Podział majątku, dziecko i wspólne mieszkanie przed rozwodem

Czy wszystko nabyte w trakcie małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

W art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawodawca wskazuje przykładowo, że do majątku wspólnego należą w szczególności: pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i z majątku osobistego każdego z małżonków, a także środki zgromadzone na wskazanych tam rachunkach i funduszach emerytalnych. Zbliżonym zagadnieniem jest podział składek emerytalnych po rozwodzie.

To oznacza, że jeżeli nieruchomości zostały kupione w czasie trwania wspólności ustawowej, zwykle wchodzą do majątku wspólnego nawet wtedy, gdy środki pochodziły głównie z pracy lub działalności gospodarczej jednego z małżonków.

Co należy do majątku osobistego?

Katalog majątku osobistego zawiera art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Należą do niego m.in. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, prawa niezbywalne przysługujące tylko jednej osobie, a także przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W praktyce istotne jest więc ustalenie źródła finansowania i momentu nabycia. Jeżeli przykładowo lokal został kupiony za pieniądze pochodzące wyłącznie ze sprzedaży składnika majątku osobistego, może pojawić się spór o tzw. surogację z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Takie sprawy zależą jednak od dokumentów i konkretnego stanu faktycznego.

Czy wyższe zarobki jednego małżonka dają większy udział w majątku?

Nie automatycznie. Zasadą jest równość udziałów. Wynika to wprost z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.

Wyjątek przewiduje art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów w majątku wspólnym z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Przy ocenie stopnia przyczynienia się uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym – tak stanowi art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sama okoliczność, że jeden małżonek więcej zarabiał, zwykle nie wystarcza. Sąd bada łącznie dwie przesłanki: ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się do powstania majątku. W praktyce ważne powody są najczęściej wiązane z rażącym i uporczywym niewykonywaniem obowiązków wobec rodziny, trwonieniem majątku, uchylaniem się od pracy mimo możliwości lub działaniem na szkodę rodziny.

Jeżeli chcesz powoływać się na nierówne udziały, trzeba gromadzić dowody: dokumenty finansowe, historię rachunków, zeznania świadków, dokumentację działalności gospodarczej, dowody nakładów własnej pracy czy materiał potwierdzający brak współdziałania drugiego małżonka.

Jak można podzielić majątek wspólny?

Podział majątku jest możliwy dopiero po ustaniu wspólności majątkowej, np. po prawomocnym rozwodzie, po zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność albo po wydaniu przez sąd wyroku ustanawiającego rozdzielność majątkową. Podstawę stanowi art. 35 oraz art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli małżonkowie są zgodni, mogą zawrzeć umowę o podział majątku. Gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość, konieczna jest forma aktu notarialnego zgodnie z art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Przy braku porozumienia pozostaje postępowanie sądowe o podział majątku wspólnego. W takim postępowaniu sąd ustala skład i wartość majątku, rozstrzyga o sposobie podziału, a na żądanie strony może także rozliczyć nakłady i wydatki między majątkiem wspólnym a osobistym na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy wyprowadzka ze wspólnego domu jest bezpieczna?

Prawnie sama wyprowadzka nie powoduje utraty praw do dziecka ani automatycznej utraty praw do majątku lub mieszkania. W praktyce jednak może osłabić Twoją bieżącą pozycję w sporze o pieczę nad dzieckiem, ponieważ to rodzic stale mieszkający z dzieckiem częściej wykonuje codzienną opiekę i łatwiej wykazuje utrwalony model funkcjonowania dziecka.

W sprawach dotyczących dziecka sąd kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka, co wynika z art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z ogólnych zasad wykonywania władzy rodzicielskiej z art. 95 § 3 i art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dlatego wyprowadzka może mieć znaczenie dowodowe, ale nie przesądza automatycznie wyniku sprawy.

Jeżeli wspólne mieszkanie stało się konfliktowe, a jednocześnie chcesz uniknąć zarzutu odsunięcia się od dziecka, warto rozważyć równoczesne złożenie do sądu wniosku o zabezpieczenie kontaktów albo o zabezpieczenie pieczy nad dzieckiem na czas postępowania. Wtedy sytuacja zostaje uregulowana formalnie, a nie tylko faktycznie.

W sprawach mieszkaniowych przy rozwodzie znaczenie ma również art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w wyroku rozwodowym sąd orzeka o sposobie korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję.

Czy drugi rodzic może sam ograniczać kontakty z dzieckiem?

Nie, nie ma do tego swobodnego prawa. Zgodnie z art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kontakty z dzieckiem są odrębnym uprawnieniem i obowiązkiem rodzica oraz dziecka. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli rodzice żyją osobno, sposób utrzymywania kontaktów powinni określić wspólnie, kierując się dobrem dziecka i uwzględniając jego rozsądne życzenia – art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Gdy nie ma porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Ograniczenie albo zakaz kontaktów może nastąpić wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu, jeśli wymaga tego dobro dziecka, zgodnie z art. 113² i art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątek praktyczny dotyczy sytuacji nagłych, gdy rodzic reaguje na realne zagrożenie dobra dziecka, np. przemoc lub stan odurzenia drugiego rodzica. Taka decyzja powinna jednak prowadzić do szybkiego skierowania sprawy do sądu, a nie do trwałej samowoli.

Czy przed rozwodem oboje rodzice mają pełnię praw rodzicielskich?

