Właściwość przemienna sądu w sporze z biurem podróży

Czy konsument może pozwać biuro podróży przed swoim sądem?

Nie zawsze. W sprawie przeciwko organizatorowi turystyki trzeba odróżnić dwie kwestie: po pierwsze, czy zapis umowy narzucający sąd siedziby biura podróży jest skuteczny, a po drugie, czy konkretny przepis pozwala powodowi wybrać inny sąd niż sąd ogólnie właściwy dla pozwanego.

Zasadą jest właściwość ogólna. Zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego powództwo przeciwko osobie prawnej lub innemu podmiotowi niebędącemu osobą fizyczną wytacza się według miejsca ich siedziby. Jeżeli więc organizator turystyki ma siedzibę w Warszawie, sądem ogólnie właściwym będzie sąd właściwy dla tej siedziby, chyba że w sprawie działa przepis o właściwości przemiennej albo wyłącznej.

Właściwość przemienna jest wyjątkiem. Art. 31 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala powodowi w sprawach objętych przepisami o właściwości przemiennej wybrać albo sąd właściwości ogólnej, albo sąd wskazany w przepisach szczególnych. Oznacza to, że wyboru sądu nie można oprzeć wyłącznie na tym, że powód jest konsumentem i mieszka w innym mieście.

Klauzula narzucająca sąd siedziby biura podróży

Postanowienia umowy z konsumentem, które narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd niewłaściwy według ustawy, mogą być niedozwolonymi postanowieniami umownymi. Wynika to z art. 385¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Art. 385³ pkt 23 Kodeksu cywilnego wskazuje wprost, że za niedozwolone uważa się w razie wątpliwości postanowienia, które m.in. narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy.

Praktyczny skutek jest taki, że biuro podróży nie może skutecznie pozbawić konsumenta uprawnień procesowych wynikających z Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli konsument ma prawo skorzystać z właściwości przemiennej, zapis umowny nie powinien mu tego prawa odbierać. Nie oznacza to jednak, że każdy konsument może zawsze pozwać organizatora turystyki u siebie. Bezskuteczność klauzuli usuwa ograniczenie z umowy, ale nie zastępuje przepisów o właściwości sądu.

Historycznie wiele podobnych postanowień, np. „spory rozstrzyga sąd właściwy dla siedziby biura”, było uznawanych za niedozwolone przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisywanych do rejestru klauzul niedozwolonych. Obecnie zasadniczy mechanizm kontroli abuzywności wynika z art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego oraz z decyzji Prezesa UOKiK w sprawach praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.

Kiedy działa właściwość przemienna?

W sprawie przeciwko biuru podróży najczęściej analizuje się art. 33 i art. 34 Kodeksu postępowania cywilnego.

Art. 33 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala wytoczyć powództwo o roszczenie majątkowe przeciwko przedsiębiorcy przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład główny lub oddział, jeżeli roszczenie pozostaje w związku z działalnością tego zakładu lub oddziału. Jeżeli więc biuro podróży ma oddział w miejscowości konsumenta, a właśnie tam zawarto umowę, przyjmowano reklamacje lub obsługiwano klienta, art. 33 Kodeksu postępowania cywilnego może być realną podstawą wyboru sądu.

Art. 34 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala wytoczyć m.in. powództwo o wykonanie umowy, jej rozwiązanie, unieważnienie oraz o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przed sąd miejsca jej wykonania. Z kolei art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że za miejsce wykonania umowy uważa się miejsce spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umów danego rodzaju, w szczególności przy świadczeniu usług – miejsce, w którym usługi zgodnie z umową były lub miały być świadczone.

Miejsce wykonania umowy turystycznej

W starszych sporach sądy niekiedy rozważały, czy przy roszczeniu pieniężnym miejscem wykonania zobowiązania jest miejsce zamieszkania wierzyciela albo rachunek bankowy konsumenta. Obecne brzmienie art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego zawęża tę argumentację, ponieważ przy ustalaniu miejsca wykonania umowy akcentuje świadczenie charakterystyczne dla danego rodzaju umowy, a nie samo miejsce późniejszej zapłaty odszkodowania.

W przypadku imprezy turystycznej świadczenie charakterystyczne polega zwykle na zapewnieniu usług turystycznych objętych umową, np. zakwaterowania, transportu, transferów lub innych usług wskazanych w programie. Jeżeli zarzut dotyczy hotelu o niższym standardzie, znaczenie może mieć miejsce, w którym hotel miał zostać zapewniony. Jeżeli hotel znajdował się za granicą, art. 34 Kodeksu postępowania cywilnego może nie uzasadniać właściwości sądu w miejscu zamieszkania konsumenta w Polsce.

Inaczej może być, gdy istotna część usługi była świadczona w Polsce, np. impreza turystyczna odbywała się w polskiej miejscowości, wyjazd obejmował usługę lokalną albo spór wiąże się z działaniem oddziału biura w danym okręgu sądu. Wtedy trzeba wykazać to dokumentami: umową, potwierdzeniem rezerwacji, programem imprezy, voucherem, korespondencją reklamacyjną albo dowodem, że sprawę obsługiwał konkretny oddział.

Czy sąd miał prawo przekazać sprawę?

Jeżeli pozwany przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy podniósł i uzasadnił zarzut niewłaściwości miejscowej, sąd mógł ten zarzut rozpoznać. Wynika to z art. 202 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym niewłaściwość sądu dającą się usunąć za pomocą umowy stron sąd bierze pod rozwagę tylko na zarzut pozwanego zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.

Jeżeli sąd stwierdzi swoją niewłaściwość, stosuje art. 200 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i przekazuje sprawę sądowi właściwemu. W opisanej sytuacji decyzja sądu mogła być prawidłowa, jeżeli:

• pozwany skutecznie podniósł zarzut niewłaściwości miejscowej we właściwym czasie,
• nie było oddziału biura podróży związanego ze sprawą w okręgu sądu wybranego przez konsumenta,
• miejsce wykonania umowy w rozumieniu art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego nie znajdowało się w okręgu tego sądu,
• powód nie przedstawił dokumentów pozwalających ustalić inną podstawę właściwości przemiennej.

Jeżeli natomiast pozwany spóźnił się z zarzutem albo sąd pominął dokumenty wskazujące na oddział, zakład lub miejsce wykonania umowy w okręgu sądu, można rozważać zaskarżenie postanowienia o przekazaniu sprawy.

Co zrobić po postanowieniu o przekazaniu sprawy?

Przede wszystkim należy sprawdzić pouczenie doręczone przez sąd. Co do zasady termin do wniesienia zażalenia wynosi tydzień, zgodnie z art. 394 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, przy czym sposób liczenia terminu zależy od tego, czy postanowienie doręczono z uzasadnieniem, czy sąd odstąpił od sporządzenia uzasadnienia. W praktyce bezpiecznie jest nie zwlekać i od razu ustalić, czy potrzebny jest wniosek o uzasadnienie, czy można od razu wnieść zażalenie.

W zażaleniu warto konkretnie wskazać, z którego przepisu ma wynikać właściwość sądu wybranego przez powoda. Nie wystarczy napisać, że konsumentowi byłoby wygodniej prowadzić sprawę bliżej miejsca zamieszkania. Trzeba powołać np. art. 33 Kodeksu postępowania cywilnego i wykazać związek sprawy z oddziałem przedsiębiorcy albo art. 34 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego oraz wskazać miejsce wykonania umowy.

Jeżeli postanowienie stanie się prawomocne, sprawa będzie toczyć się przed sądem wskazanym w postanowieniu. Samo przekazanie sprawy nie oznacza przegranej co do roszczenia wobec biura podróży. Dotyczy wyłącznie tego, który sąd ma rozpoznać sprawę.

Roszczenie wobec organizatora turystyki a właściwy sąd

Warto pamiętać, że przepisy o właściwości sądu nie rozstrzygają jeszcze, czy roszczenie wobec biura podróży jest zasadne. Jeżeli problem dotyczy hotelu o niższym standardzie, podstawy materialnoprawne mogą wynikać m.in. z art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych, zgodnie z którym organizator turystyki ponosi odpowiedzialność za wykonanie usług turystycznych objętych umową o udział w imprezie turystycznej. Przy niezgodności usługi z umową znaczenie mogą mieć również art. 50 ust. 1 i 2 tej ustawy, dotyczące obniżki ceny oraz odszkodowania lub zadośćuczynienia.

W pozwie należy więc oddzielić dwie części argumentacji: najpierw wykazać, dlaczego wybrany sąd jest właściwy miejscowo, a następnie uzasadnić roszczenie co do wysokości i podstawy odpowiedzialności organizatora. Braki w pierwszej części mogą doprowadzić do przekazania sprawy, nawet jeżeli samo roszczenie wobec biura podróży jest merytorycznie uzasadnione.

FAQ

Czy konsument zawsze pozywa przedsiębiorcę w sądzie swojego miejsca zamieszkania?

Nie. Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje ogólnej zasady, że konsument jako powód zawsze pozywa przedsiębiorcę u siebie. Trzeba wskazać konkretną podstawę właściwości, np. art. 33 albo art. 34 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy zapis w umowie biura podróży o sądzie jego siedziby jest skuteczny?

Może być niedozwolony wobec konsumenta, jeżeli narzuca sąd niewłaściwy według ustawy. Podstawą oceny są art. 385¹ § 1 i art. 385³ pkt 23 Kodeksu cywilnego. Taki zapis nie powinien odbierać konsumentowi uprawnień wynikających z Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy bezskuteczność klauzuli daje prawo do wyboru dowolnego sądu?

Nie. Bezskuteczność klauzuli oznacza, że przedsiębiorca nie może narzucić konsumentowi sądu wbrew ustawie. Nadal jednak trzeba stosować przepisy o właściwości ogólnej, przemiennej lub wyłącznej.

Co oznacza miejsce wykonania umowy przy usłudze turystycznej?

Na podstawie art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przy usługach chodzi o miejsce, w którym usługi zgodnie z umową były albo miały być świadczone. W sprawie o hotel o niższym standardzie może to być miejsce położenia hotelu, a nie miejsce zamieszkania klienta.

Czy można zaskarżyć przekazanie sprawy innemu sądowi?

Co do zasady należy sprawdzić pouczenie sądu. Termin na zażalenie wynosi zwykle tydzień według art. 394 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, ale sposób liczenia terminu zależy od tego, jak doręczono postanowienie i czy wymagane jest uzasadnienie.

Podsumowanie

W opisanej sprawie sąd mógł mieć rację, jeżeli powód nie wykazał podstaw właściwości przemiennej. Sam fakt, że zapis umowny narzucający sąd siedziby biura podróży może być niedozwolony, nie oznacza automatycznie, że właściwy jest sąd miejsca zamieszkania konsumenta. Kluczowe jest wskazanie konkretnego przepisu Kodeksu postępowania cywilnego i udowodnienie faktów, które pozwalają zastosować ten przepis.

Jeżeli sprawa została przekazana do sądu siedziby organizatora turystyki, warto szybko przeanalizować postanowienie, pouczenie i dokumenty sprawy. Jeżeli istnieją podstawy z art. 33 albo art. 34 Kodeksu postępowania cywilnego, można rozważyć zaskarżenie postanowienia.

Źródła

• Art. 30, art. 31 § 1, art. 33, art. 34 § 1–2, art. 37², art. 200 § 1, art. 202 oraz art. 394 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 385¹ § 1 oraz art. 385³ pkt 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 48 ust. 1 oraz art. 50 ust. 1–2 ustawy z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych.