Przyjęcie spadku przez małoletniego po zmianach w procedurze – co robi rodzic?

Co rodzic powinien zrobić, gdy małoletnie dziecko dziedziczy spadek?

Pierwszą czynnością powinno być ustalenie, czy dziecko rzeczywiście zostało powołane do dziedziczenia. Może ono dziedziczyć bezpośrednio po zmarłym rodzicu, na podstawie testamentu albo wskutek odrzucenia spadku przez wcześniejszego spadkobiercę, na przykład matkę lub ojca.

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie. Inne formalności mogą być potrzebne, gdy dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym, a inne wtedy, gdy do dziedziczenia dochodzi dopiero po odrzuceniu spadku przez rodzica.

Najpierw może nastąpić odrzucenie spadku przez rodzica a dopiero po nim powołanie dziecka do dziedziczenia. Są to dwie odrębne sytuacje prawne. Oświadczenie rodzica złożone we własnym imieniu nie oznacza automatycznego odrzucenia spadku przez jego dzieci.

Rodzic powinien następnie ustalić, czy w spadku występują długi, jaka jest orientacyjna wartość majątku oraz kiedy rozpoczął się termin na podjęcie decyzji w imieniu dziecka. Jeżeli spadek obejmuje wartościowy majątek i nie ma podstaw do jego odrzucenia, pozostawienie ustawowego skutku przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza może być rozwiązaniem wystarczającym. Jeżeli zobowiązania są znaczne albo sytuacja majątkowa zmarłego pozostaje niejasna, należy rozważyć odrzucenie spadku.

Czy rodzic musi składać oświadczenie o przyjęciu spadku przez dziecko?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego niezłożenie oświadczenia w ustawowym terminie jest równoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Reguła ta obejmuje również małoletnich spadkobierców.

Rodzic może jednak zdecydować o złożeniu formalnego oświadczenia, jeżeli chce jednoznacznie określić sposób przyjęcia spadku przed upływem terminu. Trzeba przy tym odróżnić trzy możliwe rozstrzygnięcia.

Nie należy utożsamiać przyjęcia spadku z uzyskaniem dokumentu potwierdzającego prawa do niego. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia służą wykazaniu, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Są to odrębne czynności od złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Kiedy rodzic może odrzucić spadek małoletniego bez zezwolenia sądu?

Zmiana obowiązująca od 15 listopada 2023 r. uprościła postępowanie w rodzinach, w których zadłużony spadek przechodzi na dzieci wskutek wcześniejszego odrzucenia go przez rodzica. Podstawę stanowi art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, jeżeli łącznie spełnione są ustawowe przesłanki:

1. Dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez jednego z rodziców.
2. Oświadczenie składa rodzic, któremu przysługuje w odpowiednim zakresie władza rodzicielska.
3. Jeżeli drugiemu rodzicowi również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, wyraża on zgodę na odrzucenie spadku albo rodzice składają oświadczenie wspólnie.
4. Inni zstępni rodziców tego dziecka, jeżeli występują w danej sytuacji, również odrzucają spadek. Warunek ten ma szczególne znaczenie, gdy dziecko ma pełnoletnie rodzeństwo, które zdecydowało się przyjąć spadek.

Jeżeli dziecko jest jedynym zstępnym rodziców, sam brak rodzeństwa nie stanowi przeszkody do zastosowania uproszczonej procedury. Nie można jednak pominąć weryfikacji pozostałych przesłanek.

W ramach uproszczonej procedury rodzic składa dodatkowe oświadczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, wcześniejszego odrzucenia spadku oraz sytuacji innych zstępnych. Oświadczenia te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy. Zgodnie z art. 641 § 3(5) Kodeksu postępowania cywilnego oświadczenie dotyczące tych okoliczności może obejmować więcej niż jedno dziecko.

W jakich sytuacjach nadal potrzebne jest zezwolenie sądu?

Uproszczenie z 2023 r. nie oznacza, że rodzice uzyskali nieograniczone prawo do odrzucania spadków przypadających dzieciom. Poza zakresem wyjątku z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązuje zasada, że czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem małoletniego wymagają zezwolenia właściwego sądu.

Zezwolenie może być potrzebne zwłaszcza wtedy, gdy:

• dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym rodzicu, a nie wskutek odrzucenia spadku przez jednego ze swoich rodziców;
• małoletni został powołany do spadku na podstawie testamentu i nie zachodzą przesłanki ustawowego wyjątku;
• rodzice mający władzę rodzicielską nie zgadzają się co do odrzucenia spadku;
• inny zstępny rodziców dziecka przyjmuje spadek, przez co nie jest spełniony warunek uproszczonej procedury;
• zamierzona czynność polega na prostym przyjęciu spadku w imieniu dziecka;
• w imieniu dziecka działa opiekun prawny, a nie rodzic uprawniony do skorzystania z wyjątku przewidzianego w art. 101 § 4.