Tak, dopóki sąd nie orzeknie inaczej. Sam konflikt małżeński, oddzielne zamieszkiwanie czy zapowiedź rozwodu nie odbierają automatycznie władzy rodzicielskiej. Podstawą jest art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.

Ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej może nastąpić tylko na podstawie orzeczenia sądu i tylko w ustawowo przewidzianych przypadkach, odpowiednio na podstawie art. 107, art. 109, art. 110 i art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli obawiasz się, że po wyprowadzce zostaniesz odsunięty od dziecka, warto dbać o regularny, udokumentowany kontakt: wiadomości dotyczące spotkań, odbiory z przedszkola lub szkoły, wizyty lekarskie, zakupy dla dziecka, udział w codziennych obowiązkach. To bywa bardzo ważne dowodowo.

Czy można żądać wyprowadzki teściowej albo innej osoby trzeciej?

To zależy od tytułu prawnego do lokalu i od tego, na jakiej podstawie ta osoba w nim mieszka. Sam brak meldunku nie przesądza sprawy, ponieważ meldunek nie tworzy prawa do lokalu. Wynika to z ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności – zameldowanie ma charakter ewidencyjny, a nie rzeczowy.

Jeżeli lokal stanowi własność małżonków albo należy do ich majątku wspólnego, osoba trzecia mieszkająca tam wyłącznie za zgodą domowników co do zasady nie ma samodzielnego prawa do zajmowania lokalu. W razie cofnięcia zgody może powstać roszczenie o wydanie lokalu na podstawie art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, ale sposób działania zależy od tego, kto jest właścicielem i czy drugi małżonek nadal tej osobie pozwala mieszkać.

Jeżeli lokal jest wynajmowany, znaczenie ma art. 680¹ § 1 ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym małżonkowie są najemcami lokalu bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe, jeżeli nawiązanie najmu lokalu mającego służyć zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych założonej przez nich rodziny nastąpiło w czasie trwania małżeństwa. Wtedy również spór o dalsze zamieszkiwanie osoby trzeciej wymaga oceny konkretnego układu praw do lokalu.

W praktyce, jeżeli obecność osoby trzeciej zaostrza konflikt, najbezpieczniej najpierw ustalić tytuł prawny do lokalu i przygotować formalne wezwanie do opuszczenia mieszkania. Samowolne usuwanie rzeczy, wymiana zamków czy odcinanie mediów może narazić na dalszy spór cywilny lub karny.

Czy po ustaniu wspólności majątkowej traci się prawo do mieszkania?

Nie. Ustanie wspólności majątkowej nie oznacza automatycznie, że jeden z małżonków ma opuścić mieszkanie. Jeżeli lokal stanowi współwłasność albo wchodzi do majątku wspólnego, prawa do niego co do zasady trwają do czasu działu majątku lub innego rozstrzygnięcia. Jeżeli jest to lokal najmowany dla zaspokojenia potrzeb rodziny, zastosowanie ma art. 680¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Przy rozwodzie sąd może jedynie uregulować sposób korzystania z mieszkania na podstawie art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątkowo może również orzec eksmisję małżonka rażąco naruszającego zasady wspólnego zamieszkiwania. Sam konflikt, nawet poważny, nie zawsze wystarcza do takiego rozstrzygnięcia.

Jakie działania praktyczne warto podjąć od razu?

• zabezpieczyć dokumenty dotyczące nieruchomości, kredytów, rachunków bankowych i wydatków na majątek;
• ustalić, czy między małżonkami nadal istnieje wspólność ustawowa, czy też została już ustanowiona rozdzielność;
• udokumentować swoją opiekę nad dzieckiem i próby utrzymywania regularnych kontaktów;
• nie podpisywać pod presją jednostronnych ustaleń o majątku, mieszkaniu czy dziecku;
• rozważyć złożenie do sądu wniosku o zabezpieczenie kontaktów, miejsca pobytu dziecka albo sposobu korzystania z mieszkania, jeśli konflikt narasta;
• w razie sporów o zadłużenie lub działania finansowe współmałżonka sprawdzić skutki dla odpowiedzialności za zobowiązania.

FAQ

Czy mogę żądać nierównych udziałów tylko dlatego, że to ja zarabiałem?

Nie. Art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga nie tylko różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku, ale także istnienia ważnych powodów.

Czy wyprowadzka oznacza, że przegram sprawę o dziecko?

Nie automatycznie. Sąd ocenia dobro dziecka i całokształt sytuacji, ale wyprowadzka może osłabić Twoją pozycję faktyczną, jeśli przestaniesz uczestniczyć w codziennej opiece.

Czy żona może zabronić mi widywania dziecka bez wyroku sądu?

Co do zasady nie. Kontakty mogą być ograniczone lub zakazane przez sąd na podstawie art. 113² i 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że chodzi o nagłą reakcję na realne zagrożenie dobra dziecka.

Czy brak meldunku teściowej oznacza, że nie ma żadnych praw do mieszkania?

Brak meldunku nie daje odpowiedzi na to pytanie. Meldunek nie tworzy prawa do lokalu, ale o możliwości żądania wyprowadzki decyduje przede wszystkim tytuł prawny do mieszkania i zgoda osób uprawnionych.

Czy można podzielić majątek jeszcze przed rozwodem?

Nie podczas trwania ustawowej wspólności majątkowej. Najpierw musi dojść do jej ustania, np. przez rozwód, intercyzę albo sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności – Dz.U. 2010 nr 217 poz. 1427