Wydziedziczenie syna a zachowek dla wnuka i prawnuka

Wydziedziczenie w testamencie - kiedy jest skuteczne?

Wydziedziczenie musi być dokonane w testamencie. Nie wystarczy zwykłe oświadczenie, list ani ustne deklaracje. Wynika to wprost z art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 1008 ustawy Kodeks cywilny spadkodawca może pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Sama przyczyna musi być wskazana w testamencie. Wprost stanowi o tym art. 1009 Kodeksu cywilnego: „Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu”.

To bardzo ważne w praktyce. Jeżeli testament zawiera tylko ogólne stwierdzenie, że spadkodawca „wydziedzicza syna”, bez podania ustawowej przyczyny, wydziedziczenie może zostać skutecznie podważone.

Czy po wydziedziczeniu syna wnuczka nadal ma prawo do zachowku?

Tak. To wynika wprost z art. 1011 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym: „Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę”.

Oznacza to, że skuteczne wydziedziczenie syna nie odbiera automatycznie prawa do zachowku jego dzieciom. Jeżeli więc wydziedziczy Pan syna, to jego córka jako Pana wnuczka może uzyskać własne roszczenie o zachowek. Szerzej ten skutek omawiamy w materiale o tym, czy dzieci wydziedziczonego syna mają własne prawo do zachowku.

Jeżeli temat dotyczy także darowizn dokonanych za życia, warto znać również zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne, bo w praktyce roszczenia często wynikają nie tylko z testamentu, ale także z wcześniejszego rozdysponowania majątku.

Czy zachowek może „przejść” dalej na prawnuka?

Tu potrzebne jest doprecyzowanie. Prawo do zachowku nie działa w ten sposób, że „automatycznie przechodzi” z osoby na osobę jak jeden i ten sam tytuł prawny. Każdy zstępny może mieć własne uprawnienie do zachowku, jeżeli w konkretnej sytuacji byłby powołany do spadku z ustawy.

Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

To oznacza, że odpowiedź zależy od stanu faktycznego na dzień otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Trzeba ustalić:

• czy wnuczka będzie żyła w chwili otwarcia spadku,
• czy sama odrzuci spadek albo zrzeknie się dziedziczenia,
• czy będzie skutecznie wydziedziczona, o ile w danym stanie faktycznym byłoby to w ogóle możliwe,
• czy prawnuk w tej konkretnej sytuacji wejdzie do kręgu spadkobierców ustawowych.

Jeżeli w chwili otwarcia spadku wnuczka nie będzie mogła albo nie będzie chciała dziedziczyć, to w określonych sytuacjach jej zstępny może wejść na jej miejsce w dziedziczeniu ustawowym. Wtedy może powstać także jego własne uprawnienie do zachowku. Nie da się więc z góry przyjąć, że prawnuk na pewno nie będzie miał żadnych praw.

Czy małoletni może zostać wydziedziczony?

Przepisy nie zawierają prostego zakazu sformułowanego w jednym artykule: „małoletniego nie można wydziedziczyć”. W praktyce jednak wydziedziczenie małoletniego jest co do zasady skrajnie trudne, ponieważ przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego wymagają zawinionego, uporczywego lub szczególnie nagannego zachowania wobec spadkodawcy.

W odniesieniu do małoletnich często nie da się wykazać takiego stopnia świadomości, samodzielności i zawinienia, jaki jest niezbędny do skutecznego wydziedziczenia. Z tego powodu w praktyce testamentowe wydziedziczenie małoletniego zwykle byłoby bardzo łatwe do zakwestionowania.

Nie jest to jednak reguła absolutna oderwana od faktów. Każdorazowo trzeba badać wiek dziecka, jego rozwój, realny wpływ na relacje rodzinne i to, czy zachowanie rzeczywiście spełnia przesłanki ustawowe z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Jaka jest wysokość zachowku dla małoletniego?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi i rodzicom, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym - jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy,
• 1/2 wartości tego udziału - w pozostałych przypadkach.

Jeżeli więc do zachowku dojdzie małoletni wnuk albo małoletni prawnuk, jego roszczenie może być wyższe niż roszczenie osoby pełnoletniej.

Czy darowizna z wyłączeniem zaliczenia rozwiązuje problem zachowku?

Nie w każdym przypadku. W pierwotnej wersji artykułu pojawiło się uproszczenie, które wymaga korekty.

