Kurator spadku – kiedy sąd go powołuje i jakie ma obowiązki?

Kiedy powołuje się kuratora spadku?

Kurator spadku może zostać ustanowiony, gdy spadek nie został jeszcze objęty przez spadkobiercę, a sąd uzna, że konieczne jest czuwanie nad całością majątku spadkowego. Podstawą jest art. 666 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd czuwa nad całością spadku, a w razie potrzeby ustanawia kuratora spadku.

W praktyce chodzi zwłaszcza o sytuacje, w których:

1. nie wiadomo, kto jest spadkobiercą,
2. spadkobiercy nie zostali jeszcze skutecznie zawiadomieni o otwarciu spadku,
3. majątek spadkowy wymaga zabezpieczenia, opłacenia bieżących kosztów lub ochrony przed zniszczeniem,
4. nikt faktycznie nie objął spadku w posiadanie, zarząd albo użytkowanie,
5. trzeba podjąć czynności procesowe lub majątkowe dotyczące spadku, zanim spadkobiercy przejmą zarząd.

Nie każda trudność w sprawie spadkowej oznacza jednak konieczność ustanowienia kuratora spadku. Jeżeli spadkobiercy są znani, ale jeden z nich jest nieobecny i nie może prowadzić swoich spraw, właściwsze może być ustanowienie kuratora dla osoby nieobecnej na podstawie art. 184 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli natomiast spadkobiercy są znani, objęli spadek, ale spierają się o podział majątku, zwykle właściwą drogą jest postępowanie o dział spadku, a nie kurator spadku.

Kto może złożyć wniosek o ustanowienie kuratora spadku?

Postępowanie może zostać wszczęte z urzędu przez sąd spadku albo na wniosek osoby mającej interes prawny. W praktyce z wnioskiem mogą wystąpić m.in. wierzyciel spadku, współwłaściciel rzeczy należącej do spadku, osoba zainteresowana zabezpieczeniem nieruchomości, zarządca budynku, gmina albo inna osoba, której prawa zależą od prawidłowego zarządu spadkiem.

We wniosku warto wskazać:

• dane spadkodawcy i datę jego śmierci, jeżeli są znane,
• ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy,
• opis majątku wymagającego zabezpieczenia,
• powody, dla których spadek nie został objęty przez spadkobierców,
• dowody, np. akt zgonu, dokumenty dotyczące nieruchomości, korespondencję, informacje o zaległościach lub zagrożeniach dla majątku.

Sądem właściwym jest sąd spadku, czyli co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca tego nie da się ustalić w Polsce, znaczenie może mieć miejsce, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Co robi kurator spadku?

Zgodnie z art. 667 § 1 K.p.c. kurator spadku powinien starać się o wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą, i zawiadomić spadkobierców o otwarciu spadku. Nie oznacza to, że kurator sam rozstrzyga, kto dziedziczy. Ustalenie praw do spadku następuje w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli możliwe jest jego sporządzenie.

Do typowych obowiązków kuratora należy:

• poszukiwanie informacji o spadkobiercach ustawowych i testamentowych,
• zawiadomienie spadkobierców o otwarciu spadku,
• zabezpieczenie majątku przed zniszczeniem, utratą albo nieuzasadnionym obciążeniem,
• bieżący zarząd majątkiem spadkowym,
• pobieranie pożytków, np. czynszu najmu, jeżeli w skład spadku wchodzi wynajmowany lokal,
• regulowanie koniecznych wydatków związanych z utrzymaniem majątku,
• występowanie w sprawach sądowych dotyczących zarządu spadkiem,
• składanie sądowi sprawozdań ze swoich czynności i rozliczeń.

Jeżeli w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo i ustanowiono zarząd sukcesyjny tym przedsiębiorstwem, przedsiębiorstwo jest wyłączone z zarządu majątkiem spadkowym sprawowanego przez kuratora spadku. Wynika to z art. 667 § 3 K.p.c.

Zarząd majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu

Kurator spadku nie działa jak właściciel spadku. Zarządza majątkiem pod nadzorem sądu spadku. Do sprawowania tego zarządu stosuje się odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości.

W ramach zwykłego zarządu kurator może podejmować czynności potrzebne do prawidłowej gospodarki majątkiem, np. opłacić media, zabezpieczyć lokal, odebrać należny czynsz, zlecić niezbędną naprawę albo zawiadomić ubezpieczyciela o szkodzie. Czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zezwolenia sądu. Dotyczy to zwłaszcza decyzji, które mogą istotnie zmienić skład albo wartość majątku.

Spis inwentarza i ochrona majątku

Jeżeli inwentarz nie był wcześniej spisany, sąd wyda postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza. Wynika to z art. 666 § 2 K.p.c. Spis inwentarza ma znaczenie praktyczne, ponieważ pozwala ustalić skład i wartość aktywów oraz pasywów spadku.

W sprawach spadkowych spis inwentarza bywa szczególnie istotny, gdy w skład majątku wchodzą długi. Dla spadkobierców ważne może być także prawidłowe ustalenie zakresu odpowiedzialności za zobowiązania zmarłego. Więcej zagadnień z tego obszaru omawia dział odpowiedzialność za długi spadkowe.

Kiedy kurator spadku może sprzedać rzeczy należące do spadku?

Kurator spadku nie powinien swobodnie zbywać majątku spadkowego. Szczególna regulacja dotyczy rzeczy ruchomych. Zgodnie z art. 668 K.p.c. na polecenie sądu kurator spadku sprzedaje należące do spadku rzeczy ruchome, które są narażone na zepsucie albo których przechowanie pociąga za sobą nadmierne koszty.

Przykładowo może chodzić o towary łatwo psujące się, zwierzęta, pojazd generujący znaczne koszty przechowania albo rzeczy, których dalsze magazynowanie jest nieopłacalne w stosunku do ich wartości.

Osobny przepis, art. 668¹ K.p.c., dotyczy rozliczenia odwróconego kredytu hipotecznego. Sąd może upoważnić kuratora spadku do przeniesienia na bank własności nieruchomości, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu albo prawa użytkowania wieczystego, jeżeli stanowiły zabezpieczenie odwróconego kredytu hipotecznego. Wniosek banku może zostać złożony nie wcześniej niż po upływie roku od dnia śmierci kredytobiorcy.

Czy kurator spadku może pozywać i być pozywany?

Tak, ale w zakresie spraw wynikających z zarządu spadkiem. Kurator może występować w postępowaniach dotyczących majątku spadkowego, np. dochodzić zapłaty czynszu, bronić spadku przed nieuzasadnionymi roszczeniami albo podejmować działania konieczne do zachowania praw wchodzących w skład spadku.

Nie oznacza to jednak, że kurator zastępuje spadkobierców we wszystkich ich prywatnych sprawach. Jego umocowanie jest związane z zarządem spadkiem nieobjętym i podlega kontroli sądu.

Sprawozdania, odpowiedzialność i wynagrodzenie kuratora

Kurator spadku składa sądowi sprawozdania ze swoich czynności oraz udokumentowane sprawozdania rachunkowe. Powinien robić to w terminach wyznaczonych przez sąd, co najmniej raz w roku, a także po zakończeniu zarządu.

Jeżeli kurator nienależycie wykonuje obowiązki, może ponosić odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę. Jeżeli bez usprawiedliwionej przyczyny nie składa sprawozdań albo nie wykonuje poleceń sądu, sąd może zastosować środki dyscyplinujące, w tym grzywnę.

Kurator może żądać wynagrodzenia oraz zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku ze sprawowaniem kurateli. O wynagrodzeniu i rozliczeniu wydatków decyduje sąd.

Kiedy kurator spadku przestaje pełnić funkcję?

Kurator spadku pełni funkcję tak długo, jak istnieje potrzeba zarządu spadkiem nieobjętym. Jego rola kończy się zwłaszcza wtedy, gdy spadkobiercy zostaną ustaleni, zawiadomieni i obejmą spadek, a dalszy zarząd kuratora nie jest potrzebny.

Do zakończenia funkcji może dojść także wtedy, gdy sąd uchyli kuratelę, zmieni kuratora albo gdy sprawa spadkowa zostanie zakończona w sposób, który usuwa potrzebę dalszego zabezpieczania majątku. Jeżeli okaże się, że brak jest spadkobierców, zastosowanie mogą mieć dalsze reguły dziedziczenia ustawowego, w tym dziedziczenie przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa.

Zobacz również

FAQ

Czy kurator spadku decyduje, kto dziedziczy?

Nie. Kurator ma starać się ustalić, kto może być spadkobiercą, i zawiadomić te osoby o otwarciu spadku. O nabyciu spadku rozstrzyga sąd w postępowaniu spadkowym albo notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spełnione są warunki do jego sporządzenia.

Czy kurator spadku może sprzedać nieruchomość?

Co do zasady sprzedaż nieruchomości nie jest zwykłą czynnością bieżącego zarządu. Kurator działa pod nadzorem sądu i czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zezwolenia sądu. Szczególna regulacja dotyczy m.in. rozliczenia odwróconego kredytu hipotecznego.

Czy wierzyciel może wnioskować o ustanowienie kuratora spadku?

Tak, jeżeli wykaże interes prawny. Może to mieć znaczenie, gdy wierzyciel chce dochodzić należności, a spadek nie został objęty przez spadkobierców i nie ma osoby, która mogłaby działać w sprawach dotyczących majątku spadkowego.

Czy kurator spadku odpowiada za długi spadkowe?

Kurator nie staje się spadkobiercą i nie odpowiada za długi spadkowe jak osoba dziedzicząca. Zarządza majątkiem spadkowym w granicach swoich kompetencji. Może jednak ponosić odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną nienależytym wykonywaniem obowiązków.

Czy kurator spadku jest potrzebny, gdy spadkobiercy kłócą się o spadek?

Sam konflikt między znanymi spadkobiercami zwykle nie wystarcza. Jeżeli spadkobiercy objęli spadek, właściwe może być np. postępowanie o dział spadku, zabezpieczenie roszczeń albo ustanowienie zarządcy w innym trybie. Kurator spadku dotyczy przede wszystkim spadku nieobjętego.

Podsumowanie

Kurator spadku jest ustanawiany po to, aby chronić i zarządzać spadkiem, który nie został jeszcze objęty przez spadkobiercę. Jego najważniejsze obowiązki to ustalenie, kto może dziedziczyć, zawiadomienie spadkobierców o otwarciu spadku i prowadzenie bieżącego zarządu majątkiem pod nadzorem sądu.

W sprawach tego rodzaju szczegóły mają duże znaczenie. Inaczej ocenia się przypadek nieznanych spadkobierców, inaczej nieobecnego spadkobiercy, a jeszcze inaczej spór między osobami, które już objęły spadek. Dlatego przed złożeniem wniosku warto ustalić, czy właściwym rozwiązaniem jest kurator spadku, kurator osoby nieobecnej, zabezpieczenie spadku, spis inwentarza czy inne postępowanie spadkowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 666-668¹.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 184.
3. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1956 r., sygn. akt III CR 566/56.
4. Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej - Dz.U. 2018 poz. 1629.