Pożyczka od rodziców dla syna – umowa, termin i PCC

Na jaki okres można zawrzeć pożyczkę rodzinną?

Tak, pożyczkę dla syna można zawrzeć na 10 lat. Przepisy nie wprowadzają maksymalnego czasu trwania umowy pożyczki. Zgodnie z art. 720 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.

Oznacza to, że strony same ustalają termin zwrotu: jednorazowo, w ratach, po kilku latach, a nawet bez wskazania konkretnej daty. Jeżeli termin zwrotu nie został oznaczony, zastosowanie ma art. 723 Kodeksu cywilnego – dłużnik ma obowiązek zwrócić pożyczkę w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę.

W praktyce przy pożyczce rodzinnej na budowę domu najlepiej wskazać w umowie:

• dokładną kwotę pożyczki,
• datę wypłaty albo harmonogram wypłat,
• termin zwrotu całości albo rat,
• czy pożyczka jest oprocentowana czy nieoprocentowana,
• czy możliwa jest wcześniejsza spłata,
• w jaki sposób będą dokonywane przelewy i spłaty.

Dla kwot przekraczających 1000 zł umowa pożyczki wymaga formy dokumentowej zgodnie z art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie musi to być akt notarialny. Wystarczy dokument pozwalający ustalić, kto złożył oświadczenie, np. podpisana umowa papierowa albo wymiana dokumentów elektronicznych. Przy pożyczce rodzinnej najbezpieczniejsza pozostaje zwykła pisemna umowa oraz przelew bankowy z czytelnym tytułem.

Kto powinien być stroną umowy?

Umowę trzeba dopasować do tego, z czyjego majątku pochodzą pieniądze i komu są przekazywane.

Jeżeli środki pochodzą z majątku wspólnego małżonków, bezpiecznie jest wskazać oboje małżonków jako pożyczkodawców. Wynika to z zasad zarządu majątkiem wspólnym określonych w art. 36 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, chyba że przepisy stanowią inaczej. Przy większych kwotach i dla uniknięcia sporu z organem podatkowym lub później między członkami rodziny warto jednak, aby oboje podpisali umowę.

Pożyczkobiorcą powinien być ten, kto faktycznie ma korzystać z pieniędzy i kto będzie je zwracał. Jeśli pieniądze mają być przekazane wyłącznie synowi, to tylko on powinien być pożyczkobiorcą. Jeśli mają być udzielone wspólnie synowi i synowej, oboje mogą wystąpić jako współpożyczkobiorcy.

To rozróżnienie ma duże znaczenie podatkowe. Syn należy do kręgu osób wskazanych w art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, a więc do tzw. najbliższej rodziny. Synowa już do tego kręgu nie należy, choć mieści się w I grupie podatkowej. W efekcie zwolnienie z PCC działa wobec nich inaczej.

Czy od pożyczki rodzinnej trzeba zapłacić PCC?

Co do zasady tak, ponieważ umowa pożyczki pieniędzy podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych. Obowiązek podatkowy przy umowie pożyczki ciąży na biorącym pożyczkę – wynika to z art. 4 pkt 7 tej ustawy.

Stawka PCC od pożyczki wynosi 0,5% zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Nie oznacza to jednak, że przy pożyczce od rodzica syn zawsze zapłaci podatek. W praktyce najczęściej możliwe jest zwolnienie.

Kiedy działa zwolnienie z PCC przy pożyczce od rodziców?

Kluczowy jest art. 9 pkt 10 lit. b ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Z przepisu tego wynika, że zwolnione z PCC są pożyczki pieniężne zawarte między osobami wskazanymi w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, czyli m.in. między rodzicami a dzieckiem, także wtedy, gdy kwota pożyczki przekracza limit dla I grupy podatkowej, pod warunkiem że: Przy pożyczce od dalszego krewnego zakres zwolnień jest inny, czego przykładem jest pożyczka od kuzyna i jej opodatkowanie.

• pożyczkobiorca złoży deklarację PCC-3 właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 14 dni od dnia dokonania czynności, chyba że umowa została zawarta w formie aktu notarialnego,
• otrzymanie pieniędzy zostanie udokumentowane dowodem przekazania na rachunek płatniczy pożyczkobiorcy, jego rachunek w banku lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo przekazem pocztowym.

Właśnie dlatego przy większej pożyczce rodzinnej nie należy przekazywać pieniędzy w gotówce, jeżeli celem jest pełne zwolnienie z PCC. Gotówka może spowodować utratę zwolnienia.

Jeżeli warunki zwolnienia nie zostaną spełnione, organ może uznać, że podatek jest należny według stawki 0,5%, a dodatkowo mogą dojść odsetki za zwłokę liczone na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.

A co z limitem dla I grupy podatkowej?

Osobno działa art. 9 pkt 10 lit. c ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie z nim zwolnione są pożyczki zawarte między osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej do wysokości kwoty niepodlegającej opodatkowaniu na zasadach określonych w ustawie o podatku od spadków i darowizn.

Na dzień dzisiejszy kwota ta wynosi 36 120 zł dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej – wynika to z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Limit ten odnosi się do wartości nabyć od jednej osoby w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczonych do ostatniego nabycia.

To oznacza:

• syn jako dziecko może korzystać z pełnego zwolnienia z art. 9 pkt 10 lit. b ustawy o PCC, niezależnie od wysokości pożyczki, jeśli dopełni formalności,
• synowa jako synowa należy do I grupy podatkowej, ale nie należy do kręgu z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, więc nie skorzysta z pełnego zwolnienia bez limitu na takich samych zasadach jak syn; co do zasady może korzystać tylko ze zwolnienia do limitu przewidzianego dla I grupy podatkowej.

Jeżeli więc planowana kwota jest wysoka, podatkowo najbezpieczniejszym rozwiązaniem bywa wskazanie wyłącznie syna jako pożyczkobiorcy, o ile to odpowiada rzeczywistemu celowi i faktycznemu sposobowi korzystania z pieniędzy.

Jak zgłosić pożyczkę do urzędu skarbowego?

Jeżeli pożyczka ma korzystać ze zwolnienia, pożyczkobiorca powinien złożyć deklarację PCC-3 w terminie 14 dni od zawarcia umowy. Termin ten wynika wprost z art. 10 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych w zw. z art. 9 pkt 10 lit. b tej ustawy.

Najczęściej deklarację składa się elektronicznie albo w urzędzie skarbowym właściwym według miejsca zamieszkania pożyczkobiorcy. Jeżeli pożyczkobiorców jest kilku, pojawiają się dodatkowe kwestie dotyczące rozliczenia i odpowiedzialności, więc trzeba wtedy dokładnie sprawdzić sposób wypełnienia deklaracji według konkretnego stanu faktycznego.

Do samej deklaracji zwykle nie dołącza się umowy ani potwierdzenia przelewu, ale trzeba je zachować na wypadek wezwania urzędu. Bezpiecznie jest przechowywać:

• podpisaną umowę pożyczki,
• potwierdzenie przelewu,
• harmonogram spłat, jeśli został ustalony,
• potwierdzenia spłat rat lub zwrotu całej kwoty.

Czy pożyczka może być nieoprocentowana?

Tak. Kodeks cywilny nie wymaga, aby pożyczka była oprocentowana. Jeżeli strony nie chcą odsetek kapitałowych, najlepiej wpisać wprost, że pożyczka jest nieoprocentowana. Jeżeli odsetki mają być należne, warto wskazać ich wysokość i sposób naliczania.

Trzeba odróżnić odsetki umowne od odsetek za opóźnienie. Jeżeli syn spóźni się ze spłatą, a umowa nie wyłącza odpowiedzialności na zasadach ogólnych, pożyczkodawca może dochodzić odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Jak najlepiej sformułować umowę w opisanej sytuacji?

Jeżeli pożyczka ma być wysoka i celem jest skorzystanie z pełnego zwolnienia z PCC, najczęściej praktyczne rozwiązanie wygląda tak:

• pożyczkodawcy: rodzice albo ten rodzic, z którego majątku pochodzą środki,
• pożyczkobiorca: sam syn,
• wypłata: przelewem na rachunek syna,
• tytuł przelewu: np. „pożyczka na podstawie umowy z dnia …”,
• po stronie syna: złożenie PCC-3 w ciągu 14 dni.

Jeżeli jednak z przyczyn rodzinnych lub majątkowych pożyczkobiorcami mają być oboje małżonkowie, trzeba już indywidualnie przeanalizować, jak określić kwoty, udziały i skutki podatkowe po stronie synowej. W takiej sytuacji nie warto korzystać z prostego wzoru bez dostosowania do konkretnego stanu faktycznego.

FAQ

Czy pożyczka od rodziców musi być zawarta u notariusza?

Nie. Co do zasady wystarczy forma dokumentowa, o której mowa w art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce najbezpieczniejsza jest zwykła pisemna umowa i przelew bankowy.

Czy można zawrzeć pożyczkę bez terminu spłaty?

Tak. Jeżeli termin nie zostanie określony, pożyczka staje się zwrotna w ciągu 6 tygodni od wypowiedzenia zgodnie z art. 723 Kodeksu cywilnego.

Kto składa PCC-3 – rodzic czy dziecko?

Deklarację składa pożyczkobiorca, bo to na nim ciąży obowiązek podatkowy zgodnie z art. 4 pkt 7 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

Czy przelew na wspólne konto małżonków wystarczy?

Może to rodzić wątpliwości, jeśli pożyczkobiorcą formalnie jest tylko syn, a rachunek jest wspólny. Dla bezpieczeństwa najlepiej przekazać środki na rachunek, który pozwala jednoznacznie wykazać otrzymanie pieniędzy przez wskazanego w umowie pożyczkobiorcę.

Czy brak zgłoszenia PCC-3 zawsze oznacza podatek?

Przy pożyczce od rodziców przekraczającej limit i objętej zwolnieniem z art. 9 pkt 10 lit. b ustawy o PCC brak zgłoszenia w terminie co do zasady powoduje utratę zwolnienia. Wtedy urząd może naliczyć podatek oraz odsetki.

Źródła

• art. 720 § 1 i § 2, art. 723, art. 481 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 36 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 4 pkt 7, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 9 pkt 10 lit. b i lit. c, art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych,
• art. 4a oraz art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa w zakresie odsetek za zwłokę.