Zdjęcia wnętrza domu na stronie firmy bez zgody właściciela

Czy wykonawca mógł opublikować zdjęcia wnętrza domu bez zgody właścicieli?

Co do zasady – nie powinien. Jeżeli zdjęcia przedstawiają wnętrze prywatnego domu i zostały opublikowane na stronie internetowej wykonawcy jako element jego reklamy lub portfolio, to najczęściej potrzebna jest zgoda osoby, której sfera prywatna została w ten sposób ujawniona. Podstawą ochrony są przede wszystkim dobra osobiste wymienione w art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności prywatność, nietykalność mieszkania oraz w pewnych sytuacjach także spokój życia domowego.

Zgodnie z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może też żądać czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, a na zasadach przewidzianych w ustawie również zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

W praktyce publikacja zdjęć prywatnych pomieszczeń bez zgody właścicieli zwykle jest traktowana jako działanie bezprawne, jeżeli nie wynikała z umowy, nie była niezbędna do wykonania zlecenia i służyła promocji przedsiębiorcy.

Jakie przepisy mają tu znaczenie?

W opisanej sytuacji znaczenie mogą mieć równolegle trzy grupy przepisów:

Nie w każdej sprawie zadziałają wszystkie te podstawy jednocześnie. To zależy od tego, co dokładnie pokazują fotografie, czy wnętrze ma twórczy charakter, czy można rozpoznać właścicieli lub adres oraz co przewidywała umowa z wykonawcą.

Czy to jest przestępstwo?

Nie zawsze. Sam fakt opublikowania zdjęć wnętrza domu bez zgody właściciela najczęściej prowadzi przede wszystkim do odpowiedzialności cywilnej, a nie automatycznie karnej. W szczególności podstawowym narzędziem ochrony są roszczenia z art. 24 Kodeksu cywilnego oraz – jeśli chodzi o twórczy projekt – roszczenia z art. 78 i art. 79 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

O odpowiedzialności karnej można myśleć dopiero w szczególnych przypadkach, np. gdy sposób pozyskania materiału wiązał się z innym czynem zabronionym albo gdy publikacja obejmowała dane osobowe lub wizerunki w okolicznościach wypełniających znamiona konkretnego przestępstwa. Z samego opisu nie wynika jednak automatycznie, że doszło do przestępstwa.

Bezpieczniej więc przyjąć, że w pierwszej kolejności chodzi o naruszenie prawa cywilnego, a ewentualne wątki karne trzeba oceniać oddzielnie po analizie szczegółów.

Naruszenie dóbr osobistych właścicieli domu

W przypadku prywatnego domu szczególnie istotne są: prawo do prywatności, nietykalność mieszkania i szerzej rozumiany mir domowy. Choć art. 23 Kodeksu cywilnego nie wymienia wprost „prywatności”, katalog dóbr osobistych jest otwarty, co wynika ze sformułowania „w szczególności”. Dlatego w orzecznictwie i praktyce przyjmuje się, że prywatność życia domowego podlega ochronie na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli fotografie pokazują układ pomieszczeń, wyposażenie, zwyczaje mieszkańców, zabezpieczenia domu albo elementy pozwalające utożsamić konkretną nieruchomość, skala naruszenia może być większa niż przy zwykłym zdjęciu pojedynczego mebla. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy publikacja nie ogranicza się do samego przedmiotu wykonanego przez stolarza, lecz obejmuje całe pomieszczenia albo fragmenty niezwiązane z jego pracą.

W takiej sytuacji można żądać:

• usunięcia zdjęć ze strony internetowej i mediów społecznościowych,
• zaprzestania dalszego wykorzystywania fotografii,
• usunięcia skutków naruszenia, np. poprzez pisemne potwierdzenie, że materiały zostały wycofane,
• zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 448 Kodeksu cywilnego, jeżeli doszło do krzywdy,
• odszkodowania na podstawie art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli da się wykazać szkodę majątkową.

Czy właścicielowi przysługuje też ochrona prawa własności?

Można się na nią powoływać pomocniczo, ale w tego typu sprawach najczęściej mocniejsza jest argumentacja oparta na dobrach osobistych i prawie autorskim. Art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje tzw. roszczenie negatoryjne: przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób niż przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, właściciel może żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń.

W praktyce jednak sąd będzie badał, czy sama publikacja obrazu wnętrza rzeczywiście stanowi naruszenie własności w rozumieniu tego przepisu, czy raczej ingerencję w prywatność i inne dobra osobiste. Dlatego nie warto opierać całej sprawy wyłącznie na art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego.

Prawa autorskie do projektu wnętrza, drzwi i mebli

Jeżeli aranżacja wnętrza, projekt drzwi lub mebli ma cechy twórcze i indywidualne, może stanowić „utwór” w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Ochrona nie zależy od spełnienia formalności, co wynika z art. 1 ust. 4 tej ustawy.

To bardzo ważne rozróżnienie: samo zapłacenie za projekt nie oznacza jeszcze automatycznego nabycia autorskich praw majątkowych. Zgodnie z art. 41 ust. 1 i art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga wyraźnej umowy, co do zasady w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Jeżeli takiej umowy nie było, projektant mógł zachować autorskie prawa majątkowe, a zamawiający uzyskał jedynie uprawnienie do korzystania z projektu w zakresie wynikającym z celu umowy.

Z drugiej strony wykonawca, np. stolarz, również nie nabywa automatycznie prawa do komercyjnego eksponowania cudzego projektu w swoim portfolio. Jeżeli zdjęcia pokazują cudzy utwór, to publikacja może wymagać zgody uprawnionego z praw autorskich, a niekiedy także właściciela nieruchomości, jeśli naruszona zostaje prywatność.

W zależności od tego, kto jest autorem projektu i jakie były ustalenia umowne, roszczenia mogą przysługiwać właścicielom domu, projektantowi albo obu tym podmiotom z różnych podstaw prawnych.

Czy RODO może mieć zastosowanie?

Tak, ale nie zawsze. Zgodnie z art. 4 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO) danymi osobowymi są informacje o zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej. Samo zdjęcie wnętrza bez danych właściciela nie zawsze będzie daną osobową. Jednak jeśli fotografia, opis realizacji, lokalizacja, charakterystyczne elementy domu albo powiązanie z innymi informacjami na stronie pozwalają ustalić, czyja to nieruchomość, może dojść także do przetwarzania danych osobowych.

Wtedy przedsiębiorca musi wykazać podstawę przetwarzania z art. 6 ust. 1 RODO. W praktyce przy publikacji marketingowej najczęściej powołuje się na prawnie uzasadniony interes z art. 6 ust. 1 lit. f RODO, ale taki interes musi ustąpić, jeżeli nadrzędny okaże się interes, prawa i wolności osoby, której dane dotyczą. Przy prywatnym domu argument właściciela dotyczący ochrony prywatności bywa bardzo silny.

Jeżeli zdjęcia umożliwiają identyfikację, można rozważyć także żądanie usunięcia danych i sprzeciw wobec przetwarzania, jednak w praktyce najszybsze bywają roszczenia cywilne i wezwanie do natychmiastowego usunięcia materiałów.

Co zrobić krok po kroku?

Najrozsądniej działać w następującej kolejności:

1. Zabezpiecz dowody – wykonaj zrzuty ekranu strony, zapisz adresy URL, datę dostępu, opisy realizacji i ewentualne wpisy w mediach społecznościowych.
2. Zbierz dokumenty – umowę ze stolarzem, umowę z projektantem, korespondencję mailową, SMS-y i ustalenia dotyczące fotografowania lub publikacji.
3. Wyślij wezwanie do usunięcia zdjęć – najlepiej pisemnie lub e-mailem z potwierdzeniem doręczenia, z wyraźnym terminem, np. 3 lub 7 dni.
4. Zażądaj potwierdzenia – że materiały usunięto także z podstron, katalogów realizacji, profili społecznościowych i reklam.
5. Rozważ dalsze roszczenia – jeżeli wykonawca odmówi, można wystąpić z pozwem o ochronę dóbr osobistych, a w razie potrzeby także z roszczeniami z prawa autorskiego.

Jeżeli sprawa jest pilna, np. materiały są intensywnie promowane, rozważa się także wniosek o zabezpieczenie roszczenia w postępowaniu cywilnym na podstawie art. 730 § 1 oraz art. 730¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek taki wymaga jednak wykazania interesu prawnego i odpowiedniego uprawdopodobnienia roszczenia.

Jak powinno wyglądać wezwanie do usunięcia zdjęć?

W wezwaniu warto wskazać:

• dokładnie, jakie zdjęcia i gdzie zostały opublikowane,
• że nie wyrażali Państwo zgody na fotografowanie i publikację wnętrza domu,
• że publikacja narusza dobra osobiste chronione przez art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego,
• jeżeli to uzasadnione – że zdjęcia eksponują utwór chroniony przez art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• żądanie usunięcia zdjęć i zaprzestania dalszego wykorzystywania,
• termin na wykonanie żądania,
• zapowiedź skierowania sprawy na drogę sądową w razie braku reakcji.

