Przedawnienie opłaty dodatkowej za jazdę bez biletu

W sprawach określanych potocznie jako „mandat za brak biletu” chodzi najczęściej nie o mandat karny, lecz o opłatę dodatkową przewidzianą w przepisach prawa przewozowego. To ważne, bo zasady przedawnienia są tu inne niż przy mandatach za wykroczenia. Trzeba przy tym odróżnić zwykły przejazd bez ważnego biletu od podrobienia lub przerobienia biletu; możliwe konsekwencje karne opisujemy przy fałszerstwie biletu i odpowiedzialności karnej.

Osobno omawiamy sytuację, gdy wezwanie do zapłaty dotyczy przejazdu bez biletu niepełnoletniego dziecka i pojawia się pytanie, kto odpowiada za należność.

Czy „mandat” za jazdę bez biletu to naprawdę mandat?

Nie. W komunikacji miejskiej kontroler co do zasady nie nakłada mandatu w rozumieniu prawa wykroczeń, lecz wystawia wezwanie do zapłaty należności przewozowej i opłaty dodatkowej. Podstawą jest art. 33a ust. 3 ustawy z 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe, zgodnie z którym w razie stwierdzenia braku odpowiedniego dokumentu przewozu przewoźnik lub organizator publicznego transportu zbiorowego albo osoba przez niego upoważniona pobiera należność za przewóz i opłatę dodatkową albo wystawia wezwanie do zapłaty. W praktyce warto również ustalić, czy mandaty i opłaty za jazdę bez biletu przechodzą na spadkobierców.

Wysokość opłaty dodatkowej nie wynika bezpośrednio z jednej stałej kwoty ustawowej. Ustala ją przewoźnik lub organizator transportu w taryfie albo przepisach lokalnych, w granicach wynikających z art. 34a ustawy – Prawo przewozowe.

To rozróżnienie jest istotne, ponieważ opłata dodatkowa za jazdę bez biletu podlega przede wszystkim regułom prawa cywilnego i prawa przewozowego, a nie zasadom wykonywania grzywny w postępowaniu karnym.

Kiedy przedawnia się opłata za jazdę bez biletu?

Zasadą jest roczny termin przedawnienia. Wynika to z art. 77 ust. 1 ustawy z 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe, zgodnie z którym z zastrzeżeniem ust. 2 oraz art. 78 roszczenia dochodzone na podstawie ustawy lub przepisów wydanych w jej wykonaniu przedawniają się z upływem roku.

Dodatkowo art. 77 ust. 3 pkt 4 ustawy – Prawo przewozowe stanowi, że przedawnienie biegnie dla roszczeń z tytułu zapłaty lub zwrotu należności od dnia zapłaty, a gdy jej nie było – od dnia, w którym powinna była nastąpić. W sprawach o przejazd bez biletu w praktyce najczęściej liczy się termin od dnia przejazdu albo od dnia wskazanego w wezwaniu do zapłaty, zależnie od treści dokumentu i konstrukcji roszczenia.

Nie stosuje się tu podstawowego, kilkuletniego terminu z art. 118 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli sprawa dotyczy typowego roszczenia przewozowego objętego przepisem szczególnym z prawa przewozowego.

Czy po 4 latach przewoźnik albo windykacja mogą jeszcze żądać zapłaty?

Tak, mogą żądać zapłaty także po upływie terminu przedawnienia, ale przedawnione roszczenie nie powinno zostać skutecznie zasądzone, jeżeli dłużnik podniesie zarzut przedawnienia. Wynika to z art. 117 § 2 ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia.

Jeżeli więc przez 4 lata nie było skutecznych zdarzeń przerywających bieg przedawnienia ani prawomocnego orzeczenia sądu, to w typowej sprawie roszczenie przewoźnika będzie już przedawnione. To jednak zawsze wymaga sprawdzenia dokumentów i historii sprawy.

Sama wiadomość od windykacji, telefon, SMS czy zwykłe wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywają biegu przedawnienia. W tej sprawie decydują konkretnie przepisy cywilne i prawa przewozowego, dlatego nie należy mieszać tego terminu z przedawnieniem karalności.

Co przerywa bieg przedawnienia?

Podstawą jest art. 123 § 1 ustawy – Kodeks cywilny. Bieg przedawnienia przerywa się:

• przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw albo egzekwowania roszczeń danego rodzaju, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia – art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego,
• przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje – art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego,
• przez wszczęcie mediacji – art. 123 § 1 pkt 3 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przerwanie biegu przedawnienia może wynikać np. z wniesienia pozwu, złożenia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej, zawarcia ugody, częściowej zapłaty albo pisemnej prośby o rozłożenie należności na raty, jeśli z jej treści wynika uznanie długu. Każdą taką sytuację trzeba oceniać indywidualnie.

Zgodnie z art. 124 § 1 ustawy – Kodeks cywilny po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. Jeżeli zaś przerwanie nastąpiło przez czynność w postępowaniu przed sądem albo innym właściwym organem, to zgodnie z art. 124 § 2 Kodeksu cywilnego przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone.

Co jeśli zapadł już nakaz zapłaty albo wyrok?

To najważniejsza granica w takich sprawach. Jeżeli przewoźnik uzyskał prawomocny nakaz zapłaty lub wyrok, nie stosuje się już rocznego terminu właściwego dla zwykłego roszczenia przewozowego.

Zastosowanie ma art. 125 § 1 zdanie pierwsze ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, ugodą zawartą przed sądem, ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd albo ugodą zawartą przed sądem polubownym przedawnia się z upływem 6 lat.

To oznacza, że osoba, która uważa sprawę za „dawno przedawnioną”, może być w błędzie, jeśli wcześniej wydano prawomocny nakaz zapłaty. Wtedy przewoźnik lub jego następca prawny może dochodzić należności znacznie dłużej, a po uzyskaniu tytułu wykonawczego także prowadzić egzekucję.

Jeżeli nie wiedziałeś o sprawie sądowej, bo korespondencja szła na stary adres, trzeba przeanalizować możliwość wzruszenia orzeczenia, np. przez sprzeciw od nakazu zapłaty po skutecznym doręczeniu albo inne środki procesowe zależne od rodzaju orzeczenia i etapu sprawy.

Czy brak podpisu pasażera unieważnia opłatę dodatkową?

Nie, sam brak podpisu nie powoduje automatycznie nieważności opłaty dodatkowej. Ustawa – Prawo przewozowe nie uzależnia powstania należności od podpisania wezwania przez pasażera. Kluczowe jest to, czy kontroler działał w granicach upoważnienia i czy przewoźnik potrafi wykazać, że doszło do przejazdu bez ważnego biletu.

Zgodnie z art. 33a ust. 7 ustawy – Prawo przewozowe w razie stwierdzenia braku ważnego dokumentu przewozu przewoźnik lub osoba przez niego upoważniona ma prawo żądać okazania dokumentu umożliwiającego stwierdzenie tożsamości podróżnego. Jeżeli pasażer odmawia zapłaty na miejscu i nie okazuje dokumentu, możliwe jest zwrócenie się o pomoc do Policji lub innych organów porządkowych – art. 33a ust. 8 ustawy – Prawo przewozowe.

W sporze sądowym brak podpisu może jednak osłabiać materiał dowodowy przewoźnika, jeżeli poza samym blankietem nie ma innych wiarygodnych dowodów. Nie daje to jednak gwarancji wygranej. Znaczenie ma m.in. treść protokołu kontroli, dane kontrolera, ewentualny monitoring, dokumentacja przewoźnika i sposób ustalenia danych pasażera.

Jak sprawdzić, czy roszczenie jest jeszcze dochodzone skutecznie?

Najlepiej ustalić kolejno:

1. datę przejazdu i datę wystawienia wezwania do zapłaty,
2. czy i kiedy przewoźnik skierował sprawę do sądu,
3. czy zapadł nakaz zapłaty albo wyrok,
4. czy doszło do przerwania biegu przedawnienia, np. przez uznanie długu, częściową spłatę lub ugodę,
5. czy firma windykacyjna rzeczywiście nabyła wierzytelność i potrafi to wykazać.

Warto żądać od windykacji dokumentów potwierdzających podstawę roszczenia i następstwo prawne, jeżeli twierdzi, że kupiła dług. Samo pismo z żądaniem zapłaty nie dowodzi jeszcze, że roszczenie jest zasadne i nieprzedawnione.

Jak się bronić, gdy dostaniesz wezwanie albo pozew?

Jeżeli pismo pochodzi od firmy windykacyjnej, nie trzeba od razu płacić. Najpierw warto zażądać:

• kopii wezwania do zapłaty wystawionego przez przewoźnika,
• informacji o dacie wymagalności roszczenia,
• dokumentu cesji wierzytelności albo innego dowodu uprawnienia do dochodzenia należności,
• informacji, czy zapadło już orzeczenie sądu.

Jeżeli dostaniesz nakaz zapłaty z sądu, trzeba działać w terminie wskazanym w pouczeniu sądowym. W zależności od trybu postępowania najczęściej wnosi się sprzeciw albo zarzuty. W takim piśmie można podnieść zarzut przedawnienia na podstawie art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego oraz zakwestionować istnienie lub wysokość roszczenia, jeżeli są do tego podstawy.

Nie należy ignorować korespondencji sądowej. Brak reakcji może doprowadzić do uprawomocnienia się nakazu zapłaty, a wtedy sytuacja procesowa staje się dużo trudniejsza.

Terminy w skrócie

FAQ

Czy firma windykacyjna może żądać zapłaty po upływie roku?

Tak, może wysyłać wezwania, ale jeśli roszczenie jest przedawnione, dłużnik może uchylić się od zapłaty przez podniesienie zarzutu przedawnienia na podstawie art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy brak podpisu na blankiecie kontrolera unieważnia opłatę?

Nie. Brak podpisu nie przekreśla automatycznie roszczenia. Znaczenie ma całokształt dowodów i to, czy przewoźnik potrafi wykazać przejazd bez biletu oraz prawidłowe ustalenie tożsamości pasażera.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Zwykłe wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Przerwanie następuje w przypadkach wskazanych w art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić po otrzymaniu nakazu zapłaty?

Trzeba w terminie wskazanym przez sąd złożyć sprzeciw albo zarzuty i podnieść wszystkie istotne argumenty, w tym zarzut przedawnienia, jeśli jest zasadny. Ignorowanie pisma może doprowadzić do prawomocności orzeczenia.

Czy częściowa wpłata może zaszkodzić?

Tak. W określonych okolicznościach częściowa zapłata lub prośba o raty może zostać potraktowana jako uznanie roszczenia, a to może przerwać bieg przedawnienia na podstawie art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 33a ust. 3, ust. 7 i ust. 8, art. 34a, art. 77 ust. 1 i ust. 3 pkt 4 ustawy z 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1262,
• art. 117 § 2, art. 118, art. 123 § 1, art. 124 § 1–2, art. 125 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.