Wątpliwości co do ojcostwa – alimenty, nazwisko i prawa ojca

Co naprawdę przesądza o obowiązkach wobec dziecka

W opisanej sytuacji najpierw trzeba ustalić, czy syn jest ojcem w sensie prawnym, a nie tylko biologicznym. W polskim prawie obowiązki wobec dziecka wynikają z ustalonego ojcostwa. Jeżeli ojcostwo zostało uznane przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo przed sądem, to działa art. 73 § 1 i 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym uznanie następuje, gdy mężczyzna oświadczy, że jest ojcem dziecka, a matka potwierdzi to jednocześnie albo w terminie 3 miesięcy od oświadczenia mężczyzny.

Samo to, że dziecko nosi nazwisko mężczyzny, nie przesądza jeszcze samodzielnie o ojcostwie. Nazwisko może być skutkiem uznania ojcostwa, ale o sytuacji prawnej decyduje wpis w akcie urodzenia i podstawa jego dokonania.

Jeżeli więc syn formalnie uznał dziecko, to do czasu prawomocnego podważenia tego uznania jest traktowany jak ojciec ze wszystkimi skutkami prawnymi.

Jeśli dziecko jest jego – jakie ma obowiązki wobec dziecka

Podstawowy obowiązek to alimenty. Wynika on z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Zakres alimentów wyznacza art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: zależy on od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości rodzica.

Znaczenie ma też art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie. W praktyce rodzic, przy którym dziecko mieszka na co dzień, zwykle realizuje część obowiązku właśnie przez codzienną opiekę, a drugi rodzic częściej przez świadczenia pieniężne.

Jeżeli syn jest ojcem biologicznym i prawnym, może być zobowiązany nie tylko do płacenia alimentów, ale ma również prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Obowiązek i prawo do kontaktów wynikają z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Niezależnie od tego rodzicom przysługuje co do zasady władza rodzicielska, o ile nie została ograniczona, zawieszona lub pozbawiona na podstawie orzeczenia sądu.

W praktyce więc, jeśli dziecko okaże się jego i nie ma sporu o formalne ojcostwo, trzeba myśleć nie tylko o alimentach, ale również o uregulowaniu kontaktów, miejsca pobytu dziecka i zasad podejmowania decyzji o jego sprawach.

Zobacz również:

• biologiczny ojciec a alimenty
• nie jestem ojcem

Czy musi utrzymywać byłą partnerkę

Co do zasady – nie. W konkubinacie nie powstaje taki obowiązek jak między małżonkami po rozwodzie lub w trakcie małżeństwa. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidują alimenty między małżonkami albo rozwiedzionymi małżonkami, ale nie tworzą ogólnego obowiązku stałego utrzymywania byłej partnerki z nieformalnego związku.

Trzeba jednak odróżnić dwa zagadnienia:

To oznacza, że była partnerka może działać w imieniu dziecka w sprawie alimentów, ale nie ma automatycznie prawa do własnego utrzymania przez byłego partnera. Wyjątkiem mogą być szczególne rozliczenia majątkowe między konkubentami albo wskazane wyżej roszczenia z art. 141 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeśli są jeszcze aktualne w czasie i odpowiadają stanowi faktycznemu.

Mieszkanie byłej partnerki i dziecka w lokalu syna

To jest osobna kwestia od ojcostwa i alimentów. Sam fakt, że matka dziecka mieszka z dzieckiem w mieszkaniu należącym do syna, nie oznacza automatycznie, że nabyła prawo do bezterminowego zajmowania lokalu. Decydują tu zasady prawa cywilnego, ewentualna umowa, zgoda właściciela, rozliczenia między stronami oraz dobro dziecka.

Jeżeli syn chciałby odzyskać lokal, powinien działać ostrożnie. Nie wolno samodzielnie wyrzucać lokatorów, zmieniać zamków ani odcinać mediów. Ewentualne dochodzenie wydania lokalu odbywa się na drodze prawnej. Jednocześnie, jeśli w lokalu mieszka małoletnie dziecko syna, sąd rodzinny może pośrednio oceniać, czy proponowane rozwiązania nie godzą w dobro dziecka.

W takich sprawach warto rozdzielić trzy płaszczyzny: alimenty na dziecko, kontakty i władzę rodzicielską oraz sprawy mieszkaniowe. To, że dziecko mieszka z matką w mieszkaniu ojca, nie tworzy samo w sobie alimentów „na matkę”, ale może wpływać na praktyczny sposób zaspokajania potrzeb dziecka.

Jeśli badanie DNA wykaże, że to nie jego dziecko

Jeżeli syn jest tylko „domniemanym” lub „prywatnie przekonanym” ojcem, ale nie uznał dziecka i nie został wpisany jako ojciec w akcie urodzenia, wynik DNA może być podstawą do obrony przed ustaleniem ojcostwa. Jednak z opisu wynika raczej, że doszło do formalnego uznania albo co najmniej do wpisania go jako ojca. Wtedy potrzebne jest już postępowanie sądowe.

