Zwrot kosztów budowy wodociągu i przyłącza – co może właściciel

Przyłącze a sieć wodociągowa – to podstawowe rozróżnienie

W takich sprawach najważniejsze jest ustalenie, co faktycznie zostało wybudowane. Ustawa z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków rozróżnia przyłącze wodociągowe i urządzenia wodociągowe.

Zgodnie z art. 2 pkt 6 tej ustawy przyłącze wodociągowe to odcinek przewodu łączącego sieć wodociągową z wewnętrzną instalacją wodociągową w nieruchomości odbiorcy usług wraz z zaworem za wodomierzem głównym. Z kolei art. 2 pkt 16 tej samej ustawy stanowi, że urządzeniami wodociągowymi są m.in. sieci wodociągowe. Powiązanym zagadnieniem jest budowa wodociągu na własny koszt a obowiązki gminy.

Ma to praktyczne znaczenie, ponieważ art. 15 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków przewiduje, że osoba ubiegająca się o przyłączenie nieruchomości do sieci zapewnia na własny koszt realizację przyłączy do sieci oraz studni wodomierzowej, pomieszczenia przewidzianego do lokalizacji wodomierza głównego i urządzenia pomiarowego.

Inaczej mówiąc: sam koszt przyłącza co do zasady obciąża właściciela nieruchomości. Natomiast jeśli inwestor sfinansował także fragment sieci, który służy już nie tylko jego działce, lecz wchodzi do infrastruktury przedsiębiorstwa, może powstać roszczenie o odpłatne nabycie tych urządzeń.

Zobacz również: przyłącza wodne

Kiedy można żądać zwrotu kosztów od przedsiębiorstwa wodociągowego

Podstawą prawną nie jest dziś ogólne powołanie się na dawną praktykę gminy czy spółki, lecz przede wszystkim art. 49 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej.

Urządzeniami z art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego są m.in. urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów. W praktyce obejmuje to także odcinki sieci wodociągowej.

Aby takie roszczenie było realne, zwykle muszą wystąpić łącznie następujące elementy:

• inwestor rzeczywiście sfinansował budowę urządzenia,
• chodzi o urządzenie wodociągowe, a nie wyłącznie o przyłącze,
• urządzenie zostało przyłączone do sieci przedsiębiorstwa,
• nie ma umowy wyłączającej albo odmiennie regulującej zasady rozliczenia.

Jeżeli więc wybudowany został odcinek sieci w pasie drogowym, z którego mogą korzystać także inne nieruchomości albo który zasila lokalną infrastrukturę, istnieją mocniejsze argumenty za zastosowaniem art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego niż w przypadku samego przyłącza obsługującego jedną działkę.

Czy art. 31 ustawy wodociągowej nadal daje podstawę roszczeń?

W praktyce nadal spotyka się powoływanie na art. 31 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, zgodnie z którym osoby, które wybudowały z własnych środków urządzenia wodociągowe i urządzenia kanalizacyjne, mogą je przekazywać odpłatnie gminie lub przedsiębiorstwu wodociągowo-kanalizacyjnemu, na warunkach uzgodnionych w umowie.

Ten przepis nadal formalnie obowiązuje, ale w orzecznictwie od dawna wskazuje się, że nie daje on sam przez się roszczenia o przymusowe przejęcie urządzeń za określoną cenę. Dla bieżących sporów praktyczne znaczenie ma przede wszystkim art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego. Potwierdza to utrwalona linia orzecznicza Sądu Najwyższego.

Dlatego w sporze o wynagrodzenie nie warto opierać argumentacji wyłącznie na twierdzeniu, że spółka „powinna oddać 60% kosztów”, jeśli taki procent wynikał tylko z nieformalnych zapowiedzi albo wewnętrznej praktyki. Decydujące znaczenie ma treść zawartych umów, zakres wykonanych robót oraz kwalifikacja urządzenia jako części sieci lub przyłącza.

Czy spółka może sama zaniżyć wartość inwestycji?

