Zawarcie małżeństwa za granicą a długi i prawo właściwe

Zawarcie małżeństwa za granicą trzeba rozpatrywać osobno w trzech płaszczyznach: ważności samego ślubu, prawa właściwego dla stosunków majątkowych małżonków oraz odpowiedzialności za długi. To są odrębne kwestie i nie należy ich utożsamiać.

Czy ślub zawarty za granicą jest ważny w Polsce?

Co do zasady tak, jeżeli został zawarty zgodnie z prawem państwa miejsca zawarcia małżeństwa oraz nie zachodzą przeszkody małżeńskie oceniane według prawa właściwego dla każdej ze stron.

Zgodnie z art. 48 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, o możności zawarcia małżeństwa rozstrzyga w stosunku do każdej ze stron jej prawo ojczyste z chwili zawarcia małżeństwa. Oznacza to, że w przypadku obywatelki polskiej ocena przeszkód małżeńskich następuje według prawa polskiego, a w przypadku obywatela USA – według jego prawa ojczystego.

Z kolei art. 49 ust. 1 ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe stanowi, że forma zawarcia małżeństwa podlega prawu państwa, w którym jest ono zawierane. Jeżeli więc ślub odbywa się w Luizjanie, trzeba spełnić wymogi formalne przewidziane przez prawo tego stanu.

W praktyce po ślubie warto zadbać o polskie formalności rejestrowe. Zgodnie z art. 104 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, zagraniczny dokument stanu cywilnego może zostać przeniesiony do polskiego rejestru stanu cywilnego przez transkrypcję, a w niektórych sytuacjach transkrypcja jest potrzebna do uzyskania polskich dokumentów lub posługiwania się polskim aktem w obrocie urzędowym.

Jeżeli po ślubie planowane są sprawy urzędowe w Polsce, dobrze jest nie odkładać transkrypcji aktu małżeństwa.

Czy miejsce ślubu decyduje o tym, jakie prawo będzie stosowane do majątku małżonków?

Nie. Sam fakt, że ślub odbędzie się w USA, nie oznacza jeszcze automatycznie, że do majątku małżonków będzie stosowane prawo amerykańskie.

Obecnie kluczowe znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich ustrojów majątkowych. Rozporządzenie to stosuje się do małżonków, którzy zawarli małżeństwo od 29 stycznia 2019 r., oraz – w określonym zakresie – do wyboru prawa dokonanego od tej daty.

Jeżeli sprawa dotyczy małżeństwa zawieranego obecnie, to w pierwszej kolejności trzeba analizować właśnie to rozporządzenie, a nie wyłącznie przepisy krajowe.

Zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2016/1103 małżonkowie lub przyszli małżonkowie mogą wybrać jako prawo właściwe dla małżeńskiego ustroju majątkowego:

• prawo państwa zwykłego pobytu jednego z małżonków lub przyszłych małżonków w chwili zawarcia umowy, albo
• prawo państwa, którego obywatelstwo posiada jeden z małżonków lub przyszłych małżonków w chwili zawarcia umowy.

W opisanej sytuacji możliwy będzie więc co do zasady wybór prawa polskiego albo prawa amerykańskiego – zależnie od dokładnego stanu faktycznego i chwili dokonywania wyboru.

Jeżeli wyboru prawa nie będzie, zastosowanie znajdą reguły z art. 26 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2016/1103. Co do zasady właściwe jest wtedy prawo państwa pierwszego wspólnego zwykłego pobytu małżonków po zawarciu małżeństwa. Jeżeli więc po ślubie małżonkowie mieszkają wspólnie w Polsce, bardzo często właściwe będzie właśnie prawo polskie.

To oznacza, że w praktyce odpowiedź na pytanie „czy będziemy podlegać prawu USA, skoro tam weźmiemy ślub?” brzmi: niekoniecznie. Przy wspólnym życiu w Polsce często decydujące okaże się prawo polskie, chyba że skutecznie wybierzecie inne prawo.

Jak zabezpieczyć się przed długami narzeczonego?

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to zawarcie przed ślubem umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność majątkową oraz jednoczesne dopilnowanie, aby była ona ważna także z punktu widzenia prawa właściwego dla ustroju majątkowego.

W prawie polskim podstawą jest art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Przepis wprost przewiduje, że umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa.

Jeżeli wybierzecie prawo polskie dla małżeńskiego ustroju majątkowego, to polska intercyza w formie aktu notarialnego jest co do zasady najczytelniejszym i najbezpieczniejszym rozwiązaniem dowodowym.

Jeżeli natomiast rozważany jest wybór prawa amerykańskiego, trzeba sprawdzić wymogi formy i skuteczności umowy według prawa właściwego. Sama nazwa „intercyza” nie wystarczy – znaczenie ma to, czy dokument odpowiada wymaganiom konkretnego prawa.

Czy po ślubie odpowiada się za długi małżonka sprzed małżeństwa?

Co do zasady nie odpowiada Pani swoim majątkiem osobistym za długi przyszłego męża powstałe przed ślubem. Wynika to z art. 41 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli wierzytelność powstała przed powstaniem wspólności ustawowej albo dotyczy majątku osobistego jednego z małżonków, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z jego wynagrodzenia za pracę, z dochodów z innej działalności zarobkowej oraz z korzyści z praw wskazanych w art. 33 pkt 9 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Inaczej mówiąc: dług sprzed ślubu nie staje się automatycznie wspólnym długiem obojga małżonków tylko dlatego, że doszło do zawarcia małżeństwa.

