Gotówka od rodziny na zakup mieszkania bez potwierdzenia – co zrobić

Urząd skarbowy może zapytać, skąd miała Pani pieniądze na mieszkanie

Tak. Sam zakup nieruchomości może uruchomić zainteresowanie organu podatkowego, ponieważ notariusz przekazuje właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego wypisy aktów notarialnych, a organ może porównać wartość zakupu z deklarowanymi dochodami podatnika. Jeżeli wydatek nie znajduje pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów, organ może żądać wyjaśnień i dokumentów w toku czynności sprawdzających albo postępowania podatkowego, na podstawie art. 272 pkt 3 oraz art. 274a § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.

Jeżeli sprawa dotyczy zakupu mieszkania przez osobę młodą, bez wyraźnej historii zarobków lub oszczędności, pytanie o źródło finansowania jest w praktyce całkiem realne. W takich sytuacjach liczy się nie tylko samo twierdzenie, że pieniądze były od rodziny, lecz także to, czy da się ustalić ich charakter prawny i czy zostały prawidłowo zgłoszone.

Najpierw trzeba ustalić, czy były to darowizny, czy pożyczka

To kluczowa kwestia. Podatkowo inaczej traktuje się darowiznę od dziadków, a inaczej pożyczkę od osoby niespokrewnionej. O tym, co naprawdę zaszło, nie decyduje wyłącznie nazwa używana potocznie w rodzinie, lecz treść uzgodnienia między stronami.

Darowizna wynika z art. 888 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Nie ma obowiązku zwrotu pieniędzy.

Pożyczka wynika z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego: dający pożyczkę przenosi na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy. Jeżeli więc „przyjaciel rodziny” dał środki z założeniem, że kiedyś mają być oddane, to podatkowo mówimy raczej o pożyczce, a nie o darowiźnie.

Jeżeli nie ma żadnych dokumentów, sprawa staje się dowodowa. Można jednak próbować wykazać charakter przekazania pieniędzy innymi środkami dowodowymi, np. oświadczeniami stron, korespondencją, historią późniejszych spłat, nagraniami lub zeznaniami świadków. To bywa ważne także przy weryfikacji źródeł majątku.

Darowizna gotówki od dziadków lub innej najbliższej rodziny

Co do zasady nabycie pieniędzy tytułem darowizny podlega podatkowi od spadków i darowizn na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Podatnikiem jest obdarowany – art. 5 tej ustawy.

Dziadkowie należą do tzw. grupy „zero”, która może korzystać z pełnego zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jednak to zwolnienie nie działa automatycznie. W przypadku pieniędzy trzeba spełnić łącznie warunki z art. 4a ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy, czyli:

• zgłosić nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, oraz
• udokumentować otrzymanie pieniędzy dowodem ich przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek inny niż płatniczy w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo przekazem pocztowym.

Jeżeli pieniądze zostały przekazane „do ręki”, warunek dokumentacyjny nie jest spełniony. To oznacza, że pełne zwolnienie dla najbliższej rodziny z art. 4a co do zasady odpada, nawet jeśli darczyńcami byli dziadkowie.

W praktyce warto odróżnić brak prawa do pełnego zwolnienia od całkowitego braku ulg. Nadal mogą mieć zastosowanie ogólne zasady opodatkowania dla I grupy podatkowej, w tym kwota wolna ustalana według aktualnych przepisów i sumowania nabyć od tej samej osoby z określonego okresu. Wysokość kwot wolnych była w ostatnich latach zmieniana, dlatego przy konkretnym rozliczeniu trzeba sprawdzić stan prawny obowiązujący w dniu powstania obowiązku podatkowego, a nie tylko dzisiejsze limity.

Jeżeli chce Pani przeanalizować podobną sytuację pod kątem zgłoszenia rodzinnego wsparcia, pomocny może być też materiał o tym, jak rozliczana jest darowizna gotówkowa.

Jak rozlicza się darowiznę, jeśli nie ma prawa do zwolnienia z art. 4a

Jeżeli pełne zwolnienie nie przysługuje, obdarowany składa zeznanie podatkowe SD-3. Wynika to z art. 17a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Termin na złożenie zeznania to co do zasady 1 miesiąc od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Przy darowiźnie obowiązek podatkowy powstaje zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 4 tej ustawy:

• z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a
• jeżeli umowa została zawarta bez zachowania przewidzianej formy – z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia.

W przypadku gotówki przekazanej bez aktu notarialnego będzie to zwykle dzień faktycznego otrzymania pieniędzy.

Podatek ustala naczelnik urzędu skarbowego w decyzji, na podstawie danych z SD-3. Stawki zależą od grupy podatkowej i wysokości podstawy opodatkowania określonej w art. 15 ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Nie należy więc z góry zakładać jednej stawki dla każdej sprawy – trzeba uwzględnić grupę podatkową, kwotę wolną oraz brzmienie przepisów z daty darowizny.

Pożyczka od osoby niespokrewnionej albo dalszej rodziny

Jeżeli część pieniędzy przekazał „przyjaciel rodziny” z obowiązkiem zwrotu, co do zasady powstaje obowiązek w podatku od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych opodatkowaniu podlega umowa pożyczki pieniędzy. Podatnikiem jest biorący pożyczkę – art. 4 pkt 7 tej ustawy.

Stawka podatku wynosi 0,5% podstawy opodatkowania na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o PCC. Deklarację PCC-3 i podatek składa się oraz płaci w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego, czyli co do zasady od zawarcia umowy – art. 10 ust. 1 ustawy o PCC.

Zwolnienia dla pożyczek rodzinnych istnieją, ale zależą od stopnia pokrewieństwa i spełnienia warunków ustawowych. Dla osoby niespokrewnionej takie rodzinne zwolnienie co do zasady nie przysługuje.

Jeżeli w sprawie występują także wcześniejsze wpłaty gotówkowe z innych źródeł, urząd może szerzej badać nieudokumentowane środki i porównywać je z oficjalnymi dochodami.

Co grozi, gdy o darowiźnie lub pożyczce mówi się dopiero podczas kontroli

To najgorszy moment na „ujawnienie” wcześniejszej gotówki. Ustawy podatkowe przewidują sankcyjną stawkę 20% w razie powołania się przed organem na niezgłoszone wcześniej nabycie lub pożyczkę.

W przypadku darowizny podstawą jest art. 15 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przepis ten ma zastosowanie m.in. wtedy, gdy obowiązek podatkowy powstał wskutek powołania się podatnika przed organem podatkowym lub organem kontroli celno-skarbowej na fakt dokonania darowizny, a należny podatek nie został zapłacony.

W przypadku pożyczki odpowiednikiem jest art. 7 ust. 5 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych – sankcyjna stawka 20% może znaleźć zastosowanie, gdy podatnik w toku czynności sprawdzających, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej albo kontroli celno-skarbowej powoła się na fakt zawarcia umowy pożyczki, od której nie został zapłacony należny PCC.

To oznacza, że bierne czekanie, aż urząd sam zapyta, zwykle zwiększa ryzyko podatkowe zamiast je zmniejszać.

Odpowiedzialność karna skarbowa i czynny żal

Niezłożenie wymaganej deklaracji albo zeznania i nieuiszczenie podatku w terminie może stanowić czyn zabroniony na gruncie ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, w szczególności jako uchylanie się od opodatkowania lub narażenie podatku na uszczuplenie, zależnie od okoliczności sprawy i wartości uszczuplenia.

Dobrowolne zawiadomienie o popełnieniu czynu, czyli tzw. czynny żal, reguluje art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego. Aby był skuteczny, sprawca musi zawiadomić organ o istotnych okolicznościach czynu, zanim organ udokumentowanie uzyska wiadomość o przestępstwie skarbowym lub wykroczeniu skarbowym, a także wykonać ciążący obowiązek, w szczególności złożyć zaległą deklarację i zapłacić należną publicznoprawną należność uszczuploną.

