Fikcyjne małżeństwo z cudzoziemcem – co grozi?

Czy fikcyjne małżeństwo z cudzoziemcem jest przestępstwem?

W polskim prawie rodzinnym nie ma odrębnej instytucji „fikcyjnego małżeństwa”. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje konkretne przeszkody małżeńskie i podstawy unieważnienia małżeństwa, m.in. w art. 10, art. 11, art. 12, art. 13, art. 14 i art. 15 tej ustawy. Sam motyw zawarcia ślubu, nawet jeżeli był związany z uzyskaniem pobytu, nie został w tych przepisach wymieniony jako samodzielna podstawa unieważnienia małżeństwa.

Nie oznacza to jednak, że takie zachowanie jest obojętne prawnie. Jeżeli małżeństwo ma służyć obejściu przepisów o legalizacji pobytu, organy administracyjne mogą odmówić cudzoziemcowi zezwolenia na pobyt, a w poważniejszych przypadkach sprawa może być oceniana także na gruncie prawa karnego.

Znaczenie ma więc nie samo użycie potocznego określenia „fikcyjne małżeństwo”, lecz konkretne fakty: kto organizował ślub, czy przekazywano pieniądze, czy składano nieprawdziwe dokumenty, czy ktoś instruował cudzoziemca, jak obejść przepisy, oraz czy cudzoziemiec rzeczywiście przebywał w Polsce lub w strefie Schengen wbrew przepisom.

Badanie małżeństwa w postępowaniu o pobyt cudzoziemca

Jeżeli cudzoziemiec ubiega się w Polsce o zezwolenie na pobyt czasowy jako małżonek obywatela polskiego, podstawą takiego pobytu jest przede wszystkim art. 158 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach. W takim postępowaniu organ nie poprzestaje na samym akcie małżeństwa, jeżeli okoliczności sprawy budzą wątpliwości.

Na podstawie art. 169 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach organ prowadzący postępowanie ustala, czy związek małżeński nie został zawarty w celu obejścia tej ustawy. Art. 169 ust. 2 tej ustawy wymienia przykładowe okoliczności, które mogą wskazywać na pozorność związku, w szczególności gdy:

• jedno z małżonków przyjęło korzyść majątkową za wyrażenie zgody na zawarcie małżeństwa, chyba że wynika to ze zwyczaju ugruntowanego w danym państwie lub grupie społecznej,
• małżonkowie nie wykonują prawnych obowiązków wynikających z małżeństwa,
• małżonkowie nie zamieszkują wspólnie,
• małżonkowie nigdy nie spotkali się przed zawarciem małżeństwa,
• małżonkowie nie mówią językiem zrozumiałym dla obojga,
• małżonkowie nie są zgodni co do swoich danych osobowych lub innych istotnych okoliczności,
• jedno z małżonków lub oboje małżonkowie zawierali wcześniej małżeństwa w celu obejścia przepisów.

Jeżeli podstawą ubiegania się o pobyt jest małżeństwo zawarte w celu obejścia ustawy, organ może odmówić zezwolenia na pobyt czasowy na podstawie art. 100 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach. W praktyce oznacza to, że dla cudzoziemca najpoważniejsze skutki pojawiają się w sprawie legalizacji pobytu.

Zobacz również: legalizacja pobytu cudzoziemca oraz małżeństwo z obcokrajowcem a pobyt w UE.

Kontrola Straży Granicznej i skutki dla cudzoziemca

Legalność pobytu cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej kontrolują m.in. organy Straży Granicznej i Policji na podstawie art. 289 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach. W czasie kontroli znaczenie mają dokumenty potwierdzające prawo wjazdu i pobytu, a także rzeczywisty cel pobytu.

Jeżeli cudzoziemiec przebywa w Polsce bez ważnej wizy, karty pobytu albo innego tytułu pobytowego, może zostać wobec niego wszczęte postępowanie w sprawie zobowiązania do powrotu. Podstawę wydania takiej decyzji stanowi m.in. art. 302 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach.

W sprawach dotyczących małżeństwa a legalności pobytu organy zwracają uwagę nie tylko na sam akt ślubu, ale także na realność pożycia, wspólne zamieszkiwanie, znajomość podstawowych faktów o małżonku oraz okoliczności poprzedzające zawarcie związku.

Odpowiedzialność karna za ułatwianie pobytu cudzoziemcowi

Najważniejszym przepisem karnym w tego typu sprawach jest art. 264a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem: kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, umożliwia lub ułatwia innej osobie pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Przepis ten nie karze samej znajomości z cudzoziemcem ani samej obecności przy rozmowach. Odpowiedzialność może powstać wtedy, gdy można wykazać celowe działanie ułatwiające pobyt wbrew przepisom, np. organizowanie pozornego ślubu, pośredniczenie w przekazywaniu pieniędzy, przygotowywanie nieprawdziwych oświadczeń, instruowanie stron co do fałszywych zeznań albo zapewnianie fikcyjnego adresu zamieszkania.

Korzyść majątkowa lub osobista jest rozumiana szeroko. Art. 115 § 4 Kodeksu karnego stanowi, że korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego. Nie musi to być więc wyłącznie zapłata gotówką, ale w praktyce prokuratura musi wykazać, jaka korzyść miała zostać osiągnięta oraz że sprawca działał w takim celu.

Jeżeli ktoś nie był głównym organizatorem, ale umyślnie pomagał innej osobie w popełnieniu czynu, może odpowiadać za pomocnictwo. Art. 18 § 3 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność osoby, która w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczególności dostarczając narzędzie, środek przewozu, udzielając rady lub informacji. Zgodnie z art. 19 § 1 Kodeksu karnego sąd wymierza karę za pomocnictwo w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo, przy czym art. 19 § 2 Kodeksu karnego pozwala na nadzwyczajne złagodzenie kary wobec pomocnika.

Nielegalne przekroczenie granicy i organizowanie przekroczenia granicy

Osobno należy odróżnić sprawy dotyczące pobytu od spraw dotyczących przekraczania granicy. Art. 264 § 2 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności do lat 3 za przekroczenie granicy Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom przy użyciu przemocy, groźby, podstępu lub we współdziałaniu z innymi osobami.

Art. 264 § 3 Kodeksu karnego przewiduje surowszą odpowiedzialność za organizowanie innym osobom przekraczania granicy Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom – kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Ten przepis dotyczy jednak organizowania przekroczenia granicy, a nie każdego kontaktu z cudzoziemcem po jego przyjeździe.

Co grozi osobie, która była tylko znajomą lub świadkiem?

Jeżeli dana osoba jedynie znała cudzoziemca, spotykała się z nim, podróżowała z nim albo była obecna przy niektórych rozmowach, nie oznacza to automatycznie odpowiedzialności karnej. Dla odpowiedzialności z art. 264a § 1 Kodeksu karnego trzeba wykazać świadome i celowe ułatwianie pobytu w Polsce wbrew przepisom oraz działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej.

Jeżeli została Pani wezwana jako świadek, formalnie nie postawiono Pani jeszcze zarzutów. Status świadka oznacza obowiązek stawiennictwa i złożenia zeznań, ale nie oznacza obowiązku samooskarżania się. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego samego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Jeżeli interes świadka tego wymaga, osoba niebędąca stroną postępowania może ustanowić pełnomocnika na podstawie art. 87 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Jest to przydatne, gdy przesłuchanie zaczyna dotyczyć własnego zachowania świadka, a nie tylko zachowania cudzoziemca lub małżonków.

Fałszywe zeznania i prawo do odmowy odpowiedzi

Podczas przesłuchania trzeba odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to składanie nieprawdziwych zeznań. Art. 233 § 1 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w postępowaniu sądowym albo innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy; zagrożenie wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Druga sytuacja to skorzystanie z prawa do odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie. Jeżeli odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną, świadek może powołać się na art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. W praktyce bezpieczniejsze jest skorzystanie z ustawowego prawa do odmowy odpowiedzi niż składanie nieprecyzyjnych lub nieprawdziwych wyjaśnień.

Co, jeśli zdarzenia miały miejsce za granicą?

Jeżeli część zdarzeń miała miejsce w Belgii lub innym państwie, trzeba oddzielić odpowiedzialność według prawa polskiego od odpowiedzialności według prawa państwa, w którym doszło do zachowania. W przypadku obywatela polskiego art. 109 Kodeksu karnego przewiduje stosowanie polskiej ustawy karnej do obywatela polskiego, który popełnił przestępstwo za granicą. Jednocześnie art. 111 § 1 Kodeksu karnego wprowadza zasadę podwójnej karalności, czyli co do zasady czyn musi być uznany za przestępstwo także przez ustawę obowiązującą w miejscu jego popełnienia.

To oznacza, że przy ocenie ryzyka nie wystarczy ustalić, że ślub odbył się za granicą. Trzeba sprawdzić, jakie konkretne działania miały miejsce, gdzie zostały podjęte, czy dotyczyły pobytu w Polsce, czy pobytu w innym państwie Schengen, oraz jakie przepisy obowiązywały w danym państwie.

Jak bronić się w praktyce?

Najważniejsze jest ustalenie swojego statusu procesowego. Inaczej wygląda sytuacja świadka, inaczej osoby podejrzanej, a inaczej podejrzanego po przedstawieniu zarzutów. Przedstawienie zarzutów następuje w trybie art. 313 Kodeksu postępowania karnego, gdy dane istniejące w chwili wszczęcia śledztwa lub zebrane w toku postępowania uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba.

Jeżeli dana osoba uzyska status podejrzanego, przysługują jej prawa obrony. Art. 6 Kodeksu postępowania karnego gwarantuje oskarżonemu prawo do obrony, w tym korzystania z pomocy obrońcy. Art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego daje oskarżonemu prawo do składania wyjaśnień, odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na pytania. Art. 74 § 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi natomiast, że oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.

W sprawie podobnej do opisanej warto przygotować dokumenty i fakty potwierdzające, że nie uczestniczyło się w organizacji fikcyjnego ślubu: korespondencję, bilety, daty pobytu, listę osób obecnych przy rozmowach, dowody braku korzyści majątkowej oraz okoliczności wskazujące, że kontakt z cudzoziemcem miał charakter prywatny lub towarzyski.

Zobacz również: rejestracja małżeństwa zawartego za granicą.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji samo wezwanie na przesłuchanie nie oznacza jeszcze, że grozi Pani odpowiedzialność karna. Kluczowe jest to, czy organy ścigania mają dowody, że świadomie pomagała Pani w zawarciu pozornego małżeństwa lub w ułatwieniu cudzoziemcowi pobytu w Polsce wbrew przepisom oraz czy działała Pani w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej.

Jeżeli była Pani jedynie znajomą, osobą towarzyszącą albo uczestniczyła Pani w spotkaniach ze względów bezpieczeństwa, bez organizowania ślubu, bez przekazywania pieniędzy i bez przygotowywania fałszywych dokumentów, sama taka okoliczność co do zasady nie wystarcza do przypisania czynu z art. 264a § 1 Kodeksu karnego. Ostateczna ocena zależy jednak od materiału dowodowego i treści zeznań innych osób.

FAQ

Źródła

• Art. 10–16 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 158 ust. 1 pkt 1, art. 169, art. 100 ust. 1 pkt 6, art. 289 ust. 1 oraz art. 302 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach.
• Art. 18 § 3, art. 19 § 1–2, art. 115 § 4, art. 233 § 1, art. 264 § 2–3, art. 264a § 1–2, art. 109 oraz art. 111 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 6, art. 74 § 1, art. 87 § 2, art. 175 § 1, art. 183 § 1 oraz art. 313 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.