym do ścigania lub orzekania fałszywie oskarża inną osobę o popełnienie czynu zabronionego.

Czy warto zaczynać od rozmowy lub mediacji?

Jeżeli dochodzi do przemocy fizycznej, gróźb lub poważnej przemocy psychicznej, priorytetem jest bezpieczeństwo, a nie mediacja. Mediacja nie powinna zastępować interwencji policji, Niebieskiej Karty ani zawiadomienia o przestępstwie, gdy zachodzi realne ryzyko dalszej przemocy.

W mniej ostrych konfliktach rodzinnych można rozważyć pisemne wezwanie do zaprzestania naruszeń, rozmowę z udziałem osoby trzeciej albo mediatora, ale tylko wtedy, gdy nie naraża to pokrzywdzonego na kolejne ataki. Jeżeli tłem sprawy są awantury, uzależnienie lub eskalujące konflikty w rodzinie, warto szybko skorzystać z pomocy instytucjonalnej.

Nie każde przykre zachowanie będzie od razu przestępstwem z art. 207 § 1 Kodeksu karnego, ale długotrwałe nękanie, upokarzanie i zastraszanie może zostać ocenione jako znęcanie psychiczne, zwłaszcza gdy powoduje leczenie psychiatryczne, stany lękowe lub depresyjne.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie trzeba ograniczać się do rodzinnych rozmów. Jeżeli dochodzi do przemocy fizycznej, wieloletniego poniżania, nękania i fałszywych oskarżeń, można zawiadomić policję lub prokuraturę, domagać się wszczęcia procedury Niebieskiej Karty, wnioskować o środki ochrony dotyczące mieszkania i kontaktu oraz rozważyć roszczenia cywilne o ochronę dóbr osobistych.

Najważniejsze jest zabezpieczenie dowodów i bezpieczeństwa domowników, w tym chorej mamy. Im wcześniej zgromadzone zostaną dokumenty medyczne, nagrania, wiadomości, notatki z interwencji i dane świadków, tym łatwiej wykazać, że sprawa nie jest jednorazową kłótnią, lecz przemocą domową albo przestępstwem.

Źródła

• Art. 115 § 11, art. 190 § 1 i § 2, art. 207 § 1, art. 212 § 1, art. 216 § 1 i § 5, art. 217 § 1 oraz art. 234 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Art. 244 § 1a, art. 275 § 2 i art. 275a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego.
• Art. 23, art. 24 § 1, art. 444 § 1, art. 445 § 1 i art. 448 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 2 ust. 1 pkt 1, art. 9d ust. 1 i art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
• Art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy Niebieska Karta.