Nękanie i groźby ze strony byłego członka rodziny – co zrobić?

Jak prawnie ocenić opisane zachowania?

Przy zachowaniach takich jak obrażanie, śledzenie, podjeżdżanie samochodem w sposób zastraszający, pojawianie się pod domem czy wysyłanie wiadomości z groźbami nie ocenia się zwykle jednego incydentu w oderwaniu od reszty. Organy ścigania i sąd biorą pod uwagę cały ciąg zdarzeń, ich częstotliwość, intensywność i wpływ na poczucie bezpieczeństwa pokrzywdzonej osoby.

Najczęściej w grę wchodzą równolegle różne podstawy prawne:

W praktyce szczególnie ważny bywa art. 190a § 1 Kodeksu karnego, bo obejmuje właśnie ciąg powtarzających się działań, które pojedynczo mogłyby wydawać się „mało istotne”, ale łącznie tworzą realne nękanie.

Stalking, groźby i znieważanie – czym się różnią?

Groźba karalna z art. 190 § 1 Kodeksu karnego dotyczy sytuacji, w której ktoś grozi popełnieniem przestępstwa na Twoją szkodę albo na szkodę osoby najbliższej. Nie chodzi o zwykłe „niemiłe słowa”, ale o zapowiedź czynu zabronionego, np. pobicia, spalenia auta czy zabicia. Kluczowe jest to, czy groźba wzbudza uzasadnioną obawę spełnienia.

Stalking z art. 190a § 1 Kodeksu karnego polega na uporczywym nękaniu. Może obejmować obserwowanie, jeżdżenie za pokrzywdzoną osobą, czekanie pod domem, wydzwanianie, pisanie z różnych numerów, wysyłanie anonimowych wiadomości albo prowokowanie kolejnych kontaktów.

Zniewaga z art. 216 § 1 Kodeksu karnego to obrażanie, wyzywanie, ubliżanie. Zniesławienie z art. 212 § 1 Kodeksu karnego dotyczy pomawiania o takie zachowania lub cechy, które mogą poniżyć w opinii publicznej albo podważyć zaufanie potrzebne w życiu osobistym lub zawodowym.

Jeżeli sprawca publicznie przypisuje Ci odpowiedzialność za czyjąś śmierć, taka sytuacja może mieć znaczenie zarówno karnoprawne, jak i cywilne. Wtedy warto rozważyć także ochronę czci i dobrego imienia na podstawie roszczeń za fałszywe oskarżenie i naruszenie dóbr osobistych.

Czy relacja rodzinna ma znaczenie?

Tak, ale znaczenie zależy od konkretnego stanu faktycznego. Sam fakt, że sprawcą jest były członek rodziny, nie wyłącza odpowiedzialności karnej. Przeciwnie – może wzmacniać ocenę zagrożenia, jeżeli sprawca zna Twoje miejsce zamieszkania, zwyczaje, dziecko albo otoczenie rodzinne.

W części spraw można także badać, czy zachowanie wchodzi w zakres przemocy domowej w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Ustawa obejmuje jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób doznających przemocy domowej. To, czy w konkretnej sprawie da się sięgnąć po te rozwiązania, zależy m.in. od rzeczywistej relacji między stronami i sposobu funkcjonowania więzi rodzinnej lub domowej.

Jeżeli istnieje wspólne dziecko, konflikt wokół kontaktów rodzinnych lub uporczywe wciąganie innych bliskich w szykany, warto dodatkowo uporządkować kwestie rodzinne. Pomocny może być materiał o kontaktach z dzieckiem po rozpadzie związku.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach o nękanie i groźby często nie ma jednego „mocnego” dowodu. O skuteczności zawiadomienia decyduje zwykle suma konsekwentnie zbieranych materiałów.

