Podział składek emerytalnych po rozwodzie – co podlega rozliczeniu?

Co po rozwodzie dzieje się ze składkami emerytalnymi?

Po ustaniu wspólności ustawowej wskutek rozwodu podziałowi nie podlega „emerytura” jako świadczenie przyszłe, lecz określone prawa majątkowe zgromadzone w czasie trwania wspólności majątkowej. Podstawą jest art. 31 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do majątku wspólnego należą m.in. pobrane wynagrodzenie za pracę oraz inne dochody małżonków, a także środki zgromadzone na rachunku otwartego funduszu emerytalnego każdego z małżonków oraz kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

To oznacza, że w sprawie o podział majątku znaczenie mają przede wszystkim:

• środki zgromadzone w OFE,
• kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie ZUS.

Co do zasady nie rozlicza się natomiast zwykłego konta ubezpieczonego w ZUS jako samodzielnego składnika majątku wspólnego w postępowaniu działowym. To bardzo ważne rozróżnienie, bo w praktyce wiele osób utożsamia wszystkie „składki emerytalne w ZUS” z majątkiem podlegającym podziałowi, co jest nieprecyzyjne.

Jeżeli w Państwa sprawie pojawiają się także inne aktywa, warto równolegle przeanalizować nakłady na majątek, bo często właśnie one pozwalają wypracować korzystny całościowy sposób rozliczenia.

Czy da się „zabezpieczyć” swoje składki przed podziałem po rozwodzie?

Jeżeli rozwód już zapadł i wspólność majątkowa ustała, nie ma prostego mechanizmu, który jednostronnie wyłączy z podziału środki należące do majątku wspólnego. Po tej dacie można przede wszystkim zadbać o sposób rozliczenia tych środków w umowie albo w sądzie.

W praktyce możliwe są trzy podstawowe warianty:

Najczęściej „zabezpieczenie” polega więc nie na wyłączeniu środków z podziału z mocy jednostronnej decyzji, ale na takim ułożeniu całego działu majątku, aby te środki pozostały przy jednym z byłych małżonków, a drugi otrzymał ekwiwalent w innym składniku.

Czy to, że drugi małżonek nie pracował, ma znaczenie?

Samo nieopłacanie składek przez drugiego małżonka nie oznacza jeszcze, że nie ma on prawa do udziału w majątku wspólnym. Z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika zasada równych udziałów małżonków w majątku wspólnym, a zgodnie z art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy ocenie przyczynienia się do powstania tego majątku uwzględnia się także osobisty nakład pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Dlatego argument „tylko ja pracowałem i płaciłem składki” nie zawsze będzie wystarczający. Sąd bierze pod uwagę pełny model funkcjonowania małżeństwa, a nie wyłącznie przepływy z wynagrodzenia.

Inaczej wygląda sprawa, jeżeli zachodzą przesłanki do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. Zgodnie z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że potrzebne są łącznie:

• ważne powody,
• różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Nie wystarcza więc samo poczucie niesprawiedliwości. Znaczenie mogą mieć np. uporczywe trwonienie majątku, rażące uchylanie się od pracy mimo możliwości zarobkowych czy świadome działanie na szkodę rodziny. Każda taka sprawa zależy od konkretnych dowodów.

Jak w praktyce rozlicza się subkonto ZUS i OFE?

Mechanizm zależy od tego, jaki składnik występuje w sprawie i na jakim etapie dochodzi do rozliczenia.

W odniesieniu do OFE zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, w szczególności regulacje dotyczące podziału środków w razie rozwodu lub unieważnienia małżeństwa. W odniesieniu do subkonta ZUS znaczenie mają art. 40a oraz przepisy powiązane ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, które przewidują ewidencjonowanie składek na subkoncie i ich rozliczenie po ustaniu wspólności majątkowej.

W praktyce sąd w postępowaniu o podział majątku może ustalić, że określona wartość tych środków wchodzi do majątku wspólnego i uwzględnić ją przy całościowym bilansie podziału. Nie zawsze musi to oznaczać „fizyczne” podzielenie każdego składnika po połowie. Często dochodzi do kompensacji z mieszkaniem, oszczędnościami, samochodem albo spłatą pieniężną.