Istotne jest również, że niepełnoletni spadkobierca może nabyć spadek bezpośrednio po ojcu, matce albo innej osobie. W takim przypadku nie można automatycznie zastosować uproszczonego trybu przeznaczonego dla dzieci dziedziczących wskutek odrzucenia spadku przez rodzica.

Jeżeli występuje konflikt interesów między dzieckiem a jego przedstawicielem ustawowym, może dodatkowo powstać potrzeba ustanowienia odpowiedniego reprezentanta dziecka. Sam fakt wspólnego dziedziczenia przez rodzica i dziecko nie powinien być jednak bez analizy utożsamiany z każdym przypadkiem niedopuszczalnej reprezentacji.

Sąd opiekuńczy czy sąd spadku – gdzie rodzic uzyskuje zezwolenie?

Od 15 listopada 2023 r. zmieniła się również właściwość sądu w określonych sprawach dotyczących odrzucenia oraz prostego przyjęcia spadku przez małoletniego.

Gdy nie toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek o zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka składa się do właściwego sądu opiekuńczego, którym zasadniczo jest sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.

We wniosku należy dokładnie opisać planowaną czynność, wskazać małoletniego oraz uzasadnić, dlaczego proponowane rozwiązanie jest zgodne z jego interesem. W przypadku zadłużonego spadku przydatne są dokumenty dotyczące zobowiązań zmarłego, informacji o majątku oraz wcześniejszych oświadczeń innych spadkobierców.

Gdy postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku już się toczy

Na podstawie art. 640(1) Kodeksu postępowania cywilnego zezwolenie na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku w imieniu dziecka wydaje wówczas sąd spadku prowadzący to postępowanie. Jeżeli odpowiedni wniosek został wcześniej złożony do sądu opiekuńczego, podlega przekazaniu sądowi spadku.

Sądem spadku jest zasadniczo sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Gdy jego miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie można ustalić, znaczenie mają kolejne zasady właściwości przewidziane w art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ważne: uzyskanie prawomocnego zezwolenia sądu nie jest równoznaczne ze złożeniem oświadczenia o odrzuceniu spadku. Po uzyskaniu zezwolenia rodzic powinien jeszcze skutecznie złożyć właściwe oświadczenie w imieniu dziecka, z zachowaniem terminu.

Jak obliczyć termin 6 miesięcy i co zmieniła nowelizacja?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W przypadku małoletniego znaczenie ma wiedza jego przedstawiciela ustawowego o powołaniu dziecka do dziedziczenia.

Jeżeli dziecko zostaje spadkobiercą wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, początkiem terminu jest zasadniczo moment uzyskania przez przedstawiciela ustawowego wiedzy o tym powołaniu, najczęściej związany z odrzuceniem spadku przez rodzica. Nie należy natomiast automatycznie liczyć sześciu miesięcy od śmierci spadkodawcy we wszystkich przypadkach.

Nowelizacja wprowadziła dwa szczególnie ważne rozwiązania:

• Złożenie wniosku do sądu o odebranie oświadczenia przed upływem terminu wystarcza do jego zachowania – wynika to z art. 1015 § 1(1) Kodeksu cywilnego. Wniosek musi rzeczywiście dotyczyć odebrania odpowiedniego oświadczenia.
• Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, termin ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie – zgodnie z art. 1015 § 1(2). Nie oznacza to rozpoczęcia nowego sześciomiesięcznego terminu po zakończeniu sprawy. Po ustaniu zawieszenia biegnie pozostała część terminu.

Dlatego wniosek o zezwolenie należy złożyć odpowiednio wcześnie. Po uzyskaniu prawomocnego rozstrzygnięcia nie warto odkładać właściwego oświadczenia spadkowego.

W sprawach, w których spadkodawca zmarł przed 15 listopada 2023 r., znaczenie mogą mieć przepisy przejściowe ustawy z 28 lipca 2023 r. Nowe regulacje dotyczące zachowania i zawieszenia terminu stosuje się do wskazanych w ustawie sytuacji, w których termin nie upłynął przed wejściem zmian w życie. Podobnie ograniczono zastosowanie nowego art. 101 § 4 do wcześniejszych spadków. Nie można więc zakładać, że nowelizacja automatycznie przywróciła terminy, które upłynęły wiele lat wcześniej.

Jak złożyć oświadczenie w imieniu dziecka u notariusza albo w sądzie?

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się przed notariuszem albo sądem. Na podstawie art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego można je złożyć między innymi w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, a także w sądzie spadku w toku odpowiedniego postępowania.

Przebieg czynności wygląda następująco:

1. Ustal tytuł powołania dziecka. Sprawdź testament, pokrewieństwo i wcześniejsze oświadczenia spadkobierców.
2. Wybierz właściwy tryb. Oceń, czy wystarcza zgoda drugiego rodzica i spełnienie przesłanek art. 101 § 4, czy potrzebne jest zezwolenie sądu.
3. Przygotuj dokumenty. Zbierz akty stanu cywilnego, dokumenty potwierdzające odrzucenie spadku przez rodzica i ewentualne zezwolenie sądu.
4. Złóż oświadczenie w odpowiedniej formie. W przypadku korzystania z uproszczonej procedury złóż także wymagane prawem oświadczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica i pozostałych zstępnych.
5. Zachowaj potwierdzenie czynności. Uzyskaj wypis aktu notarialnego albo odpowiedni dokument sądowy i zachowaj go na potrzeby dalszego postępowania spadkowego.

Jeżeli nie ma potrzeby uzyskiwania zezwolenia sądu, wizyta u notariusza bywa najprostszym sposobem załatwienia sprawy. Rodzic powinien wcześniej przekazać kancelarii informacje o dziecku, spadkodawcy i wcześniejszych odrzuceniach spadku, aby notariusz mógł ocenić wymagane dokumenty.

Rodzice mieszkający poza Polską mogą również korzystać z przewidzianej prawem formy pisemnego oświadczenia z podpisem urzędowo poświadczonym, w tym z czynności konsularnych. Samo poświadczenie podpisu nie zastępuje jednak konieczności skutecznego przedłożenia oświadczenia właściwemu sądowi w wymaganym terminie.

Jakie dokumenty i opłaty trzeba przygotować?

Zakres dokumentów zależy od sposobu dziedziczenia i wybranego trybu. Najczęściej przydatne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy;
• odpis aktu urodzenia dziecka, a w razie potrzeby inne dokumenty potwierdzające pokrewieństwo;
• dokument tożsamości rodzica składającego oświadczenie;
• wypis aktu notarialnego albo protokół sądowy potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica;
• informacje lub dokumenty potwierdzające odrzucenie spadku przez pozostałych zstępnych, jeżeli są istotne dla zastosowania uproszczonej procedury;
• testament, jeżeli istnieje i ma znaczenie dla powołania dziecka;
• prawomocne postanowienie zezwalające na odrzucenie albo proste przyjęcie spadku, jeśli zgoda sądu była wymagana;
• dokumenty dotyczące długów, nieruchomości i pozostałych składników majątku, jeżeli są potrzebne do uzasadnienia wniosku sądowego.

Przy składaniu oświadczenia w sądzie opłata od wniosku o jego odebranie wynosi 100 zł. Taka sama podstawowa opłata dotyczy wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Wniosek do sądu opiekuńczego o zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka co do zasady również podlega opłacie 100 zł.

Maksymalna taksa notarialna za sporządzenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto. Należy uwzględnić podatek VAT oraz ewentualne dodatkowe koszty wypisów. Jeżeli konieczne jest odrębne poświadczenie dziedziczenia lub sporządzenie innych dokumentów, opłaty naliczane są według właściwych zasad.

Czy przyjęcie spadku przez dziecko chroni je przed długami?

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie powoduje jednak automatycznego umorzenia długów ani nie oznacza, że wierzyciele mogą dochodzić zapłaty wyłącznie z konkretnych rzeczy odziedziczonych przez dziecko.

Jeżeli spadek obejmuje aktywa o wartości 80 000 zł i długi wynoszące 150 000 zł, odpowiedzialność spadkobiercy przyjmującego z dobrodziejstwem inwentarza jest co do zasady ograniczona do wartości 80 000 zł. Wysokość faktycznych zobowiązań i zakres odpowiedzialności trzeba jednak ustalić z uwzględnieniem zasad dotyczących spłacania wierzycieli oraz innych okoliczności konkretnej sprawy.

Rodzic powinien zadbać o rzetelne ustalenie stanu spadku. Wykaz inwentarza można złożyć w sądzie albo przed notariuszem. Alternatywnie możliwe jest sporządzenie urzędowego spisu inwentarza. Wykaz powinien obejmować zarówno składniki majątku, jak i znane zobowiązania, z uwzględnieniem wymagań ustawowych.

Ograniczenie odpowiedzialności nie usprawiedliwia zatajenia składników majątku ani podawania nieistniejących długów. Art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje utratę ograniczenia odpowiedzialności w razie określonych podstępnych działań dotyczących inwentarza.

