Testament: rodzaje i wymogi formalne

Formy testamentu przewidziane przez prawo

Ustawodawca dopuszcza kilka równorzędnych form testamentu. Najbardziej dostępny w codziennym życiu jest testament własnoręczny. Polega on na tym, że całą treść spadkodawca zapisuje ręcznie, następnie składa podpis i – co do zasady – zamieszcza datę. Brak daty nie zawsze czyni dokument nieważnym, jednak może doprowadzić do problemów dowodowych, zwłaszcza przy ocenie kolejności kilku testamentów lub ustalaniu zdolności testowania. Przepisem wprost regulującym tę formę jest art. 949 Kodeksu cywilnego, a ogólne zasady dotyczące testamentów znajdują się w tytule o rozrządzeniach na wypadek śmierci. Aktualny tekst Kodeksu jest dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych Kancelarii Sejmu.

Drugą formą jest testament notarialny, sporządzany jako akt notarialny. Zapewnia on wysoki poziom bezpieczeństwa formalnego, ponieważ notariusz weryfikuje zdolność testowania, czuwa nad treścią postanowień i formułą dokumentu. Ta forma jest szczególnie użyteczna, gdy rozrządzenia są wielowątkowe, gdy dochodzi do precyzyjnego podziału majątku lub gdy spadkodawca zamierza ustanowić zapis windykacyjny. Testament notarialny przewiduje art. 950 Kodeksu cywilnego, a jego treść – podobnie jak pozostałe przepisy – znajdziesz w oficjalnym tekście ustawy.

Ciekawą alternatywą bywa testament allograficzny. W tej formie ostatnia wola jest oświadczana ustnie wobec organu publicznego, na przykład wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, a także innych wskazanych w ustawie osób, i odbywa się to w obecności dwóch świadków. Z oświadczenia sporządza się protokół, który następnie odczytuje się spadkodawcy. Rozwiązanie to stosuje się wtedy, gdy dostęp do notariusza jest utrudniony, ale z różnych powodów nie chcemy poprzestać na testamencie własnoręcznym. Podstawę prawną stanowi art. 951 Kodeksu cywilnego w aktualnym brzmieniu.

Ustawa przewiduje również testamenty szczególne. Testament ustny można złożyć w wyjątkowych okolicznościach, zwłaszcza w obawie rychłej śmierci albo gdy zachowanie zwykłej formy jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Wola musi być oświadczona w obecności co najmniej trzech świadków, a jej treść później utrwala się w przewidziany prawem sposób. Osobną kategorią jest testament sporządzony na statku morskim lub w statku powietrznym, a także formy wojskowe przewidziane na czas szczególnych zagrożeń. Zasady te opisują przepisy o formie testamentu w Kodeksie cywilnym.

Wymogi formalne i elementy konieczne

W polskim prawie tylko testamentem można rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci, co obrazuje zasada wyłączności testamentu. Oznacza to, że żadne porozumienia rodzinne czy oświadczenia na wypadek śmierci, jeżeli nie przybierają formy testamentu, nie wywołają skutków przewidzianych dla rozrządzeń spadkodawcy. Dokument musi pochodzić od jednej osoby, gdyż testament wspólny w naszym systemie prawnym jest nieważny. Te podstawy wynikają wprost z regulacji księgi czwartej Kodeksu cywilnego.

W wymiarze praktycznym kluczowe jest, by forma została zachowana ściśle. Testament własnoręczny wymaga własnoręcznego sporządzenia całej treści i własnoręcznego podpisu; w praktyce podpis najlepiej umieszczać na końcu, żeby nie było wątpliwości co do tego, że obejmuje całość rozrządzeń. Data, choć bywa pomijana, jest bardzo użyteczna: pomaga rozstrzygać kolizje kilku dokumentów i wykazać, że w dacie sporządzenia spadkodawca miał zdolność do świadomego wyrażenia woli. W testamencie notarialnym dbałość o formę przejmuje notariusz, natomiast w testamencie allograficznym i ustnym przepisy precyzyjnie regulują obecność i kwalifikacje świadków, sporządzenie protokołu oraz podpisy. Warto pamiętać, że nie każdy może być świadkiem: z ograniczeniami spotkają się osoby, które nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych lub są bezpośrednio zainteresowane korzyścią z testamentu. Wszystkie te elementy są opisane w rozdziale o formie testamentu.

Osobnym zagadnieniem jest przechowywanie dokumentu. Ustawodawca nie nakazuje jednego sposobu postępowania, ale z punktu widzenia praktyki dobrze jest zadbać, aby testament można było łatwo odnaleźć po śmierci. Wielu spadkodawców decyduje się na sporządzenie aktu notarialnego właśnie dlatego, że postępowanie po otwarciu spadku przebiega sprawniej, a ryzyko podważania dokumentu z przyczyn formalnych jest mniejsze. Niezależnie od wybranej formy rozsądne jest poinformowanie zaufanej osoby, gdzie dokument się znajduje, co później ułatwia otwarcie i ogłoszenie testamentu zgodnie z kodeksem.