W razie uznania ojcostwa zastosowanie ma art. 78 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: mężczyzna, który uznał ojcostwo, może żądać ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa. Zgodnie z art. 78 § 1 i § 2 K.r.o. może to zrobić w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi. Termin ten jest bardzo istotny – jego przekroczenie zwykle zamyka zwykłą drogę dochodzenia roszczenia przez tego mężczyznę.

Jeżeli chodzi o dziecko i matkę, także oni mają własne terminy i podstawy do kwestionowania uznania ojcostwa – wynikają one z art. 79 i art. 80 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dodatkowo w szczególnych przypadkach może działać prokurator, jeżeli wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interes społeczny.

Prywatne badanie DNA nie zastępuje wyroku, ale może stanowić ważny dowód w sprawie. Sąd może jednak dopuścić własny dowód z badań genetycznych.

Zobacz również:

• wykluczenie ojcostwa
• zrzeczenie ojcostwa

Czy po negatywnym wyniku DNA alimenty wygasają automatycznie

Nie. Dopóki istnieje prawne ojcostwo, dopóty istnieją jego skutki. Oznacza to, że sam wynik badania, nawet bardzo wiarygodny, nie uchyla automatycznie obowiązku alimentacyjnego. Jeżeli zapadł wcześniej wyrok alimentacyjny albo została zawarta ugoda, konieczne może być dodatkowo doprowadzenie do zmiany lub uchylenia obowiązku alimentacyjnego po zmianie podstawy prawnej.

W praktyce znaczenie ma więc kolejność działań:

1. ustalenie, jaka była podstawa wpisania ojca do aktu urodzenia;
2. zabezpieczenie dowodów, w tym wyniku badania DNA;
3. wytoczenie odpowiedniego powództwa w terminie;
4. następnie uregulowanie kwestii alimentów, jeśli wcześniej zostały zasądzone lub były egzekwowane.

Jakie prawa ma ojciec, jeśli dziecko jest jego

Jeżeli ojcostwo jest prawne i biologiczne, syn ma nie tylko obowiązki, ale również prawa rodzicielskie. Co do zasady obejmują one:

• prawo do kontaktów z dzieckiem – art. 113 § 1 K.r.o.,
• udział w wykonywaniu władzy rodzicielskiej – art. 93 § 1 i art. 95 § 1 K.r.o.,
• współdecydowanie o istotnych sprawach dziecka, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.

Jeżeli rodzice żyją osobno i nie potrafią się porozumieć, sąd opiekuńczy może rozstrzygać o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej, kontaktach oraz miejscu pobytu dziecka. Podstawą jest m.in. art. 107 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać skutki prawne różnych wariantów związanych z ojcostwem, alimentami i wynikiem DNA.

FAQ

Czy samo nadanie nazwiska dziecku oznacza obowiązek alimentacyjny?

Nie samo nazwisko, lecz ustalone prawnie ojcostwo. Jeżeli nazwisko jest skutkiem uznania ojcostwa, wtedy powstają pełne skutki prawne, w tym obowiązek alimentacyjny.

Czy była partnerka może żądać alimentów dla siebie po rozstaniu?

Co do zasady nie, jeśli strony były w konkubinacie. Może natomiast dochodzić alimentów na dziecko albo wyjątkowo innych roszczeń przewidzianych ustawą, jeśli zachodzą ich przesłanki.

Czy prywatny test DNA wystarczy, żeby przestać płacić alimenty?

Nie. Prywatny test może być dowodem, ale nie zmienia automatycznie stanu prawnego. Potrzebne jest odpowiednie postępowanie sądowe.

W jakim terminie można podważyć uznanie ojcostwa?

Zasadniczo mężczyzna, który uznał ojcostwo, ma rok od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi – art. 78 § 1 K.r.o. W konkretnym stanie faktycznym warto pilnie sprawdzić, od kiedy termin biegnie.

Czy ojciec ma prawo do kontaktów, jeśli płaci alimenty?

Tak, ale kontakty i alimenty to dwie odrębne kwestie. Prawo i obowiązek kontaktów wynikają z art. 113 § 1 K.r.o. i nie zależą od samego faktu płacenia alimentów.

Źródła

• art. 73 § 1-2, art. 78 § 1-2, art. 93 § 1, art. 95 § 1, art. 107, art. 113 § 1, art. 133 § 1, art. 135 § 1-2, art. 141 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy;
• orzeczenie Sądu Najwyższego z 9.01.1959 r., III CR 212/58, OSNCK 1960, nr 2, poz. 48 – w zakresie możliwości ustalania alimentów według potencjalnych możliwości zarobkowych zobowiązanego.