Komornik zajął rzecz osoby trzeciej – jak zwolnić ją spod egzekucji?

Komornik zajął rzecz osoby trzeciej – co zrobić od razu?

Przy egzekucji z ruchomości punktem wyjścia jest art. 845 K.p.c. Komornik może zajmować ruchomości dłużnika znajdujące się w jego władaniu, ale nie powinien zajmować rzeczy, jeżeli z ujawnionych w sprawie okoliczności wynika, że nie stanowią własności dłużnika. Jeżeli jednak stan własności nie jest oczywisty, samo twierdzenie domownika, pracodawcy, członka rodziny czy innej osoby, że rzecz jest jego, może nie wystarczyć.

Po dokonaniu zajęcia osoba trzecia powinna możliwie szybko przedstawić komornikowi dokumenty potwierdzające jej prawo. Zgodnie z art. 845 § 2² K.p.c. komornik umarza postępowanie w niezbędnym zakresie, jeżeli przedstawiono niebudzący wątpliwości dowód na piśmie, że zajęte ruchomości nie stanowią własności dłużnika. Ta uproszczona droga nie ma jednak zastosowania, gdy sam dłużnik zbył ruchomość osobie trzeciej.

Po uzyskaniu informacji o zajęciu najlepiej wykonać równolegle kilka czynności:

• ustalić dokładną datę, w której osoba trzecia dowiedziała się o zajęciu,
• uzyskać protokół zajęcia, sygnaturę sprawy egzekucyjnej i dane wierzyciela,
• zebrać pisemne dowody własności lub innego prawa do rzeczy,
• przekazać dowody komornikowi i zażądać umorzenia egzekucji w zakresie tej rzeczy,
• poinformować wierzyciela o prawie osoby trzeciej i zażądać odstąpienia od egzekucji z tego przedmiotu, nie czekając jednak z pozwem, jeżeli biegnie miesięczny termin.

Przy sprzęcie, meblach i innych przedmiotach znajdujących się w mieszkaniu problem często sprowadza się do ustalenia, czy komornik może zająć wyposażenie, które faktycznie należy do innej osoby niż dłużnik.

Kiedy potrzebne jest powództwo z art. 841 K.p.c.?

Powództwo o zwolnienie przedmiotu od egzekucji, nazywane również powództwem ekscydencyjnym lub interwencyjnym, przysługuje osobie trzeciej, jeżeli skierowanie egzekucji do konkretnego przedmiotu narusza jej prawa. Najczęściej chodzi o prawo własności, ale art. 841 § 1 K.p.c. nie ogranicza ochrony wyłącznie do właściciela. Znaczenie może mieć również inne prawo, którego treść pozostaje w kolizji z prowadzeniem egzekucji.

Osoba trzecia musi więc wykazać przede wszystkim dwie okoliczności: przysługujące jej prawo do zajętego przedmiotu oraz to, że skierowanie egzekucji właśnie do tego przedmiotu narusza to prawo. Sam fakt, że osoba trzecia korzystała z rzeczy albo znajdowała się ona w jej mieszkaniu, nie przesądza jeszcze o własności.

Powództwo z art. 841 K.p.c. nie jest natomiast typowym środkiem obrony samego dłużnika przed egzekucją długu, który wygasł albo nie powinien już być egzekwowany. Osobno należy ocenić sytuację opisaną skrótowo jako „komornik zajął konto za spłacony dług” oraz przypadek, w którym trwa egzekucja mimo spłaty długu. W takich sprawach problem dotyczy przede wszystkim podstaw prowadzenia egzekucji przeciwko dłużnikowi, a nie ochrony prawa osoby trzeciej do cudzej rzeczy.

Trzeba też odróżnić powództwo od skargi na czynność komornika. Jeżeli zarzut dotyczy prawa materialnego, np. tego, że zajęto własność osoby trzeciej, zasadniczym środkiem jest art. 841 K.p.c. Jeżeli natomiast problem polega na naruszeniu reguł postępowania egzekucyjnego przez komornika, właściwa może być skarga na czynność komornika. W konkretnym stanie faktycznym oba środki mogą występować obok siebie.

Miesiąc na pozew i 7 dni na skargę – tych terminów nie wolno mylić

Zgodnie z art. 841 § 3 K.p.c. powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji można wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa, chyba że przepis szczególny przewiduje inny termin. Nie musi to być więc dzień samego zajęcia. Jeżeli właściciel dowiedział się o zajęciu później, znaczenie ma chwila uzyskania wiadomości o naruszeniu jego prawa.