Trzeba jednak odróżnić brak osobistej odpowiedzialności od praktycznych problemów egzekucyjnych. Jeżeli po ślubie małżonkowie korzystają ze wspólnych rachunków, wspólnie nabywają składniki majątkowe albo mieszają swoje środki, mogą pojawić się spory dowodowe, co należy do kogo i z czego wierzyciel może prowadzić egzekucję.

Dlatego rozdzielność majątkowa jest rozwiązaniem nie tylko materialnoprawnym, ale też praktycznym – porządkuje sytuację dowodową.

A co z długami zaciągniętymi już po ślubie?

Tu sytuacja zależy od tego, czy istnieje wspólność ustawowa, czy rozdzielność majątkowa, oraz czy drugi małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie.

Zgodnie z art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego.

Natomiast według art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka albo nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel może co do zasady sięgać do majątku osobistego dłużnika oraz do wskazanych w przepisie dochodów.

Odrębną kwestią są zobowiązania związane z zaspokajaniem zwykłych potrzeb rodziny. Zgodnie z art. 30 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie są odpowiedzialni solidarnie za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Ten wyjątek trzeba brać pod uwagę nawet przy ostrożnym planowaniu spraw majątkowych.

Czy wystarczy zawrzeć ślub w USA i potem mieszkać w Polsce?

Tak, ale trzeba pamiętać o dwóch rzeczach. Po pierwsze, ślub musi być ważny według prawa miejsca zawarcia. Po drugie, dla porządku prawnego w Polsce zwykle warto przeprowadzić transkrypcję aktu małżeństwa do polskiego rejestru stanu cywilnego na podstawie art. 104 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego.

Jeżeli planowane są wspólne sprawy urzędowe, nazwisko po ślubie, dokumenty dzieci, sprawy meldunkowe, spadkowe albo majątkowe, brak transkrypcji może powodować niepotrzebne komplikacje.

Warto też od razu zadbać o tłumaczenie przysięgłe zagranicznego aktu małżeństwa, jeżeli będzie potrzebne w Polsce.

Czy można wybrać prawo polskie mimo ślubu w USA?

Tak, jest to co do zasady możliwe. Zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2016/1103 przyszli małżonkowie mogą wybrać prawo państwa zwykłego pobytu jednego z nich albo prawo państwa, którego obywatelstwo posiada jedno z nich.

Skoro jedna osoba jest obywatelką polską, a oboje mieszkają w Polsce, wybór prawa polskiego dla ustroju majątkowego jest rozwiązaniem naturalnym i zwykle najbardziej praktycznym dla życia codziennego w Polsce.

Taki wybór powinien być jednak dokonany prawidłowo pod względem formalnym. W sprawach międzynarodowych nie warto opierać się na ustnych ustaleniach ani na samym przekonaniu stron, że „chcieliśmy, aby było po polsku”.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce mogą działać zasady dotyczące ślubu za granicą, długu jednego z małżonków i wyboru prawa.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie w opisanej sytuacji

Jeżeli głównym celem jest ochrona przed długami narzeczonego, najrozsądniej:

1. ustalić przed ślubem, jakie prawo ma być właściwe dla ustroju majątkowego,
2. zawrzeć przed ślubem umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową,
3. po ślubie unikać mieszania środków i wspólnego finansowania długów sprzed małżeństwa,
4. zadbać o transkrypcję aktu małżeństwa w Polsce, jeżeli będzie potrzebna do spraw urzędowych.

Przy małżeństwach międzynarodowych szczegóły formalne mają realne znaczenie. Inaczej ocenia się samą ważność ślubu, inaczej prawo właściwe dla majątku, a jeszcze inaczej zasady egzekucji długu. Jeżeli którykolwiek element jest nietypowy – na przykład jeden z narzeczonych ma kilka obywatelstw, mieszka za granicą, prowadzi firmę albo ma egzekucję komorniczą – trzeba przeanalizować sprawę indywidualnie.

FAQ

Czy ślub w USA automatycznie oznacza podleganie prawu USA?

Nie. O prawie właściwym dla ustroju majątkowego decyduje przede wszystkim wybór prawa przez małżonków albo reguły kolizyjne, w szczególności dotyczące pierwszego wspólnego zwykłego pobytu po ślubie.

Czy odpowiadam za długi męża zaciągnięte przed ślubem?

Co do zasady nie. Długi sprzed powstania wspólności ustawowej obciążają majątek osobisty dłużnika zgodnie z art. 41 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy intercyzę można podpisać przed ślubem?

Tak. Art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost stanowi, że umowa majątkowa małżeńska może poprzedzać zawarcie małżeństwa.

Czy po ślubie trzeba zgłosić małżeństwo w Polsce?

W wielu sytuacjach tak, praktycznie przez transkrypcję zagranicznego aktu małżeństwa do polskiego rejestru stanu cywilnego na podstawie art. 104 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego.

Czy wspólne konto po ślubie jest ryzykowne?

Może utrudniać oddzielenie środków każdego z małżonków i powodować problemy dowodowe przy egzekucji. Przy istniejących długach jednego z małżonków bezpieczniej zachować przejrzysty podział finansów.

Źródła

• art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe
• art. 22 i art. 26 rozporządzenia Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. wdrażającego wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich ustrojów majątkowych
• art. 30 § 1, art. 41 § 1-3 oraz art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 104 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego
• ISAP – Internetowy System Aktów Prawnych
• EUR-Lex – akty prawa Unii Europejskiej