Oszustwo przy prywatnej sprzedaży internetowej – kiedy spór cywilny staje się przestępstwem?

Kiedy prywatna sprzedaż internetowa staje się oszustwem?

Podstawą odpowiedzialności za typowe oszustwo przy sprzedaży internetowej jest art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Przepis obejmuje sytuację, w której sprawca, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia jej własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd, wykorzystania istniejącego błędu albo niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania.

W prywatnej sprzedaży internetowej trzeba więc odróżnić dwa zupełnie różne problemy. Pierwszy to niewykonanie albo nienależyte wykonanie umowy, na przykład opóźnienie wysyłki, brak zapłaty w terminie lub spór o stan przedmiotu. Drugi to świadome stworzenie fałszywego obrazu sytuacji po to, aby skłonić drugą osobę do przekazania pieniędzy albo rzeczy. Właśnie ten drugi wariant może stanowić przestępstwo.

Istotę tego mechanizmu szerzej wyjaśnia zagadnienie oszustwa i rozporządzenia mieniem. Nie wystarczy bowiem samo to, że jedna ze stron ostatecznie poniosła stratę. Trzeba ustalić związek między oszukańczym zachowaniem sprawcy a decyzją pokrzywdzonego o przekazaniu pieniędzy, wydaniu rzeczy albo dokonaniu innego niekorzystnego rozporządzenia majątkowego.

Oszustwo jest przestępstwem kierunkowym. Sprawca musi działać umyślnie, z zamiarem bezpośrednim ukierunkowanym na osiągnięcie korzyści majątkowej. W typowej sprawie dotyczącej niewykonanej umowy zasadnicze znaczenie ma zatem to, czy już przy zawieraniu transakcji i uzyskiwaniu świadczenia sprawca zamierzał wykorzystać błąd drugiej strony. Jeżeli początkowo rzeczywiście chciał wykonać umowę, a dopiero później pojawiły się problemy, samo niewykonanie zobowiązania nie pozwala automatycznie przypisać mu oszustwa.

Art. 286 § 1 k.k. przewiduje za oszustwo karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W wypadku mniejszej wagi art. 286 § 3 k.k. przewiduje łagodniejszą odpowiedzialność. Więcej o możliwych konsekwencjach opisuje materiał dotyczący tego, co grozi sprawcy oszustwa internetowego.

Co może świadczyć o zamiarze oszustwa, a co nie wystarcza?

Zamiar sprawcy należy do jego sfery psychicznej, dlatego najczęściej nie da się go wykazać jednym dokumentem albo jednym zdaniem z korespondencji. Ocenia się całokształt okoliczności istniejących przed transakcją, podczas jej zawierania i bezpośrednio po niej.

Znaczenie może mieć także posługiwanie się fałszywymi danymi, zdjęciami skopiowanymi z innych ofert, nieistniejącym numerem przesyłki, fikcyjnym dokumentem płatności, rachunkiem należącym do innej osoby, powtarzalny schemat podobnych transakcji albo ustalenie innych pokrzywdzonych. Żaden pojedynczy element nie powinien jednak zastępować oceny całego zdarzenia.

Podobna granica występuje przy drogich przedmiotach, w tym pojazdach. Jeżeli problem dotyczy świadomego zatajenia istotnych informacji lub innych nieprawdziwych zapewnień przy zawieraniu transakcji, pomocne może być także omówienie sytuacji osoby oszukanej przy zakupie samochodu.

Co zrobić krok po kroku po podejrzanej transakcji?

1. Zabezpiecz dowody, zanim znikną. Zapisz ogłoszenie, adres strony, nazwę profilu, identyfikator użytkownika, zdjęcia, wiadomości, e-maile, numery telefonu, potwierdzenia przelewów, dane rachunku, dokumenty wysyłkowe i historię przesyłki. Nie ograniczaj się do samych zrzutów ostatnich wiadomości.
2. Ustal dokładną chronologię. Zanotuj datę ogłoszenia, zawarcia umowy, zapłaty, wysyłki, obiecanych terminów oraz kolejnych wyjaśnień drugiej strony. Przy ocenie zamiaru moment poszczególnych zdarzeń ma szczególne znaczenie.
3. Wezwij drugą stronę do wykonania zobowiązania lub zwrotu pieniędzy, jeżeli jest to racjonalne. W sprawie, która może być zwykłym niewykonaniem umowy, pisemne wezwanie pomaga uporządkować roszczenie. Nie jest jednak warunkiem złożenia zawiadomienia o przestępstwie i nie trzeba czekać na jego upływ, gdy istnieją wyraźne oznaki oszustwa.
4. Zgłoś problem operatorowi platformy lub dostawcy płatności. Jeżeli serwis ma procedurę ochrony transakcji, uruchom ją możliwie szybko. W przypadku płatności warto również skontaktować się ze swoim bankiem i ustalić, czy w danym sposobie płatności istnieje możliwość podjęcia działań zmierzających do odzyskania środków.
5. Jeżeli okoliczności wskazują na oszustwo, złóż zawiadomienie Policji lub prokuraturze. Nie trzeba znać prawdziwych danych sprawcy. Przekaż wszystkie identyfikatory, którymi dysponujesz.
6. Nie zapominaj o drodze cywilnej. Postępowanie karne i roszczenia wynikające z umowy pełnią inne funkcje. Brak podstaw do odpowiedzialności karnej nie oznacza, że druga strona może zatrzymać należne pieniądze lub rzecz bez konsekwencji cywilnych.