Może przedstawić własną wycenę, ale nie może jednostronnie przesądzić, że tylko taka kwota jest należna. Roszczenie z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego ma charakter cywilnoprawny. To oznacza, że przedsiębiorstwo może zaproponować określone wynagrodzenie, a inwestor może tej propozycji nie przyjąć.

Nie ma przepisu, który dawałby spółce komunalnej prawo do dowolnego ustalenia „urzędowej” ceny odkupu wybudowanego odcinka sieci tylko dlatego, że jest powiązana z gminą albo realizuje zadania własne gminy.

Jeżeli wcześniej przedstawiono Pani określone zasady rozliczenia, znaczenie mogą mieć także przepisy dotyczące wykładni oświadczeń woli i odpowiedzialności kontraktowej, w szczególności art. 65 Kodeksu cywilnego oraz art. 471 Kodeksu cywilnego. To jednak zależy od stanu faktycznego: czy były pisemne ustalenia, korespondencja, kosztorys zaakceptowany przez obie strony, promesa odkupu albo inna forma zobowiązania.

Jak ustala się „odpowiednie wynagrodzenie”

Art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego mówi o odpowiednim wynagrodzeniu, a nie automatycznie o zwrocie 100% albo 60% poniesionych kosztów. W orzecznictwie przyjmuje się, że wynagrodzenie powinno mieć charakter ekwiwalentny, ale nie zawsze musi odpowiadać dokładnie historycznym kosztom inwestora.

W praktyce znaczenie mają m.in.:

• rzeczywisty zakres wybudowanych urządzeń,
• ich stan techniczny i przydatność dla przedsiębiorstwa,
• wartość rynkowa urządzeń z chwili rozliczenia albo orzekania,
• to, czy część kosztów dotyczyła robót wyłącznie na potrzeby jednej działki.

Dlatego spór często sprowadza się do tego, czy dany odcinek należy traktować jako sieć, czy jako przyłącze, oraz jakie pozycje kosztorysowe można zaliczyć do urządzeń podlegających nabyciu przez przedsiębiorstwo.

Zobacz również: rozbudowa sieci oraz zwrot kosztów

Jakie dokumenty warto zgromadzić przed sporem

Przedsiębiorstwo najczęściej kwestionuje nie samo istnienie robót, lecz ich zakres, charakter i wartość. Dlatego warto skompletować:

• umowę o wykonanie robót,
• projekt techniczny i mapę z przebiegiem urządzeń,
• warunki techniczne przyłączenia,
• protokoły odbioru robót i odbioru końcowego,
• faktury, rachunki, potwierdzenia zapłaty,
• korespondencję ze spółką lub gminą dotyczącą zwrotu kosztów,
• regulamin lub uchwałę spółki, jeśli na nią się powołuje,
• dokument potwierdzający, że urządzenia zostały włączone do sieci przedsiębiorstwa.

Jeżeli część urządzeń znajduje się w pasie drogowym, przydatne będą także decyzje lub zezwolenia zarządcy drogi, bo pomagają ustalić przebieg i charakter inwestycji.

Co zrobić krok po kroku

Najbezpieczniejsza kolejność działań wygląda zwykle tak:

1. Ustalić zakres inwestycji – oddzielić przyłącze od odcinka sieci.
2. Wezwać przedsiębiorstwo na piśmie do nabycia urządzeń na podstawie art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego.
3. Załączyć dokumenty kosztowe i wskazać własną propozycję wynagrodzenia.
4. Zażądać uzasadnienia wyceny spółki, jeżeli proponuje ona niższą kwotę.
5. Spróbować negocjacji albo mediacji.
6. W razie braku porozumienia wystąpić do sądu cywilnego z żądaniem zobowiązania przedsiębiorstwa do nabycia własności urządzeń za odpowiednim wynagrodzeniem.

W pozwie zwykle potrzebne będzie bardzo precyzyjne opisanie, które urządzenia mają zostać nabyte. W praktyce sąd często korzysta z opinii biegłego z zakresu sieci wodociągowych i wyceny.

Czy można powołać się na obietnicę zwrotu 60% kosztów?

Tak, ale skuteczność takiego argumentu zależy od dowodów. Jeżeli informacja o zwrocie 60% kosztów wynikała z podpisanego porozumienia, zaakceptowanego kosztorysu, uchwały obowiązującej w dacie inwestycji albo pisemnej oferty przyjętej przez inwestora, może mieć istotne znaczenie.

Jeżeli jednak była to tylko ustna informacja przekazana podczas rozmów, jej wykazanie będzie trudniejsze. Wtedy roszczenie najczęściej i tak należy oprzeć przede wszystkim na art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego, a wcześniejsze zapewnienia potraktować jako dodatkowy argument dowodowy.

W sprawach związanych z uzbrojeniem terenu czasem pojawia się też temat opłata adiacencka, ale to odrębna instytucja z ustawy o gospodarce nieruchomościami i nie zastępuje roszczenia o nabycie urządzeń wodociągowych.

Kiedy sprawa idzie do sądu

Jeżeli przedsiębiorstwo odmawia przejęcia urządzeń albo proponuje rażąco zaniżoną kwotę, pozostaje droga sądowa przed sądem cywilnym. Podstawą żądania będzie art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego, a nie skarga do organu administracji na samą wysokość wyceny.

W sądzie trzeba zwykle wykazać:

• że powód poniósł koszty budowy,
• że był właścicielem urządzeń,
• że urządzenia zostały przyłączone do sieci przedsiębiorstwa,
• jakie wynagrodzenie jest odpowiednie i dlaczego.

Trzeba też liczyć się z tym, że sąd nie musi zasądzić dokładnie tej kwoty, którą wskazuje inwestor. Dużą rolę odgrywa opinia biegłego. Z tego powodu przed pozwem warto oddzielić roszczenia dobrze udokumentowane od pozycji spornych lub słabiej wykazanych.

FAQ

Czy gmina albo spółka komunalna musi odkupić każdy wodociąg wybudowany przez mieszkańca?

Nie. Roszczenie dotyczy przede wszystkim urządzeń wodociągowych w rozumieniu art. 49 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Samo przyłącze do nieruchomości co do zasady właściciel finansuje sam na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy wodociągowej.

Czy mogę żądać dokładnie takiej kwoty, jaką zapłaciłam wykonawcy?

Można taką kwotę wskazać jako punkt wyjścia, ale sąd lub przedsiębiorstwo nie są nią automatycznie związani. Art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego mówi o odpowiednim wynagrodzeniu, a nie o mechanicznym zwrocie wszystkich historycznych kosztów.

Czy wewnętrzny regulamin nowej spółki może obniżyć moje roszczenie?

Sam regulamin spółki nie odbiera uprawnień z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego. Może być elementem negocjacji, ale nie zastępuje umowy ani orzeczenia sądu.

Czy sprawę załatwia się administracyjnie?

Zwykle nie. Spór o nabycie urządzeń i wynagrodzenie ma charakter cywilny. Przy braku porozumienia właściwy jest sąd cywilny.

Od czego zacząć, jeśli spółka proponuje za mało?

Najpierw od pisemnego wezwania do nabycia urządzeń, wskazania podstawy prawnej z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego oraz załączenia dokumentów potwierdzających zakres inwestycji i poniesione koszty.

Źródła

• art. 2 pkt 6, art. 2 pkt 16, art. 15 ust. 2, art. 31 ust. 1 ustawy z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków
• art. 49 § 1 i § 2, art. 65, art. 471 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• uchwała Sądu Najwyższego z 13 lipca 2011 r., III CZP 26/11
• wyrok Sądu Najwyższego z 2 marca 2006 r., I CSK 83/05
• orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące stosowania art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego, w tym wyroki: II CK 40/02, II CK 404/03, II CK 420/03, V CSK 206/09