Jeżeli oprócz środków emerytalnych występują inne świadczenia związane z zatrudnieniem, warto porównać ich charakter prawny, np. jak traktowana jest odprawa a podział majątku – nie każde świadczenie pracownicze rozlicza się identycznie.

Czy ugoda może pozostawić środki tylko jednemu małżonkowi?

Tak, jeżeli obie strony są zgodne. Po ustaniu wspólności majątkowej byli małżonkowie mogą umownie dokonać podziału majątku. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, potrzebna będzie forma aktu notarialnego – wynika to z art. 1037 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, stosowanego odpowiednio przez art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W takiej ugodzie można ustalić, że:

• środki z OFE lub odpowiadająca im wartość zostają przy jednym małżonku,
• drugi małżonek otrzymuje większy udział w innym składniku majątku,
• jedna strona spłaca drugą w określonym terminie.

To zwykle najbezpieczniejsza droga, jeśli celem jest zachowanie określonych aktywów przy jednej osobie bez prowadzenia sporu dowodowego o nierówne udziały.

Podobny sposób negocjowania bywa stosowany także wtedy, gdy w majątku wspólnym występuje polisa na życie z elementem inwestycyjnym – strony nie muszą dzielić każdego aktywa osobno, lecz mogą szukać rozwiązania całościowego.

Czy sąd może podzielić środki inaczej niż po 50%?

Tak, ale tylko po zgłoszeniu odpowiedniego żądania i po wykazaniu przesłanek z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd nie ustala nierównych udziałów automatycznie. Trzeba wyraźnie o to wnieść i przedstawić dowody.

Dowodami mogą być w zależności od sprawy m.in.:

• dokumenty dotyczące zarobków i wydatków,
• historia rachunków bankowych,
• dowody na zadłużanie rodziny lub wyprowadzanie majątku,
• zeznania świadków,
• dokumenty potwierdzające brak przyczyniania się do utrzymania rodziny mimo realnych możliwości.

Nie jest natomiast trafne założenie, że sam brak opłacania składek ZUS przez jednego z małżonków przesądzi o odejściu od zasady po połowie. W wielu małżeństwach jeden małżonek realizował obowiązki domowe i opiekuńcze, a drugi pracował zarobkowo – i prawo co do zasady traktuje oba wkłady jako istotne dla tworzenia majątku wspólnego.

Jak przygotować się do sprawy o podział środków emerytalnych?

Praktycznie warto zgromadzić:

• odpis prawomocnego wyroku rozwodowego,
• informacje z OFE, jeśli środki były tam gromadzone,
• dane dotyczące subkonta ZUS,
• projekt propozycji podziału majątku,
• dowody dotyczące innych składników majątku wspólnego,
• materiał dowodowy, jeśli zamierza Pan żądać nierównych udziałów.

W wielu sprawach najkorzystniejsze okazuje się nie „walczyć o same składki”, lecz ustawić cały podział majątku tak, aby końcowy bilans był korzystny. Czasem bardziej opłaca się zrezygnować ze sporu o część środków emerytalnych, jeśli w zamian można uzyskać lepsze rozliczenie mieszkania, oszczędności lub spłat.

Przykłady

Poniżej dwa typowe scenariusze pokazujące, jak te zasady działają w praktyce.

FAQ

Czy zwykłe konto w ZUS podlega podziałowi majątku?

Nie w taki sam sposób jak środki na subkoncie ZUS i w OFE. W majątku wspólnym wprost wymienione są środki zgromadzone w OFE oraz kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie – art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy po rozwodzie mogę sam zdecydować, że były małżonek nic nie dostanie?

Nie. Jeżeli dany składnik należy do majątku wspólnego, jednostronna decyzja nie wystarczy. Potrzebna jest zgoda drugiej strony albo rozstrzygnięcie sądu.

Czy brak pracy drugiego małżonka oznacza brak prawa do udziału w środkach?

Nie. Sąd uwzględnia także pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego – art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym?

Tak, ale wyjątkowo. Trzeba wykazać ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego – art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy ugoda jest lepsza niż spór sądowy?

W wielu sprawach tak, bo pozwala rozliczyć cały majątek elastycznie i szybciej. To szczególnie korzystne, gdy strony chcą zostawić określone aktywa przy jednej osobie w zamian za inne składniki lub spłatę.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
3. Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych – Dz.U. 1997 nr 139 poz. 934
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93