Odrębnej uwagi wymaga odziedziczona nieruchomość. Jej nabycie przez dziecko nie daje rodzicowi swobody późniejszego rozporządzania nią. Sprzedaż nieruchomości należącej do małoletniego jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd i zasadniczo wymaga odpowiedniego zezwolenia sądu. Nie należy mylić takiego zezwolenia ze zgodą na odrzucenie spadku.

Co zrobić, gdy termin na odrzucenie spadku przez małoletniego już upłynął?

Jeżeli nie złożono skutecznego oświadczenia w terminie, zasadniczym skutkiem jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji istnieje możliwość późniejszego swobodnego odrzucenia spadku.

Jeżeli nastąpiło przekroczenie terminu odrzucenia spadku przez rodzica działającego w imieniu dziecka, należy przede wszystkim ustalić prawidłową datę rozpoczęcia terminu i sprawdzić, czy nie doszło do jego zawieszenia.

W określonych okolicznościach art. 1019 Kodeksu cywilnego dopuszcza uchylenie się przed sądem od skutków niezachowania terminu pod wpływem błędu lub groźby. Takie uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd i spełnienia przewidzianych prawem przesłanek oraz terminów. Samo przeoczenie daty, zaniedbanie formalności albo przekonanie, że drugi rodzic załatwi sprawę, nie gwarantują pozytywnego rozstrzygnięcia.

W sprawach dotyczących małoletniego trzeba dodatkowo uwzględnić zasady jego reprezentacji i ewentualną konieczność uzyskania zezwolenia na odpowiednią czynność. W razie sporu co do terminu szczególne znaczenie mają datowane dokumenty, wcześniejsze oświadczenia i dowody wskazujące, kiedy przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka.

O co jeszcze pytają rodzice małoletnich spadkobierców?

Czy można odrzucić spadek tylko w imieniu jednego z kilkorga dzieci?

Co do zasady oświadczenie dotyczy konkretnego spadkobiercy, więc decyzje dotyczące poszczególnych dzieci mogą być odrębne. Jednak jeżeli rodzic chce skorzystać z uproszczonej procedury bez zezwolenia sądu, musi uwzględnić ustawowy warunek dotyczący odrzucenia spadku przez innych zstępnych. Przyjęcie spadku przez jednego z nich może wyłączyć możliwość zastosowania wyjątku wobec pozostałych.

Czy dziecko, które kończy 18 lat, nadal jest reprezentowane przez rodzica?

Po osiągnięciu pełnoletności spadkobierca zasadniczo sam składa oświadczenia dotyczące spadku. Samo ukończenie 18 lat nie uruchamia automatycznie nowego sześciomiesięcznego terminu. Trzeba ustalić, kiedy rozpoczął się wcześniejszy termin, czy pozostawał zawieszony i czy przed uzyskaniem pełnoletności dokonano już skutecznej czynności.

Czy można później odwołać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku?

Nie można go swobodnie odwołać. Art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego ustanawia zasadę nieodwołalności takiego oświadczenia. Wyjątkowe uchylenie się od jego skutków jest możliwe wyłącznie na zasadach przewidzianych prawem, w szczególności przy odpowiednio wykazanym błędzie lub groźbie oraz z wymaganym zatwierdzeniem sądu.

Czy rodzic musi sporządzić wykaz inwentarza, jeśli spadek nie ma długów?

Samo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie powoduje automatycznego obowiązku sporządzenia wykazu przez każdego spadkobiercę. Jeżeli jednak istnieje ryzyko ujawnienia się zobowiązań, udokumentowanie stanu czynnego spadku może mieć istotne znaczenie dla ochrony interesów dziecka i ustalenia granic odpowiedzialności.

Najbezpieczniejsza kolejność działania rodzica to ustalenie podstawy powołania dziecka, sprawdzenie terminu i sytuacji pozostałych spadkobierców, wybór między zachowaniem spadku a jego odrzuceniem oraz dopełnienie formalności przed właściwym sądem lub notariuszem. Zmiany proceduralne ułatwiły część spraw, ale nie zniosły obowiązku starannego zarządzania majątkiem dziecka.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 1015, art. 1018–1020 oraz art. 1031–1031(2).
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 236, w szczególności art. 98, art. 101 oraz art. 156.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 468 z późniejszymi zmianami, w szczególności art. 628 oraz art. 640–641.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2023 r. poz. 1615, w szczególności art. 1–3 oraz art. 11–12.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 1228 z późniejszymi zmianami, w szczególności art. 23 i art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 1566, w szczególności § 8 pkt 9.
• Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Portal Gov.pl – informacje konsularne dotyczące oświadczeń o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz procedury odrzucenia spadku w imieniu małoletniego.