Jakie dowody zabezpieczyć po sprzedaży lub zakupie w internecie?

Najbardziej użyteczny jest materiał pozwalający odtworzyć transakcję od pierwszego kontaktu do chwili powstania problemu. W szczególności warto zachować:

• pełną treść ogłoszenia wraz ze zdjęciami, ceną, opisem i nazwą konta,
• adres URL oferty oraz identyfikator ogłoszenia, jeżeli serwis go nadaje,
• całą korespondencję z komunikatora, platformy, poczty elektronicznej i SMS,
• potwierdzenie przelewu lub innej płatności, numer rachunku i dane odbiorcy widoczne w bankowości,
• w przypadku sprzedawcy – dowód nadania, numer przesyłki i potwierdzenie jej doręczenia,
• w przypadku kupującego – otrzymane numery przesyłek, potwierdzenia nadania i inne dokumenty przedstawiane przez sprzedającego,
• dane profilu, numer telefonu, adres e-mail i inne dane przekazane przez kontrahenta,
• wiadomości zawierające obietnice zapłaty, wysyłki lub zwrotu środków,
• informacje o innych ofertach tego samego użytkownika, jeżeli mają związek ze sprawą,
• odpowiedzi platformy sprzedażowej, banku albo operatora płatności.

W miarę możliwości warto zachować pliki w oryginalnej postaci, a nie wyłącznie przepisywać ich treść. Jeżeli komunikator pozwala wyeksportować rozmowę albo platforma umożliwia pobranie historii transakcji, taki materiał może uzupełnić zwykłe zrzuty ekranu.

Nie trzeba samodzielnie zdobyć wszystkich danych sprawcy przed złożeniem zawiadomienia. Organy prowadzące postępowanie mają instrumenty pozwalające zwracać się o dane do banków, operatorów telekomunikacyjnych, platform oraz innych podmiotów, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Gdzie i jak zgłosić podejrzenie oszustwa?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć w Policji albo prokuraturze. Może mieć ono formę pisemną albo zostać złożone ustnie do protokołu. Złożenie zawiadomienia jest bezpłatne. Jeżeli trafi ono do jednostki niewłaściwej do dalszego prowadzenia sprawy, powinno zostać przekazane właściwemu organowi.

W zawiadomieniu należy przede wszystkim opisać fakty, a nie ograniczać się do stwierdzenia, że druga strona jest oszustem. Warto wskazać:

• kiedy i gdzie znaleziono ofertę,
• co było przedmiotem sprzedaży i za jaką cenę,
• jak przebiegały uzgodnienia,
• jakie informacje przekazała druga strona przed zapłatą albo wydaniem rzeczy,
• kiedy i w jaki sposób przekazano pieniądze lub przedmiot,
• co nastąpiło później,
• dlaczego konkretne okoliczności mogą wskazywać na zamiar istniejący już przy transakcji,
• jakie dane sprawcy są znane i jakie dowody są dostępne.

Jeżeli pokrzywdzony składa zawiadomienie, może zażądać potwierdzenia jego złożenia. Nieznajomość prawdziwego imienia i nazwiska sprawcy nie blokuje zgłoszenia. W sprawach internetowych często punktem wyjścia są właśnie dane techniczne i transakcyjne: numer rachunku, numer telefonu, adres e-mail, nazwa konta, identyfikator oferty czy dane przesyłki.

Oszustwo z art. 286 k.k. jest co do zasady ścigane z urzędu. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy czyn został popełniony na szkodę osoby najbliższej – zgodnie z art. 286 § 4 k.k. ściganie następuje wtedy na wniosek pokrzywdzonego.

Brak zapłaty po wysłaniu towaru – czy kupujący popełnia oszustwo?

Nie zawsze. Jeżeli sprzedawca świadomie zgodził się wysłać rzecz przed zapłatą albo udzielił kupującemu odroczenia płatności, a kupujący później po prostu nie zapłacił, sprawa może pozostać na płaszczyźnie cywilnej. Zgodnie z art. 535 Kodeksu cywilnego sprzedawca jest zobowiązany przenieść własność rzeczy i ją wydać, a kupujący odebrać rzecz i zapłacić cenę.

Ocena zmienia się, jeżeli kupujący jeszcze przed wysyłką celowo stworzył fałszywy obraz sytuacji, aby skłonić sprzedawcę do wydania rzeczy. Przykładem może być przesłanie podrobionego potwierdzenia przelewu, fałszywe twierdzenie, że środki zostały już zaksięgowane, albo wykorzystanie innego podstępu, bez którego sprzedawca nie wysłałby towaru.

Podobnie samo późniejsze zapewnianie, że zapłata nastąpi za kilka dni, nie przekształca automatycznie istniejącego długu w oszustwo. Trzeba badać, czy nieuczciwy zamiar i wprowadzenie w błąd występowały już w chwili, w której sprzedawca został skłoniony do wydania swojego mienia.

Sprzedający dostał pieniądze i nie wysłał towaru – czy to wystarcza do art. 286 k.k.?

Także w tym przypadku samo niewysłanie rzeczy nie przesądza o przestępstwie. Jeżeli sprzedający rzeczywiście miał przedmiot, planował wykonać umowę, lecz później doszło do opóźnienia, utraty rzeczy, problemu organizacyjnego albo innej przeszkody, może odpowiadać cywilnie, ale nie musi odpowiadać za oszustwo.

Inaczej będzie, gdy okoliczności wskazują, że oferta od początku służyła wyłącznie pobraniu pieniędzy. Znaczenie mogą mieć między innymi fikcyjny przedmiot, cudze zdjęcia, przyjmowanie pieniędzy od kilku osób za tę samą rzecz, podawanie fałszywych danych, generowanie pozornych dokumentów wysyłkowych lub natychmiastowe zniknięcie po otrzymaniu środków w połączeniu z innymi dowodami.

Organy ścigania powinny zatem badać nie tylko to, czy towar ostatecznie dotarł do kupującego, lecz również to, jakie informacje przekazano przed zapłatą i czy były one świadomie nieprawdziwe.

Co zrobić, gdy Policja lub prokuratura odmówi wszczęcia albo umorzy sprawę?

Pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, a także na jego umorzenie. Termin na wniesienie zażalenia wynosi co do zasady 7 dni od doręczenia postanowienia. Sposób i adresat wniesienia środka zaskarżenia powinny być wskazane w pouczeniu dołączonym do decyzji.

Zażalenie nie powinno ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że decyzja jest niesprawiedliwa. W sprawie sprzedaży internetowej warto wskazać konkretnie, jakie dowody pominięto, jakie informacje powinny zostać pozyskane i dlaczego okoliczności dotyczące chwili zawierania transakcji mogą świadczyć o wprowadzeniu w błąd oraz zamiarze osiągnięcia korzyści majątkowej.

Jeżeli przed podjęciem decyzji prowadzone jest postępowanie sprawdzające na podstawie art. 307 k.p.k., decyzja o wszczęciu albo odmowie wszczęcia powinna co do zasady zapaść najpóźniej w terminie 30 dni od otrzymania zawiadomienia. Niezależnie od tego art. 306 § 3 k.p.k. przewiduje, że osoba lub instytucja, która złożyła zawiadomienie i w ciągu 6 tygodni nie została powiadomiona o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania, może wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego albo sprawującego nadzór nad organem, któremu złożono zawiadomienie.

Jakie prawa ma pokrzywdzony i jak może odzyskać pieniądze?

Osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone albo zagrożone przestępstwem, może uzyskać status pokrzywdzonego. W postępowaniu przygotowawczym wiążą się z tym określone uprawnienia procesowe, między innymi możliwość składania wniosków dowodowych oraz zaskarżania wskazanych decyzji. Przy odmowie wszczęcia lub umorzeniu uprawnionemu do wniesienia zażalenia przysługuje również prawo przejrzenia akt w zakresie wynikającym z art. 306 § 1b k.p.k.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, pokrzywdzony może także dążyć do uzyskania orzeczenia obowiązku naprawienia szkody. Art. 49a § 1 k.p.k. pozwala pokrzywdzonemu oraz prokuratorowi złożyć wniosek, o którym mowa w art. 46 § 1 Kodeksu karnego, aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.

Droga karna nie wyklucza automatycznie roszczeń cywilnych wynikających ze sprzedaży. Jeżeli umowa nie została wykonana, w zależności od sytuacji mogą mieć znaczenie między innymi przepisy o wykonaniu zobowiązań, odpowiedzialności odszkodowawczej oraz odstąpieniu od umowy wzajemnej. Trzeba jednak uwzględnić, że tej samej szkody nie można uzyskać dwa razy.