Czynny żal nie działa jednak bez ograniczeń. Zgodnie z art. 16 § 5 Kodeksu karnego skarbowego jest on bezskuteczny wobec sprawcy, który złożył zawiadomienie po rozpoczęciu przez organ czynności służbowej, zwłaszcza przeszukania, czynności sprawdzającej, kontroli zmierzającej do ujawnienia czynu, jeżeli czynność ta dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania.

Czy można teraz „naprawić” sytuację?

W wielu przypadkach tak, ale sposób działania zależy od konkretnych faktów.

Jeżeli urząd jeszcze nie podjął czynności wobec Pani, zwykle rozsądniej jest przeanalizować dobrowolne uporządkowanie sytuacji niż biernie czekać. Nie oznacza to jednak, że zawsze trzeba „zgłosić wszystko jednym pismem”. Czasem najpierw trzeba ustalić daty, kwoty od poszczególnych osób i to, czy część środków nie pochodziła np. z własnych oszczędności, wcześniejszych przelewów lub legalnie uzyskanego wsparcia.

Jakie działania są najbezpieczniejsze w praktyce

Najbezpieczniejsza ścieżka zwykle wygląda tak:

1. ustalenie, kto, kiedy i ile pieniędzy przekazał,
2. oddzielenie darowizn od pożyczek,
3. sprawdzenie, czy urząd nie wszczął już czynności,
4. przygotowanie właściwych formularzy: SD-3 albo PCC-3,
5. rozważenie złożenia czynnego żalu, jeżeli są ku temu warunki z art. 16 Kodeksu karnego skarbowego,
6. zabezpieczenie dowodów źródła środków na wypadek pytań przy zakupie mieszkania.

Nie polecałbym strategii polegającej na czekaniu, aż urząd sam zapyta. W sprawach dotyczących zakupu mieszkania problem zwykle nie znika, tylko wraca w najmniej korzystnym momencie – gdy organ widzi już wydatek i oczekuje szybkiego, spójnego wyjaśnienia.

Zobacz również

FAQ

Czy mogę teraz zgłosić darowiznę od dziadków, jeśli była w gotówce?

Może Pani ujawnić taką darowiznę, ale samo późne zgłoszenie nie przywróci automatycznie pełnego zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeśli pieniądze zostały przekazane do ręki bez wymaganego udokumentowania. Trzeba ocenić, czy należy złożyć SD-3 i zapłacić podatek według zasad ogólnych.

Czy urząd skarbowy zawsze sprawdza, skąd są pieniądze na mieszkanie?

Nie zawsze, ale może to zrobić. Ryzyko rośnie, gdy wartość zakupu jest wysoka w stosunku do ujawnionych dochodów i oszczędności podatnika.

Czy późniejsza wpłata gotówki na własne konto wystarczy jako dowód dla zwolnienia rodzinnego?

Nie. Dla zwolnienia z art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy liczy się dowód przekazania pieniędzy przez darczyńcę na rachunek nabywcy albo przekazem pocztowym, a nie późniejsza samodzielna wpłata gotówki na konto przez obdarowanego.

Czy czynny żal zawsze uchroni przed karą?

Nie. Czynny żal z art. 16 Kodeksu karnego skarbowego działa tylko wtedy, gdy zostanie złożony odpowiednio wcześnie i zostaną wykonane zaległe obowiązki, w tym złożenie deklaracji oraz zapłata podatku. Jeżeli organ już skutecznie rozpoczął czynności ujawniające czyn, czynny żal może być bezskuteczny.

Czy lepiej czekać, aż urząd sam zapyta?

Zwykle nie. Jeżeli dopiero podczas kontroli powoła się Pani na niezgłoszoną darowiznę albo pożyczkę, może to skutkować sankcyjną stawką 20% oraz dodatkowymi konsekwencjami karnymi skarbowymi.

Źródła

• art. 272 pkt 3, art. 274a § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 888 § 1, art. 720 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 4a ust. 1, art. 5, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 15 ust. 1 i ust. 4, art. 17a ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 4 pkt 7, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 7 ust. 5, art. 10 ust. 1 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych
• art. 16 § 1 i § 5 ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy