Praca na czarno a konsekwencje dla pracownika i świadka

Kto odpowiada za pracę na czarno?

W praktyce „praca na czarno” najczęściej oznacza dopuszczenie pracownika do pracy bez dopełnienia obowiązków formalnych przez pracodawcę, w szczególności bez potwierdzenia warunków umowy na piśmie przed rozpoczęciem pracy i bez zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Podstawowy obowiązek potwierdzenia pracownikowi ustaleń co do stron umowy, rodzaju umowy i jej warunków przed dopuszczeniem do pracy wynika z art. 29 § 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Jeżeli zatrudnienie miało cechy stosunku pracy, to zgodnie z art. 22 § 1 i § 1¹ Kodeksu pracy o jego istnieniu decyduje faktyczny sposób wykonywania pracy: wykonywanie pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem. Sam brak podpisanej umowy nie przekreśla więc istnienia stosunku pracy.

To pracodawca odpowiada za zgłoszenie pracownika do ubezpieczeń społecznych. Wynika to z art. 36 ust. 1, 2 i 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgłoszenia do ubezpieczeń dokonuje się w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia.

Jakie sankcje grożą pracodawcy?

Pracodawca, który narusza obowiązki związane z legalnym zatrudnieniem, naraża się jednocześnie na odpowiedzialność z prawa pracy, ubezpieczeń społecznych i prawa karnego skarbowego.

Warto doprecyzować, że w sprawach podatkowych i składkowych dokładna kwalifikacja zależy od stanu faktycznego: od tego, czy chodzi o brak zgłoszenia, zaniżanie wynagrodzenia, niewpłacanie zaliczek, pozorne umowy cywilnoprawne czy też całkowity brak dokumentacji.

Czy pracownikowi grozi kara za pracę na czarno?

Co do zasady przepisy nie przewidują automatycznej sankcji tylko za sam fakt wykonywania pracy bez formalnej umowy, jeśli to pracodawca nie dopełnił obowiązków legalizacyjnych. Z perspektywy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych pracownik jest w takim układzie przede wszystkim stroną słabszą, która może nawet dochodzić ustalenia istnienia stosunku pracy i należnych świadczeń.

Nie oznacza to jednak, że pracownik nigdy nie ponosi żadnego ryzyka. Najczęściej chodzi o dwie sytuacje:

• nieujawnienie osiągniętego dochodu w rozliczeniach podatkowych,
• podanie nieprawdy organowi lub złożenie fałszywych zeznań.

Jeżeli pracownik uzyskiwał dochód i świadomie nie wykazał go w zeznaniu podatkowym, w zależności od okoliczności może wejść w grę odpowiedzialność z art. 54 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, czyli za uchylanie się od opodatkowania przez nieujawnienie właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania albo niezłożenie deklaracji, przez co podatek narażono na uszczuplenie.

To jednak nie dzieje się „automatycznie” po samym ujawnieniu pracy bez umowy. Dla odpowiedzialności podatkowej znaczenie mają konkretne fakty: wysokość dochodu, obowiązek złożenia deklaracji, sposób rozliczeń, ewentualne zaliczki oraz to, czy podatek rzeczywiście został narażony na uszczuplenie. W niektórych sytuacjach możliwe jest też skorygowanie rozliczeń i ograniczenie ryzyka, ale wymaga to analizy indywidualnej.

Wezwanie na świadka w sprawie przeciwko ZUS – czego się spodziewać?

Jeżeli została Pani wezwana jako świadek w sprawie z odwołania od decyzji ZUS, sąd lub organ może pytać o rzeczywisty przebieg zatrudnienia: kto wydawał polecenia, gdzie była wykonywana praca, w jakich godzinach, czy wynagrodzenie było wypłacane, od kiedy praca faktycznie trwała i na jakich zasadach.

W sprawach z ZUS takie pytania służą zwykle ustaleniu, czy zatrudnienie było realne, kiedy powstał tytuł do ubezpieczeń i czy umowa nie była pozorna. Zobacz również: zatrudnienie członka rodziny a kontrola ZUS.

Jako świadek ma Pani obowiązek zeznawać zgodnie z prawdą. W postępowaniu cywilnym podstawą jest art. 266 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym przed złożeniem zeznań świadek jest uprzedzany o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań i składa przyrzeczenie, chyba że ustawa przewiduje wyjątek. Odpowiedzialność karna za fałszywe zeznania wynika z art. 233 § 1 Kodeksu karnego.

To oznacza, że nie należy ani zatajać faktów, ani „zgadywać” odpowiedzi. Jeżeli czegoś Pani nie pamięta albo nie wie tego z własnej obserwacji, najlepiej powiedzieć wprost: „nie pamiętam”, „nie wiem”, „nie widziałam tego osobiście”, „wiem to tylko z rozmów”. Taka odpowiedź jest prawidłowa, jeżeli odpowiada rzeczywistemu stanowi wiedzy świadka.

Czy świadek może odmówić odpowiedzi?

Tak, ale tylko w określonych sytuacjach. Zgodnie z art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego nikt nie ma prawa odmówić zeznań, z wyjątkiem małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa, powinowatych w tej samej linii lub stopniu, osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia oraz ich małżonków, a także byłych małżonków. Natomiast zgodnie z art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego świadek może odmówić odpowiedzi na zadane pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego albo jego bliskich na odpowiedzialność karną, hańbę albo dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie byłoby połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej.

To istotny przepis w sprawach o pracę na czarno. Jeżeli konkretne pytanie rzeczywiście mogłoby narazić świadka na odpowiedzialność karną lub karną skarbową, można rozważyć odmowę odpowiedzi na to właśnie pytanie. Nie jest to jednak prawo do całkowitego milczenia w każdej sprawie. Zastosowanie art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego zależy od treści pytania i realnego zagrożenia dla świadka.

Jeżeli ma Pani wątpliwości, czy w danej sprawie można powołać się na ten przepis, warto skonsultować to wcześniej z prawnikiem. Zobacz również: prawa i obowiązki świadka.

Czy sąd albo ZUS zawiadomi urząd skarbowy?

Nie ma przepisu, który nakazywałby automatyczne zawiadamianie urzędu skarbowego przy każdym ujawnieniu pracy bez umowy w toku sprawy sądowej lub postępowania przed ZUS. Nie można jednak zagwarantować, że taka informacja nigdy nie trafi do innych organów. Wszystko zależy od okoliczności sprawy, treści akt i działań konkretnych instytucji.

Dlatego bezpieczniej przyjąć, że ujawnienie nieformalnego zatrudnienia może pośrednio uruchomić również wątki podatkowe albo składkowe. Nie powinno to jednak prowadzić do składania nieprawdziwych zeznań, ponieważ ryzyko odpowiedzialności za fałszywe zeznania jest wtedy bardziej bezpośrednie i poważne.

Brak umowy nie odbiera pracownikowi ochrony

Jeżeli praca była wykonywana w warunkach właściwych dla stosunku pracy, pracownik może dochodzić ustalenia istnienia stosunku pracy przed sądem. Podstawą jest art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z art. 22 § 1 i § 1¹ Kodeksu pracy. Taki proces może mieć znaczenie dla wynagrodzenia, urlopu, świadectwa pracy, składek ZUS i przyszłych świadczeń.

Znaczenie może mieć również to, czy pracodawca wypłacał wynagrodzenie „pod stołem”, czy część oficjalnie, a część nieoficjalnie. W takich sprawach liczą się dowody: wiadomości, przelewy, grafiki, listy obecności, korespondencja, zeznania innych osób czy dokumenty związane z wykonywaniem pracy. Jeżeli część pensji była wypłacana poza oficjalnym rozliczeniem, osobno omawiamy odpowiedzialność za wynagrodzenie wypłacane „pod stołem”.

Zobacz również:

• kontrola prawa pracy i obowiązki pracodawcy
• umowy cywilnoprawne a stosunek pracy

FAQ

Czy pracownik za pracę na czarno zawsze dostaje karę?

Nie. Zasadniczo główne sankcje dotyczą pracodawcy. Po stronie pracownika ryzyko pojawia się głównie przy zatajeniu dochodów przed fiskusem albo przy składaniu fałszywych zeznań.

Czy brak podpisanej umowy oznacza, że nie było stosunku pracy?

Nie. O istnieniu stosunku pracy decyduje przede wszystkim sposób wykonywania pracy, zgodnie z art. 22 § 1 i § 1¹ Kodeksu pracy, a nie sama nazwa lub brak dokumentu.

Czy jako świadek mogę powiedzieć, że czegoś nie pamiętam?

Tak, jeżeli to prawda. Świadek ma mówić zgodnie z rzeczywistym stanem swojej wiedzy. Nie wolno zgadywać ani dostosowywać zeznań do oczekiwań którejkolwiek strony.

Czy mogę odmówić odpowiedzi na pytanie o pracę na czarno?

W niektórych sytuacjach tak, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić Panią lub osobę bliską na odpowiedzialność karną, zgodnie z art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. To zależy jednak od konkretnego pytania i okoliczności sprawy.

Czy ZUS może ustalić wcześniejsze nielegalne zatrudnienie?

Tak, jeżeli z dowodów wynika, że praca była wykonywana wcześniej niż wynika to z dokumentów. Wtedy znaczenie mają zeznania świadków, dokumenty, przelewy, grafiki i inne ślady faktycznego zatrudnienia.

Źródła

• art. 22 § 1 i § 1¹, art. 29 § 2, art. 281 § 1 pkt 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 36 ust. 1, 2 i 4, art. 98 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 218 § 1a, art. 233 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 54 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy
• art. 189, art. 261 § 1 i § 2, art. 266 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego