Wezwanie świadka – odmowa zeznań i odpowiedzi na pytania

Wezwanie w charakterze świadka – co trzeba zrobić?

Osoba wezwana w charakterze świadka w sprawie karnej powinna przede wszystkim sprawdzić, kto wzywa ją na przesłuchanie, w jakim terminie, w jakim miejscu i w jakiej sprawie. Wezwanie z policji, prokuratury albo sądu nie oznacza jeszcze, że świadek jest podejrzany. Oznacza natomiast, że organ procesowy uznał, iż może on posiadać wiadomości istotne dla sprawy.

Podstawowe obowiązki osoby wezwanej w charakterze świadka obejmują stawiennictwo, pozostawanie do dyspozycji organu w zakresie przesłuchania, składanie zeznań, mówienie prawdy i - w razie potrzeby - złożenie przyrzeczenia. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może prowadzić do nałożenia kary porządkowej, a w dalszej kolejności nawet do przymusowego doprowadzenia.

Jeżeli termin przesłuchania jest niemożliwy do dotrzymania z ważnych powodów, np. z powodu choroby, wyjazdu lub kolizji z innym obowiązkiem urzędowym, należy możliwie szybko skontaktować się z organem, który wysłał wezwanie, i przedstawić usprawiedliwienie. Nie należy po prostu ignorować wezwania.

Obowiązek mówienia prawdy i ryzyko fałszywych zeznań

Najważniejsza zasada jest prosta: świadek nie powinien kłamać ani świadomie zatajać prawdy. Zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu karnego osoba, która składając zeznanie mające służyć za dowód zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Warunkiem odpowiedzialności jest co do zasady uprzedzenie świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania albo odebranie od niego przyrzeczenia.

Prawo przewiduje również łagodniejszy, ale nadal poważny typ odpowiedzialności, gdy świadek zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu albo osobie najbliższej. W takim przypadku art. 233 § 1a Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Dlatego zamiast zaprzeczać kontaktom z podejrzanym albo przedstawiać nieprawdziwą wersję zdarzeń, należy rozważyć skorzystanie z uprawnień procesowych świadka.

Jeżeli świadek już wcześniej powiedział nieprawdę, problem należy potraktować indywidualnie. Czasem znaczenie może mieć sprostowanie wcześniejszych zeznań, ale sposób działania powinien zależeć od etapu sprawy, treści protokołu i tego, czy świadek został prawidłowo pouczony o odpowiedzialności karnej.

Odmowa odpowiedzi na pytanie, które może obciążyć świadka

W sprawie karnej świadek może skorzystać z art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten pozwala uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić świadka albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

To uprawnienie dotyczy konkretnych pytań, a nie całego przesłuchania. Przykładowo świadek powinien podać dane osobowe i odpowiadać na pytania neutralne, ale może odmówić odpowiedzi na pytanie, które prowadziłoby do przyznania się do posiadania narkotyków, udziału w bójce, pomocy w przestępstwie albo innego czynu zabronionego.

W praktyce wystarczy spokojnie oświadczyć: „Na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego odmawiam odpowiedzi na to pytanie, ponieważ odpowiedź mogłaby narazić mnie albo osobę dla mnie najbliższą na odpowiedzialność karną”. Nie trzeba opisywać szczegółowo, czego świadek się obawia, jeżeli samo wyjaśnienie powodów odmowy ujawniałoby okoliczności obciążające.

Samo skorzystanie z prawa do odmowy odpowiedzi nie jest składaniem fałszywych zeznań. Nie jest też formalnym przyznaniem się do winy. Trzeba jednak pamiętać, że organ procesowy może dysponować innymi dowodami, np. bilingami, nagraniami, zeznaniami innych osób, dokumentacją medyczną lub opiniami biegłych.

Wezwanie świadka w sprawie narkotykowej

W sprawach dotyczących narkotyków najczęstszy problem świadka polega na tym, że pozornie ma on zeznawać o innej osobie, ale odpowiedzi na pytania mogą jednocześnie obciążyć jego samego. Dotyczy to np. pytań o kupowanie środków odurzających, wspólne ich zażywanie, przechowywanie albo kontakty z osobą podejrzaną o handel.

Posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych wbrew przepisom ustawy jest przestępstwem z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Zasadniczo grozi za nie kara pozbawienia wolności do 3 lat, w wypadku mniejszej wagi - grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku, a przy znacznej ilości - kara od roku do 10 lat pozbawienia wolności.

W przypadku nieznacznej ilości przeznaczonej na własny użytek możliwe jest umorzenie postępowania na podstawie art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, jeżeli orzeczenie kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności czynu i stopień społecznej szkodliwości. Nie jest to jednak automatyczne i nie oznacza, że świadek może bez ryzyka składać nieprzemyślane zeznania.

Jeżeli więc pytania dotyczą kontaktów z osobą podejrzaną, zakupu narkotyków albo posiadania substancji, najbezpieczniejszą procesowo reakcją nie jest zaprzeczanie faktom, ale skorzystanie z prawa do odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie. Ocena, czy odpowiedź rzeczywiście może obciążać świadka, zależy od treści pytania i całego stanu faktycznego.

Odmowa zeznań przez osobę najbliższą

Inną sytuacją jest odmowa złożenia zeznań w całości przez osobę najbliższą dla oskarżonego. Zgodnie z art. 182 § 1 Kodeksu postępowania karnego osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań. Uprawnienie to dotyczy m.in. małżonka, rodziców, dzieci, dziadków, wnuków, rodzeństwa, powinowatych w tej samej linii lub stopniu, osób pozostających w stosunku przysposobienia oraz osoby pozostającej we wspólnym pożyciu.

Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. Oznacza to, że były małżonek oskarżonego nadal może skorzystać z tego prawa, jeżeli sprawa dotyczy osoby, wobec której istniał taki stosunek. Rodzeństwo również mieści się w ustawowej definicji osoby najbliższej.

Jeżeli świadek nie jest osobą najbliższą w rozumieniu Kodeksu karnego, ale pozostaje z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym, może wnosić o zwolnienie od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania na podstawie art. 185 K.p.k. Nie jest to jednak automatyczne prawo odmowy - wymaga decyzji organu procesowego.

W sprawach rodzinnych trzeba odróżnić wolę pokrzywdzonego od obowiązków organów ścigania. Jeżeli czyn jest ścigany z urzędu, pojednanie stron albo chęć „wycofania sprawy” nie zawsze kończy postępowanie. Odmowa zeznań przez osobę najbliższą może jednak istotnie wpłynąć na materiał dowodowy, zwłaszcza gdy brak innych dowodów.

Kiedy i jak złożyć oświadczenie o odmowie zeznań?

Osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznań może oświadczyć, że chce skorzystać z tego prawa, nie później niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. W praktyce warto zrobić to jak najwcześniej - już podczas kontaktu z policją, prokuratorem albo sądem - aby uniknąć niepotrzebnego składania zeznań.

Skutek złożenia oświadczenia jest bardzo istotny: poprzednio złożone zeznania osoby uprawnionej co do zasady nie mogą służyć za dowód ani zostać odtworzone. Organ nie powinien zatem odczytywać takich zeznań ani zastępować ich relacją funkcjonariusza, który wcześniej przesłuchiwał świadka. Wyjątki mogą dotyczyć określonych czynności dowodowych przewidzianych w przepisach, np. protokołów oględzin ciała.

Przykładowe oświadczenie może brzmieć: „Jako osoba najbliższa dla oskarżonego, na podstawie art. 182 § 1 Kodeksu postępowania karnego odmawiam złożenia zeznań”. Jeżeli świadek powołuje się na art. 185 K.p.k., powinien wyraźnie wnieść o zwolnienie go od zeznawania z powodu szczególnie bliskiego stosunku osobistego z oskarżonym.

Odmowa zeznań w sprawie karnej a późniejsza sprawa cywilna

Skorzystanie z prawa odmowy zeznań w postępowaniu karnym nie pozbawia automatycznie możliwości składania zeznań w późniejszym postępowaniu cywilnym. Jeżeli np. po sprawie karnej pojawi się pozew o zadośćuczynienie, odszkodowanie albo naruszenie dóbr osobistych, świadek może zostać ponownie wezwany i przesłuchany według zasad postępowania cywilnego.

W postępowaniu cywilnym zastosowanie ma art. 261 Kodeksu postępowania cywilnego. Prawo odmowy zeznań przysługuje tam określonym osobom bliskim stron, m.in. małżonkom, wstępnym, zstępnym, rodzeństwu i powinowatym w tej samej linii lub stopniu. Zakres i wyjątki nie są identyczne jak w postępowaniu karnym, dlatego trzeba ocenić je osobno.

Znaczenie może mieć również art. 11 K.p.c., zgodnie z którym ustalenia prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd cywilny. Jeżeli jednak wyroku skazującego nie ma, sąd cywilny samodzielnie ocenia zgromadzone dowody.

FAQ

Czy świadek musi stawić się na wezwanie policji lub sądu?

Tak. Świadek powinien stawić się w terminie wskazanym w wezwaniu. Jeżeli nie może przyjść z ważnego powodu, powinien niezwłocznie usprawiedliwić nieobecność i, jeśli to możliwe, dołączyć dokument potwierdzający przeszkodę.

Czy świadek może odmówić odpowiedzi na każde pytanie?

Nie. Art. 183 § 1 K.p.k. pozwala odmówić odpowiedzi tylko na takie pytanie, na które odpowiedź mogłaby narazić świadka albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Pozostałe pytania co do zasady wymagają odpowiedzi zgodnej z prawdą.

Czy odmowa odpowiedzi oznacza przyznanie się do winy?

Nie. Skorzystanie z prawa odmowy odpowiedzi jest uprawnieniem procesowym świadka. Nie jest równoznaczne z przyznaniem się do popełnienia czynu, ale może spowodować, że organ będzie weryfikował sprawę innymi dowodami.

Czy osoba najbliższa może odmówić zeznań w całości?

Tak. Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić złożenia zeznań na podstawie art. 182 § 1 K.p.k. Dotyczy to m.in. małżonka, rodziców, dzieci, rodzeństwa i osoby pozostającej we wspólnym pożyciu.

Do kiedy można złożyć oświadczenie o odmowie zeznań?

Oświadczenie trzeba złożyć nie później niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Dla bezpieczeństwa warto poinformować o odmowie jak najwcześniej, już na etapie postępowania przygotowawczego.

Co grozi za fałszywe zeznania złożone ze strachu?

Strach przed odpowiedzialnością nie uprawnia do kłamania. Jeżeli świadek zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z obawy przed odpowiedzialnością grożącą jemu albo osobie najbliższej, może odpowiadać na podstawie art. 233 § 1a Kodeksu karnego.

Czy odmowa zeznań w sprawie karnej blokuje późniejsze zeznania w sprawie cywilnej?

Nie zawsze. Postępowanie cywilne rządzi się własnymi zasadami. Osoba, która odmówiła zeznań w sprawie karnej, może być później świadkiem w sprawie cywilnej, chyba że w tej sprawie również skutecznie skorzysta z przysługującego jej prawa odmowy.

Podsumowanie

Świadek w postępowaniu karnym ma obowiązek stawić się i mówić prawdę, ale przepisy nie zmuszają go do samooskarżenia ani do obciążania osoby najbliższej. Jeżeli konkretne pytanie może prowadzić do odpowiedzialności karnej świadka lub osoby najbliższej, można skorzystać z art. 183 § 1 K.p.k. Jeżeli świadek jest osobą najbliższą dla oskarżonego, może w wielu sytuacjach odmówić zeznań w całości na podstawie art. 182 K.p.k.

Najgorszym rozwiązaniem jest składanie nieprawdziwych zeznań w przekonaniu, że to pozwoli uniknąć problemów. W praktyce może to doprowadzić do osobnej odpowiedzialności karnej. Jeżeli sprawa jest delikatna, zwłaszcza dotyczy narkotyków, przemocy rodzinnej albo odpowiedzialności osoby bliskiej, warto przed przesłuchaniem ustalić, z którego uprawnienia można bezpiecznie skorzystać.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
3. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii - Dz.U. 2005 nr 179 poz. 1485
4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2011 r., I KZP 24/10 - orzeczenie SN