Spłata wspólnego kredytu po rozdzielności a podział majątku

Zakup mieszkania na kredyt a przynależność do majątku wspólnego

Jeżeli mieszkanie zostało nabyte w trakcie trwania ustawowej wspólności majątkowej, to co do zasady weszło do majątku wspólnego małżonków. Wynika to wprost z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Osobnym, ale powiązanym problemem jest spłata wspólnego kredytu po rozstaniu małżonków bez rozwodu.

Nie ma tu decydującego znaczenia to, kto osiągał wyższe dochody, kto faktycznie płacił raty ani to, że bank badał głównie zdolność kredytową jednego małżonka. Dla przynależności mieszkania do majątku wspólnego najważniejszy jest moment nabycia lokalu oraz ustrój majątkowy obowiązujący w tym dniu.

Wyjątki od tej zasady mogą wynikać tylko z konkretnych okoliczności, np. gdy nieruchomość została nabyta wyłącznie za środki z majątku osobistego jednego z małżonków i zostało to odpowiednio wykazane albo gdy w akcie nabycia i całokształcie okoliczności można skutecznie bronić tezy o surogacji z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W typowej sytuacji zakupu mieszkania na wspólny kredyt w czasie małżeństwa lokal pozostaje jednak składnikiem majątku wspólnego.

Czy rozdzielność majątkowa zmienia własność mieszkania kupionego wcześniej?

Nie. Ustanowienie rozdzielności majątkowej – czy to umową majątkową małżeńską u notariusza, czy wyrokiem sądu – działa co do zasady na przyszłość. Oznacza to, że od chwili jej ustanowienia nie powstają już nowe składniki majątku wspólnego, ale majątek nabyty wcześniej nie przestaje automatycznie być wspólny.

Dlatego samo podpisanie intercyzy po zakupie mieszkania nie powoduje, że lokal staje się wyłączną własnością męża albo żony. Aby zmienić własność nieruchomości, potrzebna jest odrębna czynność prawna, najczęściej umowa o podział majątku wspólnego albo umowa przenosząca udział, zawarta w formie aktu notarialnego, bo takiej formy wymaga art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli po rozdzielności tylko jeden z małżonków utrzymuje mieszkanie i spłaca kredyt, drugi nadal może pozostawać współuprawniony do lokalu do czasu skutecznego podziału majątku.

Zobacz również:

Czy bank może przepisać kredyt na jednego małżonka?

Tak, ale tylko wtedy, gdy bank wyrazi na to zgodę. Z punktu widzenia prawa zobowiązań nie wystarczy samo porozumienie byłych albo rozwodzących się małżonków. Jeżeli oboje podpisali umowę kredytową, to wobec banku pozostają współdłużnikami do czasu zmiany umowy albo zwolnienia jednego z nich z długu.

Jeżeli kredyt został zaciągnięty wspólnie, bank może zgodzić się na pozostawienie jednego kredytobiorcy po zbadaniu jego zdolności kredytowej i po podpisaniu aneksu lub nowej umowy. Dopiero wtedy drugi małżonek przestaje odpowiadać wobec banku. Bez zgody banku ustalenia między małżonkami działają tylko między nimi, a nie wobec banku.

Podstawą prawną zwolnienia z długu jest art. 508 Kodeksu cywilnego w związku z zasadą swobody umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego, przy czym w praktyce bank dokonuje tego w drodze odpowiedniej zmiany stosunku obligacyjnego. W relacji z bankiem kluczowa jest więc treść umowy kredytu i zgoda wierzyciela.

Czy przejęcie kredytu przez męża oznacza, że żona traci prawo do mieszkania?

Nie. To są dwie różne kwestie: odpowiedzialność za dług wobec banku oraz własność nieruchomości. Nawet jeżeli bank zgodzi się, aby mąż był jedynym kredytobiorcą, nie oznacza to jeszcze, że żona przestanie być współwłaścicielką mieszkania albo że utraci prawo do rozliczenia przy podziale majątku.

Własność mieszkania zmienia się dopiero na podstawie odpowiedniej umowy albo prawomocnego postanowienia sądu o podziale majątku. Sam aneks kredytowy nie zastępuje aktu notarialnego ani orzeczenia działowego.