Art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy zaliczania darowizn na schedę spadkową przy dziale spadku między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem. To nie jest to samo co doliczanie darowizn do substratu zachowku.

Przy obliczaniu zachowku znaczenie mają przede wszystkim przepisy art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Sam zapis w umowie darowizny, że darowizna „nie podlega zaliczeniu”, nie wyłącza automatycznie jej uwzględnienia przy obliczaniu zachowku.

Inaczej mówiąc: zwolnienie z zaliczenia na schedę spadkową nie oznacza jeszcze, że darowizna będzie obojętna dla zachowku.

W praktyce darowizny nadal mogą być źródłem roszczeń o zachowek, a ich skutki zależą m.in. od tego:

• kto był obdarowany,
• kiedy darowizna została dokonana,
• czy obdarowany jest spadkobiercą albo uprawnionym do zachowku,
• jaki majątek pozostanie w chwili śmierci spadkodawcy.

Jakie rozwiązania realnie ograniczają ryzyko roszczeń?

Jeżeli celem jest maksymalne ograniczenie ryzyka zachowku po stronie dalszych zstępnych, trzeba spojrzeć szerzej niż tylko na samo wydziedziczenie jednego dziecka.

W praktyce rozważa się najczęściej:

Na tle opisanego problemu szczególnie ważna jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, jeżeli relacje rodzinne pozwalają na jej zawarcie. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Taka umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Z kolei zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzeczenie obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

To często skuteczniejsze narzędzie niż samo wydziedziczenie, bo działa szerzej. Wymaga jednak współpracy z osobą, która ma się zrzec dziedziczenia.

Co wprost wynika z Pana sytuacji?

Jeżeli chce Pan wydziedziczyć syna z powodu wieloletniego całkowitego braku kontaktu, trzeba najpierw ocenić, czy ten brak kontaktu rzeczywiście spełnia przesłankę z art. 1008 pkt 3 Kodeksu cywilnego, czyli uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Sam brak relacji nie zawsze wystarczy - znaczenie ma to, z czyjej winy do niego doszło, jak długo trwał i czy były próby odbudowania relacji.

Nawet skuteczne wydziedziczenie syna nie wyłączy jednak automatycznie roszczeń jego córki. Jeżeli ona sama będzie w danej sytuacji ustawowo powołana do spadku, może dochodzić zachowku. Jeżeli zaś w konkretnym układzie rodzinnym do kręgu spadkobierców ustawowych wszedłby prawnuk, także po jego stronie może pojawić się własne uprawnienie do zachowku.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy da się całkowicie wyłączyć nieletniego prawnuka z przyszłych roszczeń, brzmi: co do zasady nie da się tego osiągnąć samym wydziedziczeniem syna. Należy rozważyć całościowe planowanie spadkowe, w tym treść testamentu i ewentualne umowy notarialne, jeżeli są możliwe.

FAQ

Czy brak kontaktu z synem wystarczy do wydziedziczenia?

Nie zawsze. Trzeba wykazać, że zachowanie syna wypełnia przesłankę z art. 1008 pkt 3 Kodeksu cywilnego, czyli uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Liczy się nie sam fakt zerwania relacji, ale także przyczyny i przebieg konfliktu.

Czy można wydziedziczyć wnuczkę tylko dlatego, że jest córką wydziedziczonego syna?

Nie. Każdą osobę trzeba oceniać odrębnie. Samo wydziedziczenie rodzica nie stanowi podstawy do wydziedziczenia jego dziecka.

Czy małoletni wnuk dostanie większy zachowek?

Tak, jeżeli jest uprawniony do zachowku i w chwili otwarcia spadku jest małoletni. Wtedy zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek wynosi 2/3 wartości udziału ustawowego.

Czy można całkowicie wyłączyć prawnuka z zachowku samym testamentem?

Zwykle nie. Testament z wydziedziczeniem jednego zstępnego nie daje automatycznej gwarancji, że dalsi zstępni nie uzyskają własnego prawa do zachowku.

Co jest skuteczniejsze niż samo wydziedziczenie?

W wielu sprawach większe znaczenie ma umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta u notariusza na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego. Wymaga ona jednak zgody osoby zrzekającej się.

Źródła:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Art. 1008 Kodeksu cywilnego, art. 1009 Kodeksu cywilnego, art. 1011 Kodeksu cywilnego, art. 991 Kodeksu cywilnego, art. 1039 Kodeksu cywilnego