Pożyczka pod zastaw w lombardzie a PCC i VAT

Na czym polega pożyczka lombardowa pod zastaw?

Typowa działalność lombardu polega na udzielaniu klientowi pieniędzy i zabezpieczeniu zwrotu tej kwoty na rzeczy ruchomej, np. biżuterii, elektronice albo zegarku. Sama umowa pożyczki została uregulowana w art. 720 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.

W praktyce lombard może zabezpieczać swoją wierzytelność na kilka sposobów. Może to być zastaw, przewłaszczenie na zabezpieczenie, umowa sprzedaży z prawem odkupu albo inna konstrukcja mieszcząca się w granicach swobody umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego. Ocena podatkowa zależy jednak nie tylko od nazwy dokumentu, lecz przede wszystkim od tego, jaka czynność rzeczywiście została wykonana.

Jeżeli klient jest konsumentem, od 7 stycznia 2024 r. trzeba dodatkowo stosować ustawę z dnia 14 kwietnia 2023 r. o konsumenckiej pożyczce lombardowej. Art. 1 tej ustawy określa zasady zawierania umów konsumenckiej pożyczki lombardowej, obowiązki informacyjne przedsiębiorcy lombardowego oraz zasady sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia. Oznacza to, że samo zastąpienie pożyczki umową przedwstępną sprzedaży może być ryzykowne, jeżeli ekonomicznie nadal chodzi o udzielenie finansowania pod zabezpieczenie rzeczy.

Pożyczka lombardowa a VAT i PCC

Udzielenie pożyczki jest usługą finansową. Art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług zwalnia od VAT usługi udzielania kredytów lub pożyczek pieniężnych oraz usługi pośrednictwa w ich udzielaniu, a także zarządzanie kredytami lub pożyczkami pieniężnymi przez kredytodawcę lub pożyczkodawcę.

Ma to bezpośrednie znaczenie dla PCC. Art. 2 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych stanowi, że podatkowi PCC nie podlegają czynności cywilnoprawne inne niż umowa spółki i jej zmiany, jeżeli przynajmniej jedna ze stron jest zwolniona od VAT z tytułu dokonania tej czynności. Skoro więc lombard jako pożyczkodawca korzysta ze zwolnienia z VAT z tytułu udzielenia pożyczki, umowa pożyczki lombardowej co do zasady nie podlega PCC.

Gdyby jednak dana pożyczka nie korzystała z wyłączenia z PCC, podatnikiem przy umowie pożyczki byłby biorący pożyczkę na podstawie art. 4 pkt 7 ustawy o PCC, a stawka podatku wynosiłaby 0,5% zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o PCC. W typowej działalności lombardowej rozstrzygające jest jednak wyłączenie z art. 2 pkt 4 ustawy o PCC.

Czy przejęcie nieodebranej rzeczy przez lombard powoduje PCC?

Jeżeli strony zawarły rzeczywistą umowę pożyczki lombardowej, a rzecz służy jedynie jako zabezpieczenie spłaty, samo uruchomienie zabezpieczenia nie jest automatycznie umową sprzedaży. Ustawa o PCC zawiera zamknięty katalog czynności opodatkowanych. Wynika to z art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC, który wymienia m.in. umowy sprzedaży, zamiany, pożyczki, darowizny w części dotyczącej przejęcia długów i ciężarów, dożywocia, działu spadku i zniesienia współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat, ustanowienia hipoteki, odpłatnego użytkowania, odpłatnej służebności oraz depozytu nieprawidłowego.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie nie zostało wymienione w art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC jako odrębna czynność opodatkowana. Jeżeli więc konstrukcja umowy jest rzeczywiście zabezpieczeniem zwrotu pożyczki, a nie ukrytą sprzedażą rzeczy, samo przejście pełnego władztwa nad rzeczą po braku spłaty pożyczki co do zasady nie powinno być traktowane jak sprzedaż opodatkowana PCC.

Trzeba jednak oddzielić etap przejęcia zabezpieczenia od późniejszej sprzedaży rzeczy przez lombard. Sprzedaż nieodebranego przedmiotu przez lombard klientowi końcowemu jest dostawą towarów w rozumieniu art. 7 ust. 1 ustawy o VAT i może być opodatkowana VAT na zasadach ogólnych albo, przy spełnieniu warunków, w procedurze VAT-marża dla towarów używanych z art. 120 ust. 4 ustawy o VAT. Jeżeli sprzedaż jest objęta VAT, kupujący nie płaci PCC z uwagi na art. 2 pkt 4 lit. a ustawy o PCC.

Umowa przedwstępna sprzedaży w lombardzie a PCC

Umowa przedwstępna została uregulowana w art. 389 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że umowa, przez którą jedna lub obie strony zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy, powinna określać istotne postanowienia umowy przyrzeczonej. Umowa przedwstępna nie przenosi własności rzeczy. Tworzy jedynie obowiązek zawarcia w przyszłości umowy przyrzeczonej.

Z tego powodu sama przedwstępna umowa sprzedaży rzeczy ruchomej nie jest czynnością opodatkowaną PCC jako sprzedaż. Obowiązek podatkowy w PCC może powstać dopiero wtedy, gdy zostanie zawarta umowa przyrzeczona sprzedaży, o której mowa w art. 535 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę.