Miesięczny termin ma charakter materialnoprawny. Jego przekroczenia nie naprawia się tak jak zwykłego uchybienia terminowi procesowemu. Sąd Najwyższy wskazał, że niezachowanie tego terminu prowadzi do oddalenia powództwa, a nie do odrzucenia pozwu. Dlatego trzeba zachować dowód daty, w której właściciel dowiedział się o zajęciu, np. kopertę z zawiadomieniem, potwierdzenie odbioru, wiadomość od komornika lub dokument potwierdzający wgląd do akt.

Inny termin dotyczy skargi na czynność komornika. Zasadniczo wynosi on tydzień i jest liczony w sposób określony w art. 767 § 4 K.p.c. – zależnie od tego, czy skarżący był obecny przy czynności, został o niej zawiadomiony czy dowiedział się o niej później. Skargę wnosi się do komornika, który dokonał zaskarżonej czynności lub zaniechał jej dokonania.

Ta ostatnia reguła wymaga ostrożności. Ustawa mówi o doręczeniu postanowienia oddalającego skargę. Nie należy więc zakładać, że każda skarga, także spóźniona lub niedopuszczalna i odrzucona, automatycznie otworzy nowy miesięczny termin.

Samo wniesienie skargi na czynność komornika nie wstrzymuje postępowania egzekucyjnego ani wykonania zaskarżonej czynności. Również samo wniesienie pozwu o zwolnienie rzeczy nie daje pewności, że przedmiot nie zostanie wcześniej sprzedany. Jeżeli termin licytacji jest bliski, problem zabezpieczenia trzeba potraktować jako pilny.

Kogo pozwać i do jakiego sądu?

W powództwie z art. 841 K.p.c. pozwanym jest wierzyciel prowadzący egzekucję, a nie komornik. Jeżeli dłużnik zaprzecza prawu osoby trzeciej do zajętego przedmiotu, art. 841 § 2 K.p.c. nakazuje pozwać oprócz wierzyciela także dłużnika.

Powództwo wytacza się przed sąd rzeczowo właściwy, w którego okręgu prowadzi się egzekucję. Miejsce prowadzenia egzekucji ustala się według przepisów określających właściwość miejscową organu egzekucyjnego również wtedy, gdy wierzyciel wybrał komornika spoza właściwości ogólnej.

Rzeczowo sprawę rozpoznaje co do zasady sąd rejonowy. Jeżeli jednak jest to sprawa o prawo majątkowe, w której wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł, właściwy jest co do zasady sąd okręgowy. W pozwie trzeba więc prawidłowo oznaczyć wartość przedmiotu sporu oraz zakres żądanego zwolnienia.

Pozew podlega opłacie sądowej. Przy wartości przedmiotu sporu przekraczającej 40 000 zł opłata od pozwu o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji wynosi obecnie 2000 zł. Przy niższej wartości stosuje się zasady wynikające z art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jakie dokumenty i dowody mogą przesądzić o zwolnieniu rzeczy?

Dowody trzeba dopasować do sposobu, w jaki osoba trzecia nabyła lub posiada rzecz. Dla komornika szczególnie ważny jest dokument pisemny, ponieważ art. 845 § 2² K.p.c. wymaga niebudzącego wątpliwości dowodu na piśmie. W procesie sądowym katalog dowodów jest szerszy.

Dokument powinien pozwalać na identyfikację konkretnej rzeczy. Faktura na telewizor bez modelu lub numeru seryjnego może mieć mniejszą wartość dowodową, jeżeli w gospodarstwie znajduje się kilka podobnych urządzeń. Pomocne mogą być wtedy dodatkowe dokumenty, korespondencja, numery seryjne, karty gwarancyjne, fotografie, dowody płatności oraz zeznania świadków.

Najważniejsze wyjątki i sytuacje graniczne

Rzecz została kupiona od samego dłużnika

To jedna z najważniejszych sytuacji, w których samo okazanie dokumentu własności komornikowi może nie wystarczyć. Art. 845 § 2² K.p.c. wyłącza obowiązek umorzenia egzekucji przez komornika na tej podstawie, gdy sam dłużnik dokonał zbycia ruchomości na rzecz osoby trzeciej. Nie oznacza to automatycznie, że nabywca nie jest właścicielem albo że nie może wygrać sprawy z art. 841 K.p.c. Spór może jednak wymagać rozstrzygnięcia przez sąd.

Jeżeli zbycie nastąpiło już po zajęciu, trzeba dodatkowo uwzględnić art. 848 K.p.c. Rozporządzenie zajętą ruchomością dokonane po zajęciu co do zasady nie wpływa na dalszy bieg egzekucji i może ona być kontynuowana także przeciwko nabywcy, z zachowaniem przepisów o ochronie nabywcy w dobrej wierze.

Egzekucja dotyczy alimentów

W egzekucji świadczeń alimentacyjnych obowiązuje szczególna reguła. Komornik może zająć także ruchomości znajdujące się we władaniu osoby mieszkającej wspólnie z dłużnikiem bez zgody tej osoby, chyba że przedstawi ona dowód, że ruchomości są jej własnością. Dlatego w takich sprawach dokumentowanie własności sprzętu i innych wartościowych przedmiotów ma szczególne znaczenie.