To bardzo częsta przyczyna sporów: jeden z małżonków zakłada, że skoro sam spłaca kredyt, to lokal „należy już tylko do niego”. Tak nie jest. Spłata długu może uzasadniać roszczenia rozliczeniowe, ale nie przenosi automatycznie prawa własności.

Spłata kredytu po rozdzielności – czy można żądać zwrotu?

Co do zasady tak, ale sposób rozliczenia zależy od stanu faktycznego. Jeżeli po ustanowieniu rozdzielności majątkowej jeden z małżonków spłaca wspólny kredyt z własnego majątku osobistego, może domagać się uwzględnienia tych spłat przy podziale majątku.

Podstawą jest przede wszystkim art. 45 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżonek może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Jeżeli więc po ustaniu wspólności jeden z małżonków finansuje raty kredytu obciążającego wspólne mieszkanie, co do zasady powstaje argument do rozliczenia tych wpłat.

Dodatkowo znaczenie ma art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli jeden z dłużników solidarnych spełnił świadczenie, może żądać zwrotu od współdłużnika, a gdy nic innego nie wynika ze stosunku wewnętrznego – w częściach równych. Współkredytobiorcy bardzo często odpowiadają właśnie solidarnie wobec banku.

W praktyce oznacza to, że małżonek spłacający kredyt po rozdzielności może podnosić dwa rodzaje argumentów: rozliczenie nakładów na majątek wspólny oraz rozliczenie między współdłużnikami solidarnymi. To, który model będzie trafniejszy, zależy od konstrukcji konkretnej sprawy i od tego, czego dokładnie dotyczyły wpłaty.

Czy sąd przy podziale majątku dzieli także kredyt?

Zasadniczo nie wprost. W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga o składnikach majątku aktywnego, ich wartości, sposobie podziału oraz o wzajemnych rozliczeniach nakładów i wydatków. Nie może natomiast skutecznie zwolnić małżonka z długu wobec banku bez zgody banku.

Dlatego w orzecznictwie przyjmuje się, że sam niespłacony kredyt nie jest „dzielony” tak jak mieszkanie czy samochód. Może jednak wpływać na ekonomiczny wynik sprawy, bo sąd bierze pod uwagę rozliczenia między stronami, a w praktyce strony często powołują się na aktualne saldo zadłużenia, wysokość spłat po ustaniu wspólności oraz ustalenia co do przejęcia lokalu przez jednego z nich.

Trzeba więc odróżnić trzy kwestie: własność mieszkania, odpowiedzialność wobec banku i wzajemne rozrachunki małżonków. To odrębne płaszczyzny i każda wymaga osobnego uporządkowania.

Jak przygotować się do rozliczenia spłat przy podziale majątku?

Najważniejsze są dowody. W sprawach o podział majątku same twierdzenia, że jeden małżonek „wszystko spłacał”, zwykle nie wystarczą. Warto zgromadzić:

• umowę kredytu i wszystkie aneksy,
• akt notarialny nabycia mieszkania,
• umowę majątkową małżeńską o ustanowieniu rozdzielności albo prawomocny wyrok,
• historię rachunku kredytowego i harmonogram spłat,
• potwierdzenia przelewów rat po ustaniu wspólności,
• zaświadczenie banku o aktualnym saldzie kredytu.

Przydatne bywa też ustalenie, czy po rozstaniu z lokalu korzystał jeden małżonek, czy oboje, bo może to wpływać na sposób argumentowania w sprawie. Jeżeli jedna strona wyłącznie mieszkała w lokalu, a druga dodatkowo spłacała raty, model rozliczeń może wyglądać inaczej niż wtedy, gdy mieszkanie było wynajmowane albo stało puste.

Zobacz również:

Czy warto zawrzeć porozumienie przed podziałem majątku?

Zwykle tak. Jeżeli strony są w stanie się porozumieć, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest uregulowanie równocześnie kilku spraw: kto przejmuje mieszkanie, kto dalej spłaca kredyt, czy druga strona otrzyma spłatę, czy zrzeknie się roszczeń, oraz jak strony rozliczają raty zapłacone po ustaniu wspólności.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowny podział majątku wymaga formy aktu notarialnego. Wynika to z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z art. 158 Kodeksu cywilnego. W praktyce notariusz przygotowuje umowę, a bank – jeżeli ma dojść do przejęcia kredytu – zwykle wymaga odrębnej procedury po swojej stronie.

W porozumieniu warto precyzyjnie opisać, czy przejęcie mieszkania następuje ze spłatą, bez spłaty, czy z potrąceniem dotychczas zapłaconych rat. Ogólne sformułowania prowadzą potem do sporów, zwłaszcza gdy saldo kredytu jest wysokie, a wartość rynkowa mieszkania zmienia się w czasie.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce rozdzielić kwestie własności mieszkania, odpowiedzialności wobec banku i wzajemnych rozliczeń po rozstaniu.

Praktyczne wnioski

W opisanej sytuacji odpowiedź na główne pytania jest następująca:

• jeżeli mieszkanie zostało kupione w czasie wspólności ustawowej, nadal co do zasady należy do majątku wspólnego,
• samodzielna spłata kredytu po ustanowieniu rozdzielności nie odbiera drugiemu małżonkowi prawa do udziału w mieszkaniu,
• zgoda banku na pozostawienie jednego kredytobiorcy nie przenosi własności nieruchomości,
• małżonek spłacający kredyt po ustaniu wspólności może domagać się rozliczenia tych spłat przy podziale majątku.

Jeżeli strony chcą uniknąć długiego sporu, najlepiej równolegle zadbać o dwa elementy: formalny podział własności oraz uporządkowanie relacji z bankiem. Dopiero połączenie tych działań daje pełne bezpieczeństwo prawne.

W praktyce przy mieszkaniu obciążonym hipoteką często pojawiają się też dodatkowe problemy, takie jak spłata męża po rozwodzie czy rozliczenie innych zobowiązań ponoszonych już po rozstaniu. Jeśli obok kredytu mieszkaniowego występował np. kredyt na samochód męża, sposób rozliczeń może wymagać osobnej analizy.

FAQ

Czy po przepisaniu kredytu na jednego małżonka drugi nadal może mieć udział w mieszkaniu?

Tak. Zmiana umowy kredytowej dotyczy długu wobec banku, a nie własności lokalu. Udział we własności znika dopiero po umowie notarialnej albo po prawomocnym podziale majątku.

Czy żona może żądać spłaty, choć nie płaciła rat po rozdzielności?

Co do zasady tak, jeżeli mieszkanie nadal należy do majątku wspólnego. Jednak przy końcowym rozliczeniu trzeba uwzględnić także raty zapłacone po ustaniu wspólności przez drugiego małżonka.

Czy sąd przy podziale majątku odejmie cały pozostały kredyt od wartości mieszkania?

Nie ma tu automatycznej reguły. Sposób rozliczenia zależy od okoliczności sprawy, zgłoszonych roszczeń, aktualnego salda długu i stanowiska sądu. Sam dług wobec banku nie jest jednak dzielony jak składnik majątku.

Czy można dochodzić zwrotu połowy rat zapłaconych po rozdzielności?

Najczęściej tak, ale trzeba wykazać datę ustania wspólności, wysokość wpłat i to, że były one finansowane z majątku osobistego. Roszczenie zwykle podnosi się w sprawie o podział majątku.

Czy porozumienie prywatne między małżonkami wystarczy wobec banku?

Nie. Bez zgody banku oboje współkredytobiorcy nadal odpowiadają zgodnie z umową kredytową. Porozumienie działa tylko między stronami.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 § 1, art. 33 pkt 10, art. 45 § 1-3, art. 46 – ISAP

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 353¹, art. 376 § 1-2, art. 508, art. 1037 § 2 – ISAP

3. W praktyce orzeczniczej utrwalone jest rozróżnienie między podziałem majątku wspólnego a odpowiedzialnością za dług wobec wierzyciela hipotecznego; ocena konkretnego rozliczenia zależy jednak od stanu faktycznego, treści umowy kredytu i zgłoszonych żądań.