Warto zabezpieczać przede wszystkim:

• SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile, wiadomości z mediów społecznościowych,
• zrzuty ekranu z widoczną datą i danymi nadawcy,
• nagrania audio lub wideo, jeśli zostały legalnie utrwalone,
• zdjęcia samochodu, tablic rejestracyjnych, miejsca zdarzenia,
• monitoring domowy lub osiedlowy,
• dane świadków: sąsiadów, członków rodziny, przechodniów,
• własny dziennik zdarzeń: data, godzina, miejsce, przebieg, reakcja Policji.

Jeżeli otrzymujesz anonimowe wiadomości, nie kasuj ich. Zabezpiecz oryginał, wykonaj zrzuty ekranu i – jeśli to możliwe – wyeksportuj całą konwersację. W zawiadomieniu warto wskazać, dlaczego podejrzewasz konkretną osobę, ale bez stawiania twierdzeń, których nie potrafisz poprzeć faktami.

Co zrobić od razu, gdy dochodzi do kolejnego incydentu?

Jeżeli pojawia się bezpośrednie zagrożenie dla życia, zdrowia lub bezpieczeństwa – dzwoń pod 112. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy sprawca czeka pod domem, próbuje wtargnąć na posesję, jedzie za Tobą samochodem albo kieruje groźby, które wyglądają na natychmiast realne.

Każdorazowe wezwanie Policji ma znaczenie dowodowe. Nawet jeśli funkcjonariusze nie zatrzymają sprawcy na miejscu, interwencja pozostawia ślad: notatkę, dane patrolu, czas zgłoszenia, opis sytuacji. Później może to wzmocnić zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Jeżeli sprawca wchodzi na teren posesji albo odmawia opuszczenia miejsca mimo żądania, może to wypełniać znamiona art. 193 Kodeksu karnego. Jeżeli natomiast prowokuje niebezpieczne sytuacje drogowe, notuj trasę, godzinę i numery rejestracyjne; w niektórych sprawach pomocne są również nagrania z wideorejestratora. Zagadnienia związane z odpowiedzialnością za zachowania na drodze omawia też materiał o dalszym postępowaniu po naruszeniach drogowych.

Jak złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa?

Zawiadomienie możesz złożyć na Policji albo w prokuraturze – ustnie do protokołu albo pisemnie. W piśmie warto:

• opisać sprawcę i relację z nim,
• przedstawić chronologię zachowań,
• wskazać, że działania są uporczywe i wywołują realny lęk,
• dołączyć wydruki, zrzuty ekranu, zdjęcia i listę świadków,
• napisać, jak zachowanie wpływa na Twoje codzienne funkcjonowanie i bezpieczeństwo dziecka.

Jeżeli chodzi o stalking, podstawą jest art. 190a § 4 Kodeksu karnego, zgodnie z którym ściganie czynu z art. 190a § 1 i § 2 następuje na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że w zawiadomieniu trzeba wyraźnie zaznaczyć, że wnosisz o ściganie sprawcy.

W przypadku groźby karalnej z art. 190 § 1 Kodeksu karnego ściganie również następuje na wniosek pokrzywdzonego – stanowi tak art. 190 § 2 Kodeksu karnego. Także tutaj wniosek o ściganie powinien znaleźć się wprost w treści zawiadomienia lub protokołu.

W sprawach zależnych od indywidualnych okoliczności prokurator może wystąpić do sądu o środki zapobiegawcze lub środki ochronne, jeżeli zachodzą ku temu przesłanki procesowe. W praktyce może chodzić np. o zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się czy dozór Policji. Zakres możliwych rozstrzygnięć zależy od etapu sprawy i materiału dowodowego.

Ochrona cywilna – kiedy warto z niej skorzystać?

Niezależnie od postępowania karnego możesz dochodzić ochrony dóbr osobistych. Art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny wymienia przykładowo dobra osobiste człowieka, takie jak cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania czy prywatność. Z kolei art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, a na zasadach przewidzianych w kodeksie także zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

Droga cywilna jest szczególnie przydatna, gdy:

• sprawca rozpowszechnia oszczerstwa,
• narusza prywatność i spokój domowy,
• publikuje informacje lub materiały dotyczące Twojego życia prywatnego,
• potrzebujesz formalnego wezwania do zaprzestania naruszeń przed wytoczeniem powództwa.

Jeżeli problem dotyczy także bezprawnego rozpowszechniania prywatnych treści, zdjęć albo korespondencji, znaczenie mogą mieć jednocześnie przepisy karne, cywilne i o ochronie danych osobowych.

Czy można chronić także dziecko?

Tak. Jeżeli zachowanie sprawcy oddziałuje również na dziecko – np. dziecko widzi podjazdy pod dom, słyszy groźby albo boi się wyjść z Tobą na zewnątrz – trzeba to wyraźnie opisać w zawiadomieniu. Nie chodzi tylko o ogólne stwierdzenie, że „dziecko się boi”, ale o konkretne objawy: płacz, zaburzenia snu, konieczność zmiany planu dnia, unikanie miejsc czy osób.

Jeżeli sprawa zahacza o relacje rodzinne i bezpieczeństwo małoletniego, czasem potrzebne są równoległe działania w sądzie rodzinnym. To zależy jednak od tego, czy sprawca ma formalne lub faktyczne powiązanie z dzieckiem oraz jaki jest zakres zagrożenia.

Czego nie robić?

Nie warto wdawać się w wielomiesięczną wymianę wiadomości, odpowiadać obelgami ani prowokować konfrontacji „dla dowodu”. Taki materiał często później szkodzi pokrzywdzonej osobie, bo rozmywa obraz nękania.

Nie kasuj korespondencji, nie przerabiaj zrzutów ekranu i nie publikuj całej sprawy w internecie w emocjach. Lepiej gromadzić materiały w sposób uporządkowany i przekazać je organom ścigania lub pełnomocnikowi.

FAQ

Czy pojedyncza obraźliwa wiadomość to już stalking?

Nie zawsze. Stalking z art. 190a § 1 Kodeksu karnego wymaga uporczywości. Jedna wiadomość może jednak mieć znaczenie jako część większego ciągu zdarzeń albo jako groźba karalna z art. 190 § 1 Kodeksu karnego.

Czy anonimową wiadomość z groźbą warto zgłaszać, jeśli nie mam pewności, kto ją wysłał?

Tak. W zawiadomieniu należy opisać treść wiadomości, okoliczności jej otrzymania i wskazać, dlaczego podejrzewasz konkretną osobę, jeżeli masz takie podstawy. Brak pewności co do nadawcy nie wyklucza zgłoszenia.

Czy muszę czekać, aż groźba zostanie spełniona?

Nie. Dla art. 190 § 1 Kodeksu karnego wystarczy, że groźba wzbudza uzasadnioną obawę jej spełnienia. Nie trzeba czekać na realny atak.

Czy mogę nagrywać rozmowy ze sprawcą?

Ocena przydatności i dopuszczalności nagrań zależy od okoliczności ich wykonania i celu użycia. W praktyce nagrania bywają wykorzystywane dowodowo, ale przy bardziej złożonych sytuacjach warto skonsultować sposób ich użycia z prawnikiem.

Czy Policja może zareagować, jeśli sprawca tylko stoi pod domem?

Tak, zwłaszcza gdy zachowanie powtarza się, ma charakter demonstracyjny i wzbudza realny lęk. Właśnie takie pozornie „bierne” działania często tworzą istotę stalkingu.

Czy mogę domagać się zakazu kontaktu lub zbliżania?

Tak, ale konkretna podstawa i tryb zależą od etapu sprawy oraz zgromadzonych dowodów. Takie środki mogą pojawić się w postępowaniu karnym, a w niektórych konfiguracjach także przy korzystaniu z innych instrumentów ochronnych przewidzianych prawem.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń – Dz.U. 1971 nr 12 poz. 114
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej – Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493