Jeżeli natomiast to sprzedający lub kupujący zostaje wskazany jako potencjalny sprawca, istotny jest jego aktualny status procesowy. Podejrzany ma między innymi prawo do obrony, korzystania z pomocy obrońcy oraz odmowy składania wyjaśnień. Nie powinno się utożsamiać samego faktu prowadzenia postępowania albo przedstawienia zarzutów z przesądzeniem winy.

Sytuacje graniczne, w których kwalifikacja nie jest oczywista

Przedmiot okazał się gorszy niż w opisie. Sam spór o jakość, stopień zużycia lub wadę rzeczy zwykle należy do prawa cywilnego. Odpowiedzialność karna może pojawić się wtedy, gdy sprzedający świadomie podał nieprawdziwe informacje o istotnej właściwości przedmiotu właśnie po to, aby skłonić kupującego do zapłaty.

Sprzedający zwrócił pieniądze dopiero po zawiadomieniu Policji. Późniejszy zwrot środków nie oznacza automatycznie, że wcześniej nie doszło do przestępstwa. Może jednak mieć znaczenie dla oceny dowodów, rozmiaru szkody oraz dalszych konsekwencji prawnych.

Kwota była niewielka. Art. 286 k.k. nie ustanawia minimalnej kwoty, od której zachowanie może być oszustwem. Wartość szkody i okoliczności czynu mogą natomiast wpływać na ocenę, czy zachodzi wypadek mniejszej wagi, oraz na wymiar reakcji karnej.

Rachunek bankowy należy do innej osoby niż rozmówca. Nie przesądza to jeszcze, kto był sprawcą. W przestępstwach internetowych mogą występować rachunki udostępnione przez inne osoby, przejęte konta lub fałszywe dane. Z tego powodu należy przekazać organom wszystkie posiadane identyfikatory zamiast samodzielnie zakładać, kto faktycznie dokonał czynu.

Strony zawarły umowę wyłącznie przez komunikator. Brak papierowej umowy nie wyklucza ani roszczeń cywilnych, ani odpowiedzialności karnej. Treść uzgodnień może wynikać z wiadomości, ogłoszenia, przelewu, dokumentów przesyłki i innych dowodów.

Najczęstsze pytania dotyczące oszustwa przy prywatnej sprzedaży online

Czy samo zablokowanie kontaktu przez sprzedawcę jest dowodem oszustwa?

Nie. Może być ważną poszlaką, szczególnie gdy nastąpiło bezpośrednio po otrzymaniu pieniędzy i towarzyszą mu inne niepokojące okoliczności, ale samo zerwanie kontaktu nie dowodzi jeszcze zamiaru oszustwa istniejącego w chwili transakcji.

Czy można zgłosić oszustwo, jeśli nie znam prawdziwych danych sprzedającego?

Tak. Do zawiadomienia należy przekazać te dane, które są dostępne: numer rachunku, numer telefonu, e-mail, nazwę konta, adres ogłoszenia, identyfikator transakcji oraz korespondencję. Ustalanie tożsamości sprawcy może być częścią postępowania.

Czy przed zgłoszeniem sprawy na Policję trzeba najpierw wysłać wezwanie do zapłaty?

Nie. Wezwanie może być przydatne przy dochodzeniu roszczeń cywilnych i pomaga uporządkować materiał dowodowy, ale nie stanowi warunku złożenia zawiadomienia o podejrzeniu przestępstwa. Przy wyraźnych oznakach oszustwa nie ma potrzeby odkładania zgłoszenia tylko po to, aby czekać na kolejny termin wyznaczony sprawcy.

Czy można jednocześnie prowadzić sprawę karną i domagać się pieniędzy cywilnie?

Co do zasady tak, ponieważ postępowanie karne dotyczy odpowiedzialności za przestępstwo, a roszczenie cywilne wynika z umowy lub wyrządzonej szkody. Trzeba jednak uwzględnić przebieg obu postępowań oraz zasadę, że tej samej szkody nie można uzyskać podwójnie.

Czy odzyskanie pieniędzy oznacza, że oszustwa już nie ma?

Nie automatycznie. Jeżeli znamiona przestępstwa zostały wcześniej zrealizowane, późniejsze naprawienie szkody samo przez się nie powoduje, że czyn przestaje istnieć. Może jednak wpływać na ocenę konkretnej sprawy i skutki prawne wobec sprawcy.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 46 i art. 286; tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 383 ze zmianami obowiązującymi na dzień 6 października 2026 r.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 49a, art. 304b, art. 305–307, art. 460 i art. 465; tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 490 ze zmianami.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 535, art. 471 i art. 491; tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 795.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II KK 9/03 – dotyczący znaczenia zamiaru istniejącego w chwili zawierania zobowiązania dla rozgraniczenia oszustwa od niewykonania umowy.