Jeżeli zdjęcia pojawiły się również w wynikach wyszukiwania, reklamach sponsorowanych albo w mediach społecznościowych, w piśmie należy zażądać usunięcia także tych kopii i wtórnych publikacji.

Jakich roszczeń można dochodzić przed sądem?

W zależności od okoliczności możliwe są zwłaszcza następujące żądania:

• zaniechanie naruszeń – art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego,
• usunięcie skutków naruszenia – art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego,
• zadośćuczynienie pieniężne lub zapłata na cel społeczny – art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 448 Kodeksu cywilnego,
• odszkodowanie za szkodę majątkową – art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego,
• przy roszczeniach autorskich: zaniechanie, usunięcie skutków, odszkodowanie i inne roszczenia przewidziane w art. 78 i art. 79 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

To, czy zasadne będzie żądanie pieniędzy, zależy od konkretnego stanu faktycznego. Sąd będzie oceniał m.in. zakres publikacji, czas trwania naruszenia, komercyjny charakter działań, stopień ingerencji w prywatność oraz skutki dla poszkodowanych.

Czy znaczenie ma to, że umowa milczała o zdjęciach?

Tak, i to zwykle na korzyść właścicieli domu. Jeżeli umowa nie przewidywała prawa wykonawcy do wykonywania i publikowania zdjęć realizacji, trudno przyjąć dorozumianą zgodę na komercyjne wykorzystanie fotografii prywatnych pomieszczeń. Zwłaszcza że zgoda na wejście do domu w celu montażu nie jest tym samym co zgoda na fotografowanie i internetową promocję.

W relacjach z konsumentem nie należy też zbyt łatwo domniemywać zgody na działania reklamowe przedsiębiorcy. Jeżeli wykonawca chciał budować portfolio na bazie zdjęć realizacji, powinien uzgodnić to wyraźnie, najlepiej na piśmie, określając zakres, cel i sposób publikacji.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać ocena podobnych naruszeń.

FAQ

Czy wykonawca może pokazać w portfolio swoje realizacje bez pytania klienta?

Nie ma takiej ogólnej zasady. Jeżeli portfolio obejmuje zdjęcia prywatnego domu lub mieszkania klienta, zwykle potrzebna jest zgoda na fotografowanie i publikację, zwłaszcza gdy materiały służą reklamie.

Czy samo zapłacenie za projekt wnętrza oznacza, że prawa autorskie przeszły na zamawiającego?

Nie. Zgodnie z art. 41 ust. 1 i art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga wyraźnej umowy, co do zasady pisemnej.

Czy mogę żądać tylko usunięcia zdjęć, bez procesu o pieniądze?

Tak. Najczęściej od tego właśnie warto zacząć. Roszczenie o zaniechanie i usunięcie skutków naruszenia wynika z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy publikacja zdjęć wnętrza zawsze narusza RODO?

Nie zawsze. RODO ma zastosowanie wtedy, gdy zdjęcie lub towarzyszące mu informacje pozwalają zidentyfikować osobę fizyczną bezpośrednio albo pośrednio.

Ile czasu dać firmie na usunięcie zdjęć?

W praktyce najczęściej wyznacza się krótki termin, np. 3 albo 7 dni. Jeżeli naruszenie trwa i ma charakter reklamowy, warto żądać niezwłocznego usunięcia.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji właściciele domu mają mocne argumenty, by domagać się usunięcia zdjęć wnętrza opublikowanych bez ich zgody. Podstawową ochronę zapewniają art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, a dodatkowo – zależnie od charakteru projektu i treści umów – zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz RODO.

Najpierw warto zabezpieczyć dowody i wysłać formalne wezwanie do usunięcia zdjęć. Jeżeli to nie pomoże, pozostaje droga sądowa z żądaniem zaniechania naruszeń, usunięcia skutków, a w razie potrzeby także zapłaty odpowiedniej kwoty.

Źródła

• art. 23, art. 24, art. 222 § 2 i art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1 ust. 1 i 4, art. 16, art. 17, art. 41 ust. 1, art. 53, art. 78 i art. 79 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
• art. 4 pkt 1 oraz art. 6 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO)
• art. 730 § 1 oraz art. 730¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego