Zmiana nazwiska obojga małżonków na nazwisko ojczyma

Czy można zmienić nazwisko na nazwisko ojczyma?

Tak. Podstawą jest art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, zgodnie z którym zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów. Przepis wymienia przykładowe sytuacje, ale katalog nie jest zamknięty. Oznacza to, że urząd może uwzględnić również inne życiowo uzasadnione przypadki, jeżeli są wystarczająco dobrze wykazane.

W praktyce przyjęcie nazwiska ojczyma bywa akceptowane zwłaszcza wtedy, gdy ojczym faktycznie wychowywał dziecko, relacja miała trwały rodzinny charakter, a biologiczny ojciec nie uczestniczył w życiu rodziny. Sam fakt śmierci ojczyma nie przekreśla możliwości zmiany nazwiska, jeżeli istnieją dowody, że więź była rzeczywista i istotna.

Nie jest to jednak zmiana „z automatu”. Kierownik urzędu stanu cywilnego prowadzi postępowanie administracyjne i ocenia, czy podane przyczyny rzeczywiście stanowią ważne powody w rozumieniu ustawy.

Jakie przepisy mają zastosowanie?

Najważniejsze znaczenie mają:

• art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska – określający, że zmiana następuje na wniosek i przez wydanie decyzji administracyjnej;
• art. 4 ust. 1 tej ustawy – wprowadzający przesłankę „ważnych powodów”;
• art. 8 ust. 1–2 tej ustawy – określający, co powinien zawierać wniosek;
• art. 12 ust. 1 tej ustawy – wskazujący, że decyzję wydaje kierownik USC albo jego zastępca;
• ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej, część I ust. 53 załącznika – opłata 37 zł od decyzji w sprawie zmiany imienia lub nazwiska;
• art. 127 § 1 i art. 129 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – prawo do odwołania od decyzji.

Jeżeli temat dotyczy nazwiska noszonego przez małżonków po ślubie albo po rozwodzie, trzeba odróżnić dwie różne procedury: powrót do nazwiska po rozwodzie odbywa się na podstawie art. 59 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy i wymaga złożenia oświadczenia przed kierownikiem USC w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, natomiast przyjęcie nazwiska ojczyma odbywa się już w trybie administracyjnej zmiany nazwiska.

Co może być „ważnym powodem” w takiej sprawie?

Ustawa nie zawiera zamkniętej definicji ważnych powodów. Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika jednak, że organ powinien brać pod uwagę zarówno subiektywne znaczenie nazwiska dla wnioskodawcy, jak i obiektywną racjonalność żądania. Innymi słowy, sama osobista chęć nie zawsze wystarczy, ale urząd nie powinien też pomijać realnych więzi rodzinnych i życiowych.

W opisanej sytuacji na korzyść wnioskodawcy mogą przemawiać w szczególności:

• wieloletnie wychowywanie przez ojczyma;
• brak więzi z biologicznym ojcem;
• faktyczne funkcjonowanie ojczyma jako ojca w rodzinie;
• utrwalone używanie danego nazwiska w życiu prywatnym lub społecznym;
• zamiar uporządkowania tożsamości rodzinnej po śmierci osoby bliskiej;
• potwierdzenie tych okoliczności przez członków rodziny i dokumenty.

Nie ma natomiast gwarancji pozytywnej decyzji tylko dlatego, że relacja była silna emocjonalnie. Organ bada konkretny stan faktyczny i może różnie oceniać materiał dowodowy.

Czy oboje małżonkowie mogą zmienić nazwisko jednocześnie?

Tak, ale formalnie nie jest to jeden wspólny wniosek. Każdy z małżonków jest odrębną stroną postępowania i powinien złożyć własny wniosek o zmianę nazwiska na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie imienia i nazwiska. W praktyce wnioski można złożyć równolegle, powołując się na te same okoliczności rodzinne.

Jeżeli jeden z małżonków ma silniejszą więź z ojczymem niż drugi, urząd może inaczej ocenić każdy z wniosków. Dla małżonka „dołączającego” do zmiany istotne będzie wykazanie, że wspólne nazwisko ma znaczenie dla jedności rodziny i nie jest wyłącznie przypadkowym wyborem.

W niektórych sprawach warto też porównać sytuację z problemami zmiany nazwiska osób mieszkających za granicą, ponieważ wtedy dochodzą kwestie właściwości urzędu i obiegu dokumentów.

Jak złożyć wniosek o zmianę nazwiska?

Wniosek składa się do wybranego kierownika urzędu stanu cywilnego. Obecnie nie ma obowiązku kierowania sprawy wyłącznie do USC właściwego dla miejsca zamieszkania. Wynika to z art. 12 ust. 1 ustawy o zmianie imienia i nazwiska, który odwołuje się do kierownika USC, do którego złożono wniosek.

Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy wniosek powinien zawierać:

• imię lub imiona i nazwisko oraz nazwisko rodowe osoby, której zmiana dotyczy;
• wskazanie kierownika USC, który sporządził akt urodzenia oraz akt małżeństwa, jeśli zmiana ma dotyczyć także tego aktu;
• numer PESEL, jeżeli został nadany;
• imię lub nazwisko, na jakie ma nastąpić zmiana;
• wskazanie miejsca sporządzenia aktów urodzenia małoletnich dzieci, jeżeli zmiana ma dotyczyć także tych aktów;
• adres do korespondencji;
• uzasadnienie;
• oświadczenie, że w tej samej sprawie nie złożono wcześniej wniosku do innego kierownika USC albo że nie została już wydana decyzja odmowna.

Jeżeli nazwisko ma zmienić także małoletnie dziecko, stosuje się dodatkowo zasady z art. 8 ust. 2 i przepisów szczególnych dotyczących zgód przedstawicieli ustawowych oraz dziecka, jeżeli ukończyło 13 lat. To jednak osobna kwestia i nie następuje automatycznie tylko dlatego, że nazwisko zmieniają rodzice.

Jakie dokumenty i dowody warto dołączyć?

Ustawa nie zawiera zamkniętej listy załączników potwierdzających „ważne powody”, dlatego warto dołączyć wszystko, co obiektywnie wzmacnia wniosek. Najczęściej przydatne są:

• odpisy aktów stanu cywilnego, jeżeli urząd ich potrzebuje do sprawy;
• dowód uiszczenia opłaty skarbowej 37 zł;
• pisemne oświadczenie matki lub innych bliskich potwierdzające wieloletnią więź z ojczymem;
• dokumenty pokazujące wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego lub wychowywanie;
• korespondencja, nekrolog, wspomnienia rodzinne, dokumenty szkolne lub medyczne, jeżeli potwierdzają używanie nazwiska albo rolę ojczyma;
• wyjaśnienie, dlaczego formalna zmiana nie nastąpiła wcześniej.

Szczególnie ważne jest ostatnie z tych wyjaśnień. Jeśli plan zmiany nazwiska istniał wcześniej, ale nie został zrealizowany z przyczyn życiowych, należy to jasno opisać. Śmierć ojczyma nie wyklucza zmiany, lecz sprawia, że materiał dowodowy musi być bardziej przekonujący.

Jak napisać uzasadnienie?

Najlepiej połączyć argumenty osobiste i obiektywne. Uzasadnienie powinno pokazywać nie tylko uczucia, ale także fakty. W sprawie nazwiska ojczyma warto opisać:

• od kiedy trwała relacja z ojczymem;
• jaką rolę pełnił on w wychowaniu i życiu rodziny;
• czy biologiczny ojciec był nieobecny;
• czy nazwisko ojczyma było używane nieformalnie;
• dlaczego przyjęcie tego nazwiska ma dziś znaczenie tożsamościowe, rodzinne i społeczne;
• dlaczego zmiana nie jest przejawem chwilowej decyzji ani kaprysu.

Jeżeli mąż był z ojczymem szczególnie związany, można to opisać konkretnie: wspólne zamieszkiwanie, utrzymywanie, wychowanie, podejmowanie ważnych decyzji życiowych, publiczne funkcjonowanie jako rodzina. Im mniej ogólników, tym lepiej.

Opłata, termin i decyzja

Jeżeli urząd wezwie do uzupełnienia braków lub przedstawienia dodatkowych dowodów, warto odpowiedzieć terminowo i wyczerpująco. Brak reakcji może osłabić sprawę albo spowodować pozostawienie pisma bez skutecznego biegu w zakresie braków formalnych.

Kiedy urząd może odmówić?

Odmowa najczęściej pojawia się wtedy, gdy organ uzna, że:

• powody są zbyt ogólne i niewykazane;
• zmiana ma charakter wyłącznie emocjonalny, bez obiektywnego uzasadnienia;
• wnioskodawca chce przyjąć nazwisko przypadkowe lub niepowiązane z jego sytuacją rodzinną;
• materiał dowodowy jest słaby albo sprzeczny;
• wniosek sprawia wrażenie motywowanego chwilową decyzją.

Nie oznacza to jednak, że sprawa jest przegrana. Od decyzji odmownej przysługuje odwołanie na zasadach określonych w art. 127 § 1 oraz art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. W odwołaniu warto wskazać, jakie okoliczności urząd pominął lub ocenił zbyt formalistycznie.

Czy śmierć ojczyma ma znaczenie?

Tak, ale nie zamyka drogi do zmiany nazwiska. Śmierć ojczyma oznacza jedynie, że nie będzie można oprzeć sprawy na jego osobistym oświadczeniu lub aktywnym udziale. Nadal można jednak wykazywać, że więź rodzinna była wieloletnia i rzeczywista. W takim przypadku większego znaczenia nabierają zeznania bliskich, dokumenty i spójne uzasadnienie.

Warto podkreślić, że ustawa o zmianie imienia i nazwiska nie uzależnia zmiany od tego, czy osoba, której nazwisko chce się przyjąć, żyje. Kluczowe jest istnienie ważnych powodów po stronie wnioskodawcy.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne wnioski są zwykle oceniane w praktyce.

FAQ

Czy urząd musi zgodzić się na zmianę nazwiska na nazwisko ojczyma?

Nie. Zgoda zależy od oceny, czy wykazano ważne powody z art. 4 ust. 1 ustawy o zmianie imienia i nazwiska oraz czy przedstawiono przekonujące dowody.

Czy oboje małżonkowie mogą złożyć jeden wspólny wniosek?

Nie w sensie formalnym. Każdy małżonek powinien złożyć własny wniosek, choć mogą one opierać się na tych samych okolicznościach rodzinnych.

Ile kosztuje zmiana nazwiska?

Opłata skarbowa wynosi 37 zł od decyzji, zgodnie z częścią I ust. 53 załącznika do ustawy o opłacie skarbowej.

Czy brak kontaktu z biologicznym ojcem pomaga w sprawie?

Może mieć duże znaczenie, ale sam w sobie nie wystarczy. Trzeba jeszcze wykazać realną, wieloletnią więź z ojczymem i uzasadnić, dlaczego to nazwisko powinno zostać przyjęte.

Czy po odmowie można jeszcze coś zrobić?

Tak. Od decyzji odmownej przysługuje odwołanie w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Podsumowanie

W opisanym stanie faktycznym szanse na zmianę nazwiska na nazwisko ojczyma można ocenić jako realne, o ile wniosek będzie dobrze uzasadniony i poparty dowodami. Najważniejsze są: długoletnia relacja rodzinna, faktyczna rola ojczyma w wychowaniu, brak więzi z biologicznym ojcem oraz spójne wyjaśnienie, dlaczego zmiana nie została przeprowadzona wcześniej.

Jeżeli sprawa jest nietypowa, dotyczy dokumentów zagranicznych albo nazwisko ma być zmienione także dla dzieci, warto przeanalizować ją indywidualnie, bo wynik zależy od szczegółów stanu faktycznego.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.
• Ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 30 września 2020 r., II SA/Go 97/20.
• Wyrok WSA w Łodzi z 29 września 2010 r., III SA/Łd 435/10.