Ubezwłasnowolnienie członka rodziny i obowiązki opiekuna prawnego

Kiedy można ubezwłasnowolnić członka rodziny?

Polskie prawo przewiduje dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia: całkowite i częściowe. Nie jest to środek służący wygodzie rodziny ani prostemu przejęciu decyzji za osobę chorą. Sąd może go zastosować tylko wtedy, gdy wymagają tego dobro i interes osoby, której dotyczy wniosek.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską.

Ubezwłasnowolnienie częściowe dotyczy wyłącznie osoby pełnoletniej. Zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego może ono nastąpić z tych samych przyczyn, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw.

Sama choroba, uzależnienie, uraz neurologiczny, niepełnosprawność albo podeszły wiek nie przesądzają jeszcze o ubezwłasnowolnieniu. Trzeba wykazać, jak te okoliczności wpływają na realne funkcjonowanie danej osoby: podejmowanie decyzji, rozumienie skutków czynności, dbanie o zdrowie, bezpieczeństwo, majątek i podstawowe potrzeby życiowe.

Zobacz również: sprawy o ubezwłasnowolnienie oraz opiekun prawny i rodzina zastępcza.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Sprawę o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy brak miejsca zamieszkania — dla miejsca jej pobytu. Postępowanie nie zaczyna się z urzędu, lecz na wniosek uprawnionej osoby albo podmiotu.

Wniosek mogą złożyć przede wszystkim: małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której dotyczy sprawa. Prokurator może zainicjować takie postępowanie, gdy wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. Krewni nie mogą jednak składać wniosku, jeżeli osoba ma przedstawiciela ustawowego.

Do wniosku warto dołączyć dokumentację medyczną, zaświadczenia lekarskie, wypisy ze szpitala, dokumenty z ośrodka pomocy społecznej, notatki policyjne, informacje o wypadkach, zadłużeniu, zagrożeniach dla życia lub zdrowia oraz dowody pokazujące, że osoba nie radzi sobie z prowadzeniem swoich spraw. Wniosek złożony w złej wierze albo lekkomyślnie może skutkować grzywną.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Sąd powinien niezwłocznie wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek. Wysłuchanie odbywa się w obecności biegłego psychologa oraz — zależnie od stanu zdrowia — biegłego psychiatry albo neurologa. Sąd może też zarządzić przymusowe sprowadzenie osoby albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego, jeżeli wymaga tego sytuacja.

W sprawie kluczowe znaczenie ma opinia biegłych. Sąd ocenia nie tylko rozpoznanie medyczne, ale przede wszystkim to, czy dana osoba potrafi kierować swoim postępowaniem albo czy potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw. W toku postępowania sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla pełnoletniej osoby, jeżeli jest to konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Stan uzasadniający ubezwłasnowolnienie powinien istnieć w chwili orzekania. Jeżeli sytuacja zdrowotna poprawi się albo okaże się, że wystarczające są łagodniejsze środki wsparcia, sąd może oddalić wniosek. Po ustanowieniu ubezwłasnowolnienie może być uchylone albo zmienione, gdy ustaną lub zmienią się jego przyczyny.

Skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. Co do zasady czynność prawna dokonana przez taką osobę jest nieważna. Wyjątek dotyczy umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, takich jak zakup żywności czy środków higieny, o ile umowa została wykonana i nie powoduje rażącego pokrzywdzenia tej osoby.

Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna. Sąd okręgowy orzeka więc o samym ubezwłasnowolnieniu, natomiast sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, prowadzi później sprawę opieki, ustanowienia opiekuna i nadzoru nad nim.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może samodzielnie sprzedać mieszkania, zaciągnąć kredytu, zawrzeć ważnej umowy najmu o większym znaczeniu, rozporządzić oszczędnościami ani skutecznie złożyć wielu oświadczeń prawnych. Czynności te wykonuje w jej imieniu opiekun, a przy sprawach ważniejszych potrzebuje wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego.

Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego

Ubezwłasnowolnienie częściowe nie pozbawia całkowicie zdolności do czynności prawnych, lecz ją ogranicza. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora. Taka osoba może samodzielnie zawierać umowy w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, a także — co do zasady — rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy postanowi inaczej.

Przy czynnościach przekraczających zwykłe bieżące sprawy zwykle potrzebna jest zgoda kuratora, a przy najważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku także zgoda sądu opiekuńczego. Zakres działania kuratora może zależeć od treści orzeczenia i konkretnej sytuacji osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.

Kto zostanie opiekunem prawnym osoby ubezwłasnowolnionej?

Jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie powinien być przede wszystkim jej małżonek, a w braku małżonka — ojciec lub matka. Jeżeli nie ma takich osób albo nie dają one rękojmi prawidłowego wykonywania opieki, sąd może wybrać inną osobę bliską, krewnego albo osobę wskazaną jako odpowiednia.

Sąd ocenia, czy kandydat daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków. Znaczenie mogą mieć relacje rodzinne, konflikt interesów, stan zdrowia kandydata, miejsce zamieszkania, możliwość realnego sprawowania pieczy, sytuacja majątkowa i dotychczasowe zaangażowanie w pomoc osobie chorej.

Objęcie opieki następuje po złożeniu przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym. Od tej chwili opiekun uzyskuje prawa i obowiązki wynikające z opieki. Sąd wydaje mu zaświadczenie potwierdzające uprawnienie do działania jako przedstawiciel ustawowy osoby ubezwłasnowolnionej.

Zobacz również: ustalenie opiekuna faktycznego osoby starszej i schorowanej.

Obowiązki opiekuna prawnego

Opiekun powinien wykonywać swoje czynności z należytą starannością, zgodnie z dobrem osoby pozostającej pod opieką i interesem społecznym. Jego podstawowe zadania obejmują pieczę nad osobą podopiecznego, zarząd jego majątkiem oraz reprezentowanie go przed urzędami, sądami, placówkami medycznymi, bankami i innymi podmiotami.

Pieczę nad osobą należy rozumieć praktycznie: opiekun powinien dbać o leczenie, bezpieczeństwo, warunki mieszkaniowe, podstawowe potrzeby, dokumenty, świadczenia oraz kontakt z instytucjami pomocy społecznej. Nie oznacza to jednak, że opiekun zawsze musi osobiście wykonywać wszystkie czynności opiekuńcze. Może organizować pomoc przez rodzinę, usługi opiekuńcze, placówki medyczne albo pomoc społeczną, o ile działa w interesie podopiecznego.

Niezwłocznie po objęciu opieki opiekun powinien sporządzić inwentarz majątku osoby pozostającej pod opieką i przedstawić go sądowi opiekuńczemu, chyba że sąd zwolni go z tego obowiązku. W terminach oznaczonych przez sąd, nie rzadziej niż raz w roku, opiekun składa sprawozdania dotyczące osoby podopiecznego oraz rachunki z zarządu jego majątkiem. Sąd może zwolnić z przedstawiania szczegółowych rachunków, jeżeli dochody z majątku nie przekraczają prawdopodobnych kosztów utrzymania osoby pozostającej pod opieką.

Kiedy opiekun potrzebuje zgody sądu?

Opiekun nie może samodzielnie decydować o wszystkich sprawach osoby ubezwłasnowolnionej. We wszystkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku potrzebuje wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego. Brak takiej zgody może prowadzić do nieważności czynności albo zakwestionowania działania opiekuna.