Aby spełnić wszystkie wymogi formalne, bardzo pomocne może okazać się wsparcie profesjonalistów w zakresie prawa spadkowego. Tu z pomocą przychodzi BS Kancelaria, której wykwalifikowany zespół niejednokrotnie mierzył się z doradztwem w zakresie testamentu. 

Nieważność testamentu i najczęstsze błędy

Najpowszechniejszym źródłem problemów jest niezachowanie formy. Próba sporządzenia testamentu na komputerze i opatrzenia go jedynie podpisem spadkodawcy nie spełni wymogów testowania własnoręcznego, bo przepis wymaga, by cała treść była zapisana ręką spadkodawcy. Równie niebezpieczne są dokumenty bez podpisu, dopiski o niejasnym charakterze czy fragmenty skreślane przez osoby trzecie. W praktyce takie uchybienia kończą się stwierdzeniem nieważności dokumentu, co bezpośrednio wynika z art. 949 w związku z przepisami kończącymi rozdział o formie testamentu.

Nieważność może wynikać także z wad oświadczenia woli. Ustawa stanowi, że testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a także wtedy, gdy spadkodawca działał pod wpływem błędu, który z dużym prawdopodobieństwem zaważył na treści rozrządzeń, bądź pod wpływem groźby. Ustawodawca ogranicza w czasie możliwość powoływania się na te wady: zasadą jest trzyletni termin od chwili dowiedzenia się o przyczynie nieważności, jednak nie później niż dziesięć lat od otwarcia spadku. Te reguły porządkowe chronią pewność obrotu i zmuszają strony do szybkiej reakcji w razie wątpliwości co do autentyczności czy swobody wyrażenia woli. Zasady te wynikają z art. 945 i kolejnych przepisów księgi spadkowej.

Praktyka pokazuje także, że problemy powstają przy odwoływaniu rozrządzeń. Prawo pozwala odwołać testament w każdym czasie, jednak trzeba to zrobić w sposób przewidziany ustawą. Najprostszą drogą jest sporządzenie nowego testamentu, który wprost odwołuje poprzedni, ale możliwe jest również zniszczenie dokumentu lub wprowadzenie zmian w treści wskazujących na wolę odwołania. Należy unikać niejednoznacznych dopisków, które nie zachowują wymaganej formy i tworzą wątpliwości interpretacyjne. Podstawą są przepisy o odwołaniu testamentu zawarte w rozdziale o formie i skutkach rozrządzeń.

Dyspozycje w testamencie: wydziedziczenie, zapisy, wykonawca

Testament to nie tylko wskazanie spadkobierców, ale także możliwość kształtowania szczegółowych dyspozycji. Często rozważa się wydziedziczenie, rozumiane jako pozbawienie prawa do zachowku osób z kręgu uprawnionych. Jest ono dopuszczalne jedynie z ważnych przyczyn wymienionych w ustawie, jak uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy czy rażące naruszenie obowiązków rodzinnych. Skuteczność wydziedziczenia zwiększa precyzyjne opisanie przyczyny w treści testamentu, tak by w razie sporu można było wykazać, że przesłanki rzeczywiście zaistniały. Zasady te wynikają z tytułu o zachowku i rozrządzeniach testamentowych.

Na gruncie przepisów warto odróżnić zapis zwykły od zapisu windykacyjnego. Zapis zwykły tworzy po stronie uprawnionego roszczenie do spadkobiercy o przeniesienie własności rzeczy lub prawa po otwarciu spadku, natomiast zapis windykacyjny przenosi własność z chwilą śmierci spadkodawcy. Ten drugi jest możliwy wyłącznie w testamencie notarialnym, co często przesądza o wyborze formy dokumentu, gdy w grę wchodzą konkretne składniki majątku, jak mieszkanie, przedsiębiorstwo czy znak towarowy. Obie instytucje są szczegółowo opisane w przepisach księgi czwartej

W wielu sytuacjach rozsądne bywa powołanie wykonawcy testamentu. Taka osoba czuwa nad zarządem masą spadkową, może spieniężyć składniki majątku i zaspokoić zapisy, a także wspierać spadkobierców w sprawnym uregulowaniu rozliczeń. Powołanie wykonawcy nie odbiera praw spadkobiercom, lecz porządkuje proces przejścia majątku i ułatwia zakończenie formalności. Kodeks przewiduje ramy działania wykonawcy i pozwala ująć w testamencie dodatkowe wskazówki organizacyjne, o ile nie naruszają one przepisów bezwzględnie obowiązujących.

Podsumowanie

Wybór formy testamentu powinien wynikać z tego, jak skomplikowany jest Twój majątek i jak precyzyjnie chcesz rozdzielić poszczególne składniki. Jeżeli cenisz prostotę, testament własnoręczny bywa wystarczający, pod warunkiem że zachowasz wszystkie wymogi formalne. Jeżeli potrzebujesz pewności i chcesz zastosować zapis windykacyjny lub złożone dyspozycje, rozważ akt notarialny. Zawsze opłaca się zadbać o jasność języka, precyzyjne wskazanie spadkobierców i zapisobierców oraz świadomość skutków wydziedziczenia. BS Kancelaria pomaga dobrać formę, ułożyć treść i zabezpieczyć dokument, aby Twoja wola została zrealizowana zgodnie z obowiązującym prawem.

Poprzedni materiał

Następny materiał