Czy matka może zatrzymać 15-letnie dziecko, które chce zamieszkać z ojcem?

Czy może Pani „zatrzymać” 15-letniego syna, jeśli chce zamieszkać z ojcem?

Nie ma przepisu, który dawałby jednemu z rodziców automatyczne pierwszeństwo tylko dlatego, że dziecko dotąd mieszkało głównie z nim. Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, to zgodnie z art. 93 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oboje są uprawnieni i zobowiązani do jej wykonywania.

Jednocześnie o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. Wynika to z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zmiana stałego miejsca zamieszkania dziecka, zwłaszcza w sytuacji rozstania rodziców, jest właśnie taką istotną sprawą. Jeżeli nie ma porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

To oznacza, że:

• ojciec nie ma prawa samodzielnie „przyznać sobie” stałej pieczy nad synem tylko dlatego, że syn chce z nim iść,
• matka również nie ma prawa samodzielnie i definitywnie wykluczyć ojca z codziennej opieki, jeśli nie ma orzeczenia sądu,
• w razie sporu kluczowe będzie szybkie uzyskanie zabezpieczenia sądowego.

W praktyce nie chodzi więc o fizyczne „zatrzymanie” dziecka, lecz o jak najszybsze uregulowanie sytuacji prawnej.

Miejsce zamieszkania i miejsce pobytu dziecka – co mówi prawo?

Zgodnie z art. 26 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców, a gdy rodzice mają osobne miejsca zamieszkania – miejsce zamieszkania tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

W sprawach rodzinnych często używa się też określenia „ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce” albo „przy ojcu”. To właśnie takie rozstrzygnięcie najczęściej zabezpiecza sytuację do czasu zakończenia sprawy.

Jeżeli przewiduje Pani spór o syna, warto równolegle ocenić, czy potrzebny będzie wniosek o przejęcie opieki nad synem albo o ustalenie jego miejsca pobytu przy jednym z rodziców.

Co zrobić od razu, jeśli ojciec chce wyprowadzić się z synem?

Najważniejsze jest szybkie działanie procesowe. Jeżeli pozew rozwodowy nie został jeszcze doręczony, można złożyć do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich – wniosek o:

• ustalenie miejsca pobytu małoletniego przy matce albo przy ojcu,
• uregulowanie wykonywania władzy rodzicielskiej,
• uregulowanie kontaktów drugiego rodzica z dzieckiem,
• zabezpieczenie tych kwestii na czas postępowania.

Podstawą zabezpieczenia jest art. 730 § 1 i art. 730¹ § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, a w sprawach rodzinnych dodatkowo art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala sądowi ukształtować sposób zabezpieczenia odpowiednio do okoliczności sprawy.

Jeżeli sprawa o rozwód już toczy się przed sądem okręgowym, to właśnie ten sąd staje się właściwy także do rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, kontaktach, alimentach i miejscu pobytu dzieci – co wynika z art. 58 § 1 i § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z zasad właściwości w toku sprawy rozwodowej.

Czy 15-letnie dziecko samo wybiera, z którym rodzicem będzie mieszkać?

Nie wprost. Małoletni nie podejmuje samodzielnie wiążącej prawnie decyzji tak jak osoba pełnoletnia. Jednak jego zdanie ma bardzo duże znaczenie.

Zgodnie z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Sąd stosownie do okoliczności uwzględnia zdanie i rozsądne życzenia dziecka. Podobną zasadę wyraża art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

W przypadku 15-latka sąd zwykle bierze jego stanowisko bardzo poważnie, ale nie traktuje go jako jedynego kryterium. Sąd bada przede wszystkim dobro dziecka, o którym mowa w art. 56 § 2, art. 58 § 1 oraz art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego sąd będzie analizował nie tylko deklarację syna, ale też:

• czy decyzja dziecka jest samodzielna, czy wynika z nacisku jednego z rodziców,
• jak wyglądają warunki bytowe i wychowawcze u obojga rodziców,
• jakie są więzi dziecka z każdym z rodziców i z rodzeństwem,
• czy rozdzielenie rodzeństwa będzie zgodne z ich dobrem,
• czy zmiana miejsca pobytu nie służy głównie korzyściom finansowym jednego z rodziców.

Jakie argumenty mają znaczenie dla sądu?

W sprawach o miejsce pobytu dziecka sąd nie kieruje się tym, kto pierwszy się wyprowadził albo kto głośniej domaga się opieki. Znaczenie mają konkretne okoliczności pokazujące, gdzie dobro dziecka będzie lepiej zabezpieczone.

Najczęściej sąd bierze pod uwagę:

• dotychczasowy model opieki nad dzieckiem,
• zaangażowanie każdego z rodziców w naukę, leczenie, organizację codzienności i wychowanie,
• warunki mieszkaniowe, ale nie tylko w sensie materialnym,
• stabilność emocjonalną i organizacyjną,
• relacje dziecka z rodzeństwem,
• gotowość rodzica do współpracy i nienastawiania dziecka przeciwko drugiemu rodzicowi.

Jeżeli rozważana jest zmiana opieki naprzemiennej albo przejście z jednego modelu opieki na drugi, sąd będzie dodatkowo badał, czy rodzice realnie współpracują i czy taki model jest dla dziecka stabilny.

Czy rozdzielenie rodzeństwa jest dopuszczalne?

Tak, ale nie jest to rozwiązanie preferowane automatycznie. Prawo nie zakazuje, aby jedno dziecko mieszkało głównie z matką, a drugie z ojcem. Jednak sąd zawsze ocenia, czy takie rozdzielenie rzeczywiście służy dobru każdego z dzieci.

Jeżeli syn ma 15 lat, córka 8 lat, a ich potrzeby, więzi i relacje z rodzicami są różne, sąd może dojść do wniosku, że odmienne uregulowanie ich miejsca pobytu jest zasadne. Nie ma jednak takiej reguły. Duże znaczenie będzie miało to, jak silna jest więź między rodzeństwem i czy rozdzielenie nie wpłynie negatywnie na młodsze dziecko.

Jeśli problem dotyczy także zmiany miejsca stałego pobytu po rozstaniu, pomocny może być materiał: dziecko chce z ojcem.

Czy trzeba zgłaszać sprawę na policję lub do innych instytucji?

Nie każda wyprowadzka ojca z dzieckiem uzasadnia interwencję policji. Jeżeli oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, a spór dotyczy tego, gdzie dziecko ma mieszkać, zasadniczą drogą jest sąd rodzinny.

Policja może mieć znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy:

• dochodzi do przemocy, gróźb lub naruszenia nietykalności,
• jeden z rodziców ukrywa dziecko i uniemożliwia jakikolwiek kontakt,
• zachodzi realne ryzyko wywiezienia dziecka i trwałego odcięcia od drugiego rodzica,
• naruszane jest już istniejące orzeczenie sądu.

Jeżeli nie ma jeszcze orzeczenia, policja zwykle nie „przyzna” dziecka jednemu z rodziców, bo nie zastępuje sądu rodzinnego. W takiej sytuacji skuteczniejsze jest pilne złożenie wniosku o zabezpieczenie.

Opinia OZSS i inne dowody

W sprawie można wnosić o dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Taka opinia bywa ważna, gdy rodzice przedstawiają skrajnie różne wersje sytuacji wychowawczej, a sąd chce ocenić relacje, kompetencje rodzicielskie i potrzeby dziecka.

Poza opinią OZSS warto zgromadzić także inne dowody, np.:

• wiadomości pokazujące ustalenia między rodzicami lub próby manipulacji dzieckiem,
• zaświadczenia szkolne, informacje od pedagoga lub psychologa szkolnego,
• dokumentację medyczną, jeśli ma znaczenie dla opieki,
• dowody dotyczące faktycznej organizacji codziennego życia dziecka.

W sprawie o rozwód sąd może też oprzeć rozstrzygnięcie na zgodnym porozumieniu rodzicielskim, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka, co wynika z art. 58 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Komu przysługuje 800+ po wyprowadzce dziecka?

Obecnie świadczenie wychowawcze wynosi 800 zł miesięcznie na dziecko. Zasady reguluje ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Zgodnie z art. 4 ust. 2 tej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie z nim zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Sam formalny status rodzica nie wystarcza – znaczenie ma faktyczne wspólne zamieszkiwanie i utrzymanie dziecka.

Z kolei zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy, jeżeli dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy przysługującego świadczenia.

To oznacza, że:

• jeżeli syn faktycznie zamieszka z ojcem na stałe i będzie na jego utrzymaniu, ojciec może ubiegać się o 800+ na syna,
• jeżeli nie ma jeszcze orzeczenia, ZUS bada stan faktyczny, a w razie sporu znaczenie mają dokumenty i późniejsze rozstrzygnięcie sądu,
• przy opiece naprzemiennej konieczne jest orzeczenie sądu przewidujące taką opiekę w porównywalnych okresach.