Do spraw wymagających zezwolenia sądu należą w szczególności:

• sprzedaż, darowizna, obciążenie hipoteką albo inne rozporządzenie nieruchomością podopiecznego,
• zawarcie umowy najmu lub dzierżawy o istotnym znaczeniu dla majątku podopiecznego,
• zaciąganie kredytów, pożyczek albo innych poważnych zobowiązań,
• odrzucenie spadku, przyjęcie spadku w szczególnych okolicznościach albo zawarcie ugody spadkowej,
• dokonanie darowizny z majątku podopiecznego,
• wypłata znacznych środków z rachunku bankowego,
• istotne decyzje medyczne, jeżeli przepisy wymagają udziału sądu albo istnieje spór co do leczenia,
• umieszczenie osoby w domu pomocy społecznej, placówce opiekuńczej albo szpitalu w sytuacjach przewidzianych w przepisach szczególnych.

W praktyce bezpiecznym rozwiązaniem jest wystąpienie do sądu opiekuńczego zawsze wtedy, gdy czynność może trwale wpłynąć na zdrowie, wolność, miejsce pobytu albo majątek osoby ubezwłasnowolnionej.

Umieszczenie osoby ubezwłasnowolnionej w domu pomocy społecznej

Osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, która nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie da się zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Nie oznacza to jednak, że opiekun może zawsze samodzielnie i natychmiast umieścić podopiecznego w placówce.

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona całkowicie jest zdolna do wyrażenia zgody, przyjęcie do domu pomocy społecznej wymaga także jej zgody. Przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego. Gdy oświadczenia osoby ubezwłasnowolnionej i jej opiekuna są sprzeczne, potrzebne jest orzeczenie sądu opiekuńczego.

Jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS ze względu na stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia zgody, o skierowaniu orzeka sąd opiekuńczy. Jeżeli brak opieki zagraża jej życiu, a osoba albo jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie, organ pomocy społecznej może wystąpić do sądu o przyjęcie bez zgody. W określonych przypadkach z takim wnioskiem może wystąpić także kierownik szpitala psychiatrycznego.

W sprawie opisanej w pytaniu, gdy brat po urazie mózgu, z problemem alkoholowym i pogarszającym się stanem zdrowia mieszka sam oraz ulega wypadkom, należy zebrać dokumenty medyczne i dowody zagrożenia. Po ustanowieniu opiekuna można prowadzić sprawy związane z DPS, ale trzeba liczyć się z koniecznością uzyskania zgody albo orzeczenia sądu opiekuńczego.

Mieszkanie, zasiłki i koszty utrzymania podopiecznego

Mieszkanie własnościowe osoby ubezwłasnowolnionej pozostaje jej majątkiem. Opiekun nim zarządza, ale nie staje się właścicielem i nie może traktować go jak własnego. Sprzedaż, obciążenie, darowizna albo inna ważna decyzja dotycząca mieszkania wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego.

Dochody podopiecznego, w tym renta, emerytura, zasiłki albo inne świadczenia, powinny być przeznaczane na jego potrzeby: utrzymanie, leczenie, opiekę, rehabilitację, żywność, opłaty mieszkaniowe i inne uzasadnione wydatki. Opiekun powinien zachowywać rachunki, potwierdzenia przelewów i decyzje administracyjne, ponieważ sąd może rozliczać zarząd majątkiem.

Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Opłatę ponoszą w kolejności: mieszkaniec domu, zasadniczo nie więcej niż 70% swojego dochodu, następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do DPS — według zasad i wyjątków określonych w ustawie o pomocy społecznej.

Wynagrodzenie i zwrot wydatków opiekuna

Sąd opiekuńczy może przyznać opiekunowi stosowne wynagrodzenie okresowe albo jednorazowe, jeżeli opiekun tego zażąda. Wynagrodzenia nie przyznaje się, gdy nakład pracy jest nieznaczny albo sprawowanie opieki odpowiada zasadom współżycia społecznego, na przykład ze względu na bliską relację rodzinną i niewielki zakres czynności.

Wynagrodzenie pokrywa się z dochodów albo majątku osoby, dla której ustanowiono opiekę. Jeżeli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów ani majątku, wynagrodzenie może być pokrywane ze środków publicznych na zasadach wynikających z ustawy o pomocy społecznej.

Opiekun może żądać zwrotu celowych nakładów i wydatków poniesionych w związku z opieką. Roszczenie o zwrot przedawnia się z upływem trzech lat od ustania opieki albo zwolnienia opiekuna. Dla bezpieczeństwa warto dokumentować każdy większy wydatek i unikać mieszania pieniędzy opiekuna z pieniędzmi podopiecznego.

Odpowiedzialność opiekuna za szkody i zaniedbania

Opiekun podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Sąd może żądać wyjaśnień, wydawać zarządzenia, kontrolować sprawozdania i rachunki, a w razie poważnych zaniedbań zwolnić opiekuna z funkcji. Osoba wyznaczona na opiekuna powinna objąć opiekę, chyba że istnieją ważne powody uzasadniające zwolnienie jej z tego obowiązku.

Opiekun może odpowiadać za szkodę wyrządzoną podopiecznemu przez nienależyte wykonywanie obowiązków. Może też ponosić odpowiedzialność za szkody wyrządzone osobom trzecim przez osobę pozostającą pod nadzorem, jeżeli poszkodowany wykaże winę w nadzorze. Zgodnie z art. 427 Kodeksu cywilnego osoba zobowiązana do nadzoru może zwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli uczyniła zadość obowiązkowi nadzoru albo szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

FAQ

Czy alkoholizm wystarczy do ubezwłasnowolnienia?

Nie zawsze. Pijaństwo lub uzależnienie może być elementem zaburzeń psychicznych, ale sąd musi ustalić, że przez te zaburzenia osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw. Sam fakt nadużywania alkoholu nie wystarczy.

Czy opiekun prawny może sam sprzedać mieszkanie podopiecznego?

Nie. Sprzedaż mieszkania osoby ubezwłasnowolnionej jest ważną sprawą majątkową i wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego. Sąd oceni, czy sprzedaż leży w interesie podopiecznego i na jakich warunkach ma nastąpić.

Czy osoba ubezwłasnowolniona musi zgodzić się na pobyt w DPS?

Jeżeli jest zdolna do wyrażenia zgody, jej zgoda może być wymagana także wtedy, gdy jest ubezwłasnowolniona całkowicie. Przy braku zgody, sprzecznych oświadczeniach albo niezdolności do wyrażenia zgody sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy na zasadach określonych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy opiekun prawny musi mieszkać z osobą ubezwłasnowolnioną?

Przepisy nie nakazują automatycznie wspólnego zamieszkania. Opiekun powinien jednak realnie wykonywać opiekę, organizować pomoc, dbać o leczenie, bezpieczeństwo i majątek podopiecznego oraz reagować na zagrożenia.

Czy można uchylić ubezwłasnowolnienie?

Tak. Jeżeli ustaną przyczyny ubezwłasnowolnienia, sąd powinien je uchylić. Jeżeli stan psychiczny osoby poprawi się albo pogorszy, sąd może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe albo częściowe na całkowite.

Czy opiekun prawny dostaje wynagrodzenie?

Może je otrzymać na żądanie, jeżeli sąd opiekuńczy uzna to za uzasadnione. Wynagrodzenia nie przyznaje się, gdy nakład pracy jest nieznaczny albo gdy sprawowanie opieki odpowiada zasadom współżycia społecznego.

Źródła

• Art. 13, art. 14, art. 16, art. 20-22 i art. 427 Kodeksu cywilnego.
• Art. 145, art. 149, art. 156, art. 160, art. 162, art. 163, art. 175 i art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Art. 544-560(1) Kodeksu postępowania cywilnego.
• Art. 38-41 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
• Art. 54, art. 59-61 i art. 64-64b ustawy o pomocy społecznej.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 3 grudnia 1974 r., sygn. akt I CR 580/74.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 1971 r., sygn. akt I CR 297/71.