Rzecz należy do majątku wspólnego małżonków

Tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim może stanowić podstawę do zajęcia ruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego. Jeżeli rzecz rzeczywiście należy do majątku wspólnego, dalsze czynności egzekucyjne podlegają jednak regułom określonym w art. 845 § 2⁴ K.p.c. Nie należy utożsamiać tej sytuacji z przypadkiem, gdy rzecz stanowi wyłączny majątek osobisty drugiego małżonka.

Co zrobić, jeżeli grozi szybka sprzedaż zajętej rzeczy?

Jeżeli wyznaczono licytację, samo wysłanie komornikowi dokumentów albo samo wniesienie skargi nie gwarantuje zatrzymania egzekucji. Art. 767² § 2 K.p.c. wprost przewiduje, że wniesienie skargi nie wstrzymuje postępowania egzekucyjnego ani wykonania zaskarżonej czynności, chyba że sąd zawiesi postępowanie lub wstrzyma dokonanie czynności.

W przypadku powództwa z art. 841 K.p.c. można rozważyć wniosek o zabezpieczenie na zasadach ogólnych. Trzeba wówczas uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w zabezpieczeniu. Przy grożącej sprzedaży zajętej rzeczy argumentem może być to, że dalsza egzekucja poważnie utrudni lub uniemożliwi osiągnięcie celu procesu o jej zwolnienie.

Praktyczna kolejność działania powinna więc wyglądać następująco: ustalenie daty uzyskania informacji o zajęciu, zebranie dowodów, zgłoszenie ich komornikowi i wierzycielowi, ocena podstaw do skargi na czynność komornika oraz – jeżeli rzecz nie zostanie niezwłocznie zwolniona – przygotowanie powództwa z art. 841 K.p.c. przed upływem właściwego terminu. Gdy istnieje ryzyko licytacji, równolegle trzeba rozważyć zabezpieczenie roszczenia.

Najczęstsze pytania o zajęcie rzeczy należącej do osoby trzeciej

Czy faktura na moje nazwisko wystarczy, aby komornik zwolnił rzecz?

Może wystarczyć, jeżeli jest wiarygodna i pozwala jednoznacznie powiązać osobę trzecią z konkretną zajętą rzeczą. Jeżeli dokument nie identyfikuje przedmiotu albo inne okoliczności budzą wątpliwości, komornik może uznać, że nie przedstawiono niebudzącego wątpliwości pisemnego dowodu. W procesie można wtedy wykorzystać również inne środki dowodowe.

Czy trzeba od razu pozywać komornika?

Nie. Powództwo z art. 841 K.p.c. nie jest kierowane przeciwko komornikowi. Pozwanym jest wierzyciel, a jeżeli dłużnik zaprzecza prawu powoda – również dłużnik. Ewentualne zarzuty dotyczące nieprawidłowej czynności komornika rozpatruje się w innym trybie, przede wszystkim w ramach skargi na czynność komornika.

Czy skarga na zajęcie zastępuje powództwo o zwolnienie rzeczy?

Nie. Skarga służy kontroli prawidłowości działania lub zaniechania komornika, natomiast powództwo z art. 841 K.p.c. pozwala sądowi rozstrzygnąć, czy egzekucja narusza prawo osoby trzeciej. W zależności od zarzutów potrzebny może być jeden z tych środków albo oba.

Czy miesięczny termin można przywrócić, jeżeli właściciel się spóźnił?

Termin z art. 841 § 3 K.p.c. ma charakter materialnoprawny, dlatego nie stosuje się do niego zwykłych zasad przywracania terminów procesowych. Trzeba natomiast dokładnie ustalić, kiedy osoba trzecia rzeczywiście dowiedziała się o naruszeniu swojego prawa oraz czy w sprawie znajduje zastosowanie szczególna reguła związana ze skargą na zajęcie.

Czy wniesienie pozwu zatrzyma licytację?

Nie należy tego zakładać. Sam pozew nie daje automatycznej gwarancji zatrzymania dalszych czynności egzekucyjnych. Jeżeli sprzedaż rzeczy jest bliska, należy rozważyć jednoczesny wniosek o zabezpieczenie i wskazać, dlaczego brak zabezpieczenia może uniemożliwić osiągnięcie celu postępowania.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 767, art. 767², art. 821, art. 841, art. 843, art. 845, art. 847 i art. 848.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13 i art. 13c.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2016 r., III CZP 41/16 – rozróżnienie między powództwem z art. 841 K.p.c. a skargą na czynność komornika.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 57/07 – materialnoprawny charakter miesięcznego terminu z art. 841 § 3 K.p.c.