Nie ma natomiast zasady, że trzeba „oddawać” drugiemu rodzicowi już pobrane świadczenie natychmiast po samej wyprowadzce. Najpierw trzeba ustalić, od kiedy nastąpiła trwała zmiana stanu faktycznego i jak ZUS oceni sytuację. W razie pobrania świadczenia nienależnie mogą pojawić się konsekwencje administracyjne wynikające z ustawy, w tym obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami w przypadkach określonych w przepisach.

Jeżeli ojciec chce zmienić miejsce pobytu dziecka bez Pani zgody

Jeżeli wyprowadzka ma dotyczyć tylko innego mieszkania w tej samej miejscowości, sprawa jest zwykle prostsza niż przy zmianie szkoły, środowiska i codziennego trybu życia. Jeśli jednak ojciec planuje przeprowadzkę dalej, warto od razu podnieść to we wniosku do sądu.

Przy większej zmianie miejsca pobytu albo środowiska życiowego dziecka argumenty dotyczące szkoły, dojazdów, relacji z rodzeństwem i dotychczasowego otoczenia nabierają jeszcze większego znaczenia. Zobacz również: wyprowadzka z dzieckiem.

Jak może wyglądać wniosek do sądu?

W piśmie warto precyzyjnie sformułować żądania. Przykładowo można wnosić o:

• ustalenie miejsca pobytu małoletniego syna każdorazowo przy matce,
• powierzenie wykonywania pieczy bieżącej matce do czasu prawomocnego zakończenia sprawy,
• uregulowanie kontaktów ojca z dzieckiem,
• wysłuchanie małoletniego na podstawie art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• dopuszczenie dowodu z opinii OZSS.

Jeżeli złoży Pani odpowiedź na pozew rozwodowy, takie wnioski można zawrzeć właśnie tam. Jeżeli pozwu jeszcze nie ma, można rozpocząć sprawę przed sądem rodzinnym. Po wniesieniu sprawy rozwodowej rozstrzygnięcie rodzinne może zostać przejęte przez sąd okręgowy prowadzący rozwód.

Na co uważać praktycznie?

• Nie opieraj argumentacji wyłącznie na tym, że „nie chce Pani oddać syna”. Dla sądu ważniejsze są konkretne argumenty dotyczące dobra dziecka.
• Nie warto prowadzić sporu przez dziecko ani wypytywać go w sposób wywierający presję.
• Trzeba odróżnić kontakty od miejsca stałego pobytu. To, że dziecko chce częściej widywać ojca, nie oznacza automatycznie, że powinno na stałe u niego zamieszkać.
• Warto zabezpieczyć dowody już teraz, zanim konflikt się zaostrzy.

FAQ

Czy ojciec może zabrać 15-letnie dziecko bez zgody matki?

Jeżeli ma pełnię władzy rodzicielskiej, nie jest osobą „obcą” dla dziecka, ale nie może samodzielnie i definitywnie rozstrzygnąć sporu o stałe miejsce pobytu dziecka. Przy braku zgody rodziców powinien rozstrzygnąć to sąd.

Czy 15-latek sam decyduje, z kim chce mieszkać?

Nie samodzielnie, ale jego zdanie ma duże znaczenie. Sąd powinien je wysłuchać i uwzględnić stosownie do wieku i dojrzałości dziecka.

Czy trzeba czekać na rozwód, żeby uregulować sprawę dziecka?

Nie. Można wcześniej złożyć do sądu rodzinnego wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka, wykonywania władzy rodzicielskiej i zabezpieczenie na czas postępowania.

Czy po wyprowadzce syna trzeba od razu przekazać ojcu 800+?

Nie zawsze od razu i nie automatycznie. Znaczenie ma to, od kiedy dziecko faktycznie wspólnie z nim mieszka i pozostaje na jego utrzymaniu oraz jak sytuację oceni ZUS. Przy sporze warto jak najszybciej uporządkować stan prawny.

Czy sąd może rozdzielić rodzeństwo?

Tak, jeśli uzna, że w konkretnym stanie faktycznym będzie to zgodne z dobrem każdego z dzieci. Nie jest to jednak rozwiązanie automatyczne.

Źródła

• art. 93 § 1, art. 95 § 3, art. 97 § 2, art. 58 § 1 i § 1a ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.
• art. 26 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.
• art. 216¹ § 1, art. 576 § 2, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.
• art. 4 ust. 2 i art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Dz.U. z 2024 r. poz. 421 ze zm.