Jeżeli więc klient nie zgłosi się po rzecz, ale lombard nie zawrze umowy przyrzeczonej sprzedaży w imieniu klienta, sama umowa przedwstępna nie uzasadnia składania PCC-3. Inaczej będzie, gdy lombard skorzysta z udzielonego pełnomocnictwa i doprowadzi do zawarcia umowy przyrzeczonej sprzedaży rzeczy na swoją rzecz.

Pełnomocnictwo do zawarcia umowy przyrzeczonej i czynność z samym sobą

W opisanym modelu klient udziela lombardowi pełnomocnictwa do zawarcia umowy przyrzeczonej sprzedaży rzeczy w imieniu klienta, jeżeli klient nie wykona obowiązku w ustalonym terminie. Pełnomocnictwo wynika z art. 98 Kodeksu cywilnego, a jego forma została uregulowana w art. 99 Kodeksu cywilnego.

Problemem praktycznym jest to, że lombard występuje wtedy jednocześnie jako kupujący oraz jako pełnomocnik sprzedającego. Art. 108 Kodeksu cywilnego przewiduje, że pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonuje w imieniu mocodawcy, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa albo ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy.

Jeżeli więc umowa ma przewidywać taką konstrukcję, pełnomocnictwo powinno wyraźnie zezwalać na zawarcie umowy sprzedaży z samym sobą. Dodatkowo, przy konsumentach trzeba ocenić zgodność całego modelu z ustawą o konsumenckiej pożyczce lombardowej oraz z przepisami o klauzulach niedozwolonych, w szczególności art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Kiedy lombard powinien złożyć PCC-3?

Jeżeli dochodzi do rzeczywistej sprzedaży rzeczy przez osobę prywatną na rzecz lombardu, należy rozważyć PCC od umowy sprzedaży. Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o PCC obejmuje podatkiem umowy sprzedaży rzeczy i praw majątkowych. Podatnikiem jest kupujący na podstawie art. 4 pkt 1 ustawy o PCC.

Przy sprzedaży rzeczy ruchomej stawka PCC wynosi 2% zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o PCC. Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa rzeczy na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC, a nie zawsze kwota wpisana w umowie. Jeżeli cena rażąco odbiega od wartości rynkowej, organ podatkowy może zastosować procedurę weryfikacji wartości określoną w art. 6 ust. 3 i 4 ustawy o PCC.

Sprzedaż rzeczy ruchomej nie podlega PCC, jeżeli podstawa opodatkowania nie przekracza 1000 zł. Wynika to z art. 9 pkt 6 ustawy o PCC. Jeżeli wartość rynkowa rzeczy przekracza 1000 zł i nie działa wyłączenie z art. 2 pkt 4 ustawy o PCC, kupujący składa deklarację PCC-3 i płaci podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o PCC. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą dokonania czynności cywilnoprawnej na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC.

Odstępne, zaliczka i cena sprzedaży

Jeżeli klient odbiera rzecz i płaci kwotę określoną w umowie jako odstępne, prowizję albo opłatę za korzystanie z finansowania, taka płatność sama w sobie nie jest umową sprzedaży ani umową pożyczki wymienioną odrębnie w art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC. Nie powinna więc powodować PCC tylko dlatego, że została pobrana. Może natomiast mieć znaczenie dla VAT, podatku dochodowego i limitów kosztów pozaodsetkowych przewidzianych w ustawie o konsumenckiej pożyczce lombardowej, jeżeli klient jest konsumentem.

Jeżeli natomiast zaliczka ma być w istocie ceną sprzedaży, a po upływie terminu lombard zawiera umowę sprzedaży jako pełnomocnik klienta, podatkowo należy oceniać już umowę przyrzeczoną sprzedaży. W takim przypadku dla PCC istotna jest wartość rynkowa rzeczy, a nie samo określenie kwoty jako zaliczki.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli lombard udziela pożyczki pod zastaw rzeczy, zasadniczo nie występuje PCC, ponieważ usługa pożyczki korzysta ze zwolnienia z VAT i działa wyłączenie z art. 2 pkt 4 ustawy o PCC. Sama umowa przedwstępna sprzedaży również nie powoduje PCC, bo nie przenosi własności rzeczy.

PCC może jednak powstać, gdy w rzeczywistości dochodzi do zakupu rzeczy od osoby prywatnej przez lombard, w tym przez zawarcie umowy przyrzeczonej na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez klienta. Wtedy, przy wartości rynkowej rzeczy powyżej 1000 zł, lombard jako kupujący powinien złożyć PCC-3 i zapłacić 2% podatku w terminie 14 dni.

Źródła

• Art. 720 § 1, art. 353¹, art. 389 § 1, art. 535 § 1, art. 98, art. 99, art. 108 oraz art. 385¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 1 ust. 1 pkt 1, art. 2 pkt 4, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 1 i pkt 7, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 6 ust. 3 i 4, art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. a i pkt 4, art. 9 pkt 6 oraz art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.
• Art. 7 ust. 1, art. 43 ust. 1 pkt 38 oraz art. 120 ust. 4 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
• Art. 1 ustawy z dnia 14 kwietnia 2023 r. o konsumenckiej pożyczce lombardowej.