Najważniejsze:- Po rozwodzie bez orzekania o winie alimentów od byłego małżonka można żądać tylko w razie niedostatku uprawnionego.
- Obowiązek alimentacyjny co do zasady wygasa po 5 latach od uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, ale sąd może ten termin przedłużyć z powodu wyjątkowych okoliczności.
- Samo pozostawanie byłego małżonka w nieformalnym związku nie powoduje automatycznego wygaśnięcia alimentów.
- Obowiązek wygasa zawsze z chwilą zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa.
Podstawa prawna alimentów po rozwodzie bez orzekania o winie
W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma art. 60 § 1 i § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r. poz. 2809, dalej: „K.r.o.”).
Zgodnie z art. 60 § 1 K.r.o. małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego rozwiedzionego małżonka dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.
Przy rozwodzie bez orzekania o winie skutki są takie same jak wtedy, gdy żaden z małżonków nie został uznany za winnego. Wynika to z art. 57 § 2 K.r.o., zgodnie z którym na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie, a w takim wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.
To oznacza, że były mąż może wystąpić o alimenty od byłej żony, ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków. Sam rozwód bez winy nie daje alimentów automatycznie.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Kiedy były małżonek jest w niedostatku?
Najważniejszą przesłanką jest niedostatek. K.r.o. nie zawiera jego definicji, ale pojęcie to zostało wyjaśnione w orzecznictwie. Zgodnie z uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, niedostatek zachodzi wtedy, gdy uprawniony nie może własnymi siłami i z własnych środków w pełni zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb.
Chodzi więc nie o sam spadek poziomu życia, lecz o realny brak możliwości pokrycia podstawowych i usprawiedliwionych kosztów utrzymania, takich jak mieszkanie, żywność, leczenie, odzież czy niezbędne opłaty.
Przy ocenie niedostatku sąd bierze pod uwagę m.in.:
- wiek i stan zdrowia uprawnionego,
- możliwość podjęcia pracy,
- posiadany majątek i oszczędności,
- rzeczywiste koszty utrzymania,
- to, czy brak środków ma charakter trwały czy przejściowy.
Jeżeli były mąż jest zdolny do pracy, ma kwalifikacje, osiąga dochody albo celowo nie wykorzystuje swoich możliwości zarobkowych, sąd może oddalić powództwo o alimenty. Zakres świadczenia zależy bowiem nie tylko od potrzeb uprawnionego, ale też od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, o czym wprost stanowi art. 60 § 1 K.r.o.
Ważne: W sprawach o alimenty między byłymi małżonkami bardzo dużo zależy od konkretnych dokumentów: wyroku rozwodowego, zaświadczeń o dochodach, kosztów leczenia, umów najmu, historii zatrudnienia i sytuacji życiowej obu stron.
Czy konkubinat byłego męża wyklucza alimenty?
Co do zasady – nie. Sam fakt, że były mąż mieszka z partnerką albo pozostaje w konkubinacie, nie powoduje automatycznie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego.
Takie stanowisko potwierdził wyrok Sądu Najwyższego z 10 lipca 1998 r., sygn. akt I CKN 788/97, w którym wskazano, że pozostawanie rozwiedzionego małżonka w konkubinacie nie jest ustawową przesłanką wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego drugiego rozwiedzionego małżonka.
Nie oznacza to jednak, że konkubinat jest całkowicie bez znaczenia. Jeżeli były mąż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z partnerką, a partnerka faktycznie pokrywa część jego kosztów utrzymania, sąd może uznać, że jego potrzeby są mniejsze albo że nie znajduje się już w niedostatku. To jednak wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego i dowodów.
Zobacz również:
Jak długo mogą trwać alimenty po rozwodzie bez winy?
Zgodnie z art. 60 § 3 K.r.o. obowiązek alimentacyjny wobec rozwiedzionego małżonka wygasa:
- z chwilą zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa,
- a gdy zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia – także z upływem 5 lat od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd ze względu na wyjątkowe okoliczności przedłuży ten termin na żądanie uprawnionego.
W praktyce 5-letni termin liczy się od uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Jeżeli więc rozwód był bez orzekania o winie, obowiązek alimentacyjny co do zasady nie powinien trwać bez końca.
Przedłużenie ponad 5 lat jest wyjątkiem. Uprawniony musi wykazać wyjątkowe okoliczności, np. ciężką chorobę, trwałą niezdolność do pracy czy szczególnie trudną sytuację życiową, której nie da się przypisać zwykłym problemom finansowym.
Jeżeli chcesz porównać zasady liczenia tego terminu, pomocny może być materiał o tym, kiedy kończy się 5-letni okres obowiązku alimentacyjnego po rozwodzie.
Co musi udowodnić były mąż w sądzie?
W sprawie o alimenty były mąż jako powód powinien udowodnić przede wszystkim:
- że znajduje się w niedostatku,
- jakie są jego usprawiedliwione potrzeby,
- że nie jest w stanie samodzielnie ich zaspokoić,
- że była żona ma możliwości majątkowe albo zarobkowe do świadczenia alimentów.
Podstawę ciężaru dowodu stanowi art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne, oraz art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.
Była żona może bronić się, wykazując np. że:
- były mąż nie pozostaje w niedostatku,
- ma możliwość pracy, ale z niej nie korzysta,
- ukrywa dochody albo majątek,
- jego koszty są zawyżone,
- jej własna sytuacja finansowa nie pozwala na płacenie alimentów w żądanej wysokości.
Czy można uchylić się od płacenia alimentów byłemu mężowi?
Tak, ale nie „z góry” i nie samym oświadczeniem. Jeżeli były mąż złoży pozew, trzeba odpowiedzieć na niego procesowo i przedstawić dowody. Jeżeli alimenty zostały już zasądzone, a sytuacja się zmieniła, można żądać ich obniżenia albo uchylenia.
Podstawę zmiany orzeczenia alimentacyjnego stanowi art. 138 K.r.o., zgodnie z którym w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.
Zmianą stosunków może być np.:
- podjęcie pracy przez byłego męża,
- otrzymanie przez niego emerytury lub renty,
- zaprzestanie niedostatku,
- pogorszenie sytuacji zdrowotnej lub finansowej byłej żony,
- upływ 5 lat od rozwodu bez skutecznego przedłużenia obowiązku.
W praktyce często trzeba porównać stan obecny z tym, który istniał przy wydawaniu poprzedniego wyroku.
Jeżeli temat dotyczy alimentów na byłego męża, warto też przeczytać materiał, jak uniknąć alimentów na męża w granicach obowiązujących przepisów.
Praktyczna odpowiedź na Twoje pytanie
Tak – były mąż może domagać się od Ciebie alimentów mimo rozwodu bez orzekania o winie, ale tylko wtedy, gdy spełnia warunki z art. 60 § 1 K.r.o., czyli przede wszystkim znajduje się w niedostatku.
To, że od kilku lat żyje z konkubiną, nie przekreśla automatycznie jego roszczenia. Może jednak osłabiać jego stanowisko, jeśli z tej relacji wynika realne wsparcie finansowe albo zaspokajanie jego potrzeb mieszkaniowych i życiowych.
Jeżeli od rozwodu minął już prawie lub ponad 5 lat, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy obowiązek alimentacyjny nie wygasł na podstawie art. 60 § 3 K.r.o. albo czy były mąż wystąpił o jego przedłużenie z powołaniem na wyjątkowe okoliczności. W tym zakresie pomocny może być też materiał wyjaśniający, jak długo płacić byłej żonie, bo zasady czasowe są analogiczne.
Tabela: kiedy alimenty po rozwodzie bez winy są możliwe?
| Sytuacja | Znaczenie prawne |
|---|
| Rozwód bez orzekania o winie | Możliwe alimenty tylko przy niedostatku uprawnionego – art. 57 § 2 i art. 60 § 1 K.r.o. |
| Były mąż żyje w konkubinacie | Nie powoduje automatycznego wygaśnięcia alimentów, ale może wpływać na ocenę niedostatku |
| Uprawniony zawarł nowe małżeństwo | Obowiązek alimentacyjny wygasa – art. 60 § 3 K.r.o. |
| Minęło 5 lat od rozwodu | Co do zasady obowiązek wygasa, chyba że sąd go przedłużył z powodu wyjątkowych okoliczności – art. 60 § 3 K.r.o. |
| Zmiana sytuacji finansowej którejś ze stron | Możliwy pozew o obniżenie albo uchylenie alimentów – art. 138 K.r.o. |
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak sąd może ocenić podobne sytuacje w praktyce. O wyniku zawsze decydują szczegóły konkretnej sprawy i przedstawione dowody.
PRZYKŁAD 1
Po rozwodzie bez orzekania o winie były mąż wystąpił o alimenty, twierdząc, że nie ma z czego żyć. Była żona wykazała jednak, że mąż jest zdrowy, ma doświadczenie zawodowe, okazjonalnie pracuje „na czarno” i mieszka z partnerką, która opłaca mieszkanie. W takiej sytuacji sąd może uznać, że mąż nie znajduje się w niedostatku albo że nie wykorzystuje własnych możliwości zarobkowych, a więc oddalić pozew.
PRZYKŁAD 2
Była żona płaciła zasądzone alimenty byłemu mężowi od 3 lat. Następnie mąż otrzymał rentę i zamieszkał z nową partnerką, z którą wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe. Jeżeli jego usprawiedliwione potrzeby są już pokrywane, była żona może na podstawie art. 138 K.r.o. wystąpić o uchylenie albo obniżenie alimentów.
FAQ
Czy rozwód bez orzekania o winie oznacza, że obie strony mogą żądać alimentów?
Tak, ale tylko pod warunkiem spełnienia przesłanek z art. 60 § 1 K.r.o. Sam brak orzekania o winie nie wystarcza. Uprawniony musi znajdować się w niedostatku.
Czy konkubinat byłego męża automatycznie odbiera mu prawo do alimentów?
Nie. Konkubinat nie jest ustawową przesłanką wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego. Może jednak wpływać na ocenę, czy były mąż rzeczywiście pozostaje w niedostatku.
Czy po 5 latach alimenty zawsze wygasają?
Co do zasady tak, gdy rozwód był bez orzekania o winie albo bez winy obu stron. Jednak sąd może przedłużyć ten okres z powodu wyjątkowych okoliczności, jeśli uprawniony złoży odpowiednie żądanie.
Czy były mąż musi udowodnić swoją sytuację finansową?
Tak. To on powinien wykazać niedostatek, wysokość usprawiedliwionych potrzeb i brak możliwości samodzielnego utrzymania się.
Czy można żądać uchylenia już zasądzonych alimentów?
Tak. Jeżeli zmieniły się stosunki, np. były mąż podjął pracę albo uzyskał inne źródło utrzymania, można powołać się na art. 138 K.r.o. i żądać zmiany wyroku.
Źródła
- Art. 57 § 2, art. 60 § 1, art. 60 § 3, art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
- Art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
- Art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
- Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86.
- Wyrok Sądu Najwyższego z 10 lipca 1998 r., I CKN 788/97.
- Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 2 lipca 1955 r., I CO 27/55.
Fundusz alimentacyjny po przekroczeniu dochodu – co można zrobić?
