Czy mąż może przepisać wspólne mieszkanie córce bez zgody żony?

Czy mąż może bez zgody żony przepisać wspólne mieszkanie córce?

Jeżeli mieszkanie należy do majątku wspólnego małżonków, mąż nie może skutecznie przepisać go córce bez zgody żony. Wynika to wprost z art. 37 § 1 pkt 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym zgoda drugiego małżonka jest potrzebna do dokonania czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości albo oddania jej do używania lub pobierania z niej pożytków.

Darowizna mieszkania na rzecz córki jest czynnością prowadzącą do zbycia nieruchomości, więc bez zgody żony nie powinna zostać skutecznie dokonana. Zgodnie z art. 37 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna.

Znaczenie ma jednak stan faktyczny: najpierw trzeba ustalić, czy mieszkanie rzeczywiście wchodzi do majątku wspólnego, czy może należy do majątku osobistego męża, np. zostało nabyte przed ślubem, odziedziczone albo darowane wyłącznie jemu. Zasady przynależności składników do majątku wspólnego i osobistego określają art. 31 § 1 oraz art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlaczego sama wspólność majątkowa blokuje takie rozporządzenie?

Podstawowe ograniczenie wynika z art. 35 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który przypadnie mu po ustaniu wspólności w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku.

To oznacza, że dopóki trwa wspólność ustawowa, mąż nie może powiedzieć: „przepisuję córce swoją połowę mieszkania”, bo taka „połowa” w sensie udziału nie jest jeszcze wyodrębniona. Wspólność ustawowa ma charakter bezudziałowy.

Jeżeli chcesz lepiej porównać skutki czynności podejmowanych bez zgody współmałżonka przy nieruchomościach, zobacz także materiał: zakup bez zgody.

Jakie przepisy mają tu najważniejsze znaczenie?

Co jeśli małżonkowie nie mieszkają razem?

Samo pozostawanie w faktycznej separacji, czyli osobne zamieszkiwanie bez wyroku sądu i bez umowy majątkowej małżeńskiej, nie powoduje automatycznie ustania wspólności ustawowej. Jeżeli nie było rozwodu, separacji orzeczonej przez sąd, umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność albo prawomocnego wyroku ustanawiającego rozdzielność majątkową, to wspólność co do zasady nadal trwa.

Podstawą ustania wspólności może być m.in. zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, orzeczenie sądu ustanawiające rozdzielność na podstawie art. 52 § 1 tego kodeksu, rozwód albo separacja. W razie separacji prawomocnie orzeczonej przez sąd między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa zgodnie z art. 614 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co się zmienia po ustaniu wspólności majątkowej?

Po ustaniu wspólności ustawowej majątek wspólny przekształca się we współwłasność w częściach ułamkowych. Co do zasady udziały małżonków są równe, chyba że sąd ustali nierówne udziały na podstawie art. 43 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Od tego momentu mąż może rozporządzać swoim udziałem, ale tylko swoim udziałem, a nie całym mieszkaniem. Jeżeli więc po rozwodzie albo po ustanowieniu rozdzielności majątkowej mieszkanie nadal stanowi współwłasność byłych małżonków, mąż może co najwyżej darować lub sprzedać swój udział, chyba że wcześniej doszło do działu majątku i lokal przypadł mu wyłącznie.

W praktyce trzeba też odróżnić dwie sytuacje:

• mąż chce przenieść własność całego mieszkania – wtedy bez prawa do całego lokalu nie może tego zrobić samodzielnie,
• mąż chce rozporządzić tylko swoim udziałem po ustaniu wspólności – wtedy co do zasady może to zrobić, ale nabywca wejdzie we współwłasność z drugim małżonkiem.

Przy sporach o działania jednego małżonka podejmowane kosztem wspólnego dorobku warto przeczytać również o problemie: uszczuplanie majątku.

Czy notariusz może sporządzić akt bez zgody żony?

Przy darowiźnie nieruchomości wymagana jest forma aktu notarialnego zgodnie z art. 158 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli z dokumentów wynika, że nieruchomość należy do majątku wspólnego, notariusz powinien żądać udziału lub zgody drugiego małżonka. W praktyce brak zgody żony zwykle uniemożliwia prawidłowe dokonanie czynności.

Jeżeli mimo to doszłoby do sporządzenia aktu, nie oznacza to jeszcze, że czynność jest skuteczna. O skutkach decydują przepisy materialne, przede wszystkim art. 37 § 1 pkt 1 i § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy córka może dostać mieszkanie po śmierci ojca bez zgody matki?

To już inna sytuacja niż darowizna za życia. Po śmierci jednego z małżonków ustaje wspólność majątkowa. Najpierw ustala się, jaka część majątku należała do zmarłego, a następnie jego udział wchodzi do spadku. Jeżeli nie ma testamentu, dziedziczenie ustawowe następuje zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego: małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

W opisanej sytuacji córka nie mogłaby po prostu przejąć całego wspólnego mieszkania wyłącznie z woli ojca, jeżeli za życia nie doszło do skutecznego przeniesienia własności. Po jego śmierci znaczenie mają zasady dziedziczenia oraz ewentualny testament.

Co zrobić, jeśli mąż zapowiada przepisanie mieszkania bez zgody żony?

W pierwszej kolejności warto ustalić i zabezpieczyć dokumenty:

• akt notarialny nabycia mieszkania,
• numer księgi wieczystej,
• informacje, czy była podpisana intercyza,
• odpis aktu małżeństwa, a w razie rozwodu lub separacji – odpis prawomocnego wyroku.

Następnie należy sprawdzić, czy nieruchomość jest ujawniona w księdze wieczystej jako objęta współwłasnością małżonków albo czy właścicielem wpisany jest tylko mąż. Sam wpis w księdze nie zawsze rozstrzyga o przynależności do majątku wspólnego, bo decydują również podstawy nabycia, ale jest bardzo ważnym punktem wyjścia.

Jeżeli istnieje realne ryzyko podejmowania czynności bezprawnych, czasem zasadne jest rozważenie pozwu o ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdy przemawiają za tym ważne powody. Ocena zawsze zależy jednak od konkretnych okoliczności.

W sprawach związanych z podejmowaniem zobowiązań lub czynności majątkowych bez udziału współmałżonka pomocne mogą być też materiały: dotacja dla męża oraz przetarg bez zgody.

FAQ

Czy brak wspólnego zamieszkiwania oznacza brak wspólności majątkowej?

Nie. Sama faktyczna separacja nie znosi wspólności ustawowej. Potrzebny jest rozwód, separacja sądowa, intercyza albo wyrok ustanawiający rozdzielność majątkową.

Czy mąż może przepisać tylko swoją połowę mieszkania?

Nie w czasie trwania wspólności ustawowej, ponieważ udziały nie są wtedy wyodrębnione. Po ustaniu wspólności może rozporządzać swoim udziałem, ale nie całym lokalem.

Czy zgoda żony musi być pisemna?

Przy czynności dotyczącej zbycia nieruchomości zgoda powinna odpowiadać formie wymaganej dla tej czynności. Ponieważ przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego, w praktyce zgoda jest składana w formie notarialnej.

Czy po rozwodzie mąż może oddać córce całe mieszkanie?

Tylko wtedy, gdy mieszkanie w całości należy do niego, np. po podziale majątku. Jeżeli po rozwodzie istnieje tylko udział w nieruchomości, może samodzielnie rozporządzić najwyżej swoim udziałem.

Czy darowizna na rzecz jednego dziecka pozbawia pozostałe dzieci praw?

Nie zawsze. Po śmierci darczyńcy taka darowizna może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku zgodnie z art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego, ale zależy to od pełnego stanu faktycznego.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33, art. 35, art. 36 § 2, art. 37 § 1 pkt 1 i § 4, art. 43 § 1 i § 2, art. 47 § 1, art. 52 § 1, art. 61⁴ § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 158, art. 931 § 1, art. 993 i nast. ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• orzecznictwo dotyczące skutków ustania wspólności majątkowej, w tym wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 31 października 2018 r., I ACa 88/18