Rozwód a zatajenie bezpłodności małżonka – skutki prawne

Przesłanki rozwodu

Podstawą rozwodu jest art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym każdy z małżonków może żądać rozwiązania małżeństwa przez rozwód, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

W praktyce sąd bada, czy ustały trzy więzi małżeńskie: duchowa, fizyczna i gospodarcza. Zupełny rozkład pożycia oznacza, że więzi te co do zasady już nie istnieją. Trwały rozkład pożycia oznacza natomiast brak realnych perspektyw powrotu do wspólnego życia.

Samo rozczarowanie małżeństwem, konflikt wokół leczenia niepłodności albo ujawnienie dawnych informacji zdrowotnych nie wystarcza jeszcze do rozwodu. Trzeba wykazać, że małżeństwo faktycznie się rozpadło, a stan ten ma charakter trwały.

Rozwód bez orzekania o winie

Zgodnie z art. 57 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jednak art. 57 § 2 tej samej ustawy stanowi, że na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie.

To oznacza, że nawet jeśli jedna strona uważa, że druga zachowała się nielojalnie, małżonkowie nadal mogą wspólnie wybrać rozwód bez orzekania o winie. W takim wariancie sąd nie ustala, kto zawinił rozpad małżeństwa, lecz bada jedynie, czy zachodzą przesłanki rozwodu i czy nie występują przeszkody ustawowe.

Jeżeli zależy Państwu na możliwie spokojnym zakończeniu sprawy, ten wariant zwykle skraca postępowanie i ogranicza liczbę dowodów. W sprawach bez wspólnych małoletnich dzieci postępowanie bywa prostsze, bo sąd nie rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach ani alimentach na dzieci.

Czy zatajenie bezpłodności może oznaczać winę w rozwodzie?

Może, ale nie zawsze. Wina w rozwodzie nie wynika z samego faktu choroby, bezpłodności czy innego problemu zdrowotnego. Choroba sama w sobie nie jest zawiniona. Znaczenie może mieć natomiast świadome zatajenie istotnych informacji albo późniejsze zachowania wobec współmałżonka, jeżeli pozostają w związku z rozpadem pożycia.

Podstawę obowiązków małżeńskich stanowi art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie oraz są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy, wierności i współdziałania dla dobra rodziny. W określonych sytuacjach świadome wprowadzenie drugiego małżonka w błąd co do bardzo istotnej okoliczności życiowej może zostać ocenione jako naruszenie lojalności małżeńskiej.

Aby sąd przypisał winę z tego powodu, zwykle trzeba wykazać łącznie kilka elementów:

• że małżonek rzeczywiście wiedział o swoim stanie zdrowia jeszcze przed ślubem,
• że celowo tę informację ukrył albo nieprawdziwie przedstawiał sytuację,
• że dla drugiej strony kwestia posiadania dzieci była okolicznością istotną przy zawieraniu małżeństwa,
• że ujawnienie zatajenia doprowadziło lub istotnie przyczyniło się do rozkładu pożycia.

Każda z tych kwestii zależy od stanu faktycznego i dowodów. Samo powołanie się na relację członka rodziny drugiego małżonka może być niewystarczające, jeśli brak dokumentacji medycznej, wiadomości, zeznań świadków albo innych materiałów potwierdzających wcześniejszą wiedzę i celowe zatajenie.

Znaczenie winy dla alimentów między byłymi małżonkami

Najważniejszy praktyczny skutek orzekania o winie wynika z art. 60 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zgodnie z art. 60 § 1 tej ustawy małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego rozwiedzionego małżonka środków utrzymania odpowiadających usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Z kolei art. 60 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje dalej idące uprawnienie: jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd może nałożyć na małżonka wyłącznie winnego obowiązek przyczyniania się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, nawet gdy ten nie znajduje się w niedostatku.

Właśnie dlatego decyzja o żądaniu ustalenia winy powinna być przemyślana. Jeżeli żadna ze stron nie planuje dochodzić alimentów od byłego małżonka, rozwód bez orzekania o winie bywa rozwiązaniem bardziej praktycznym.

Kiedy sąd może odmówić rozwodu?

Nawet gdy rozkład pożycia jest zupełny i trwały, sąd bada jeszcze tzw. przesłanki negatywne rozwodu z art. 56 § 2 i § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Na podstawie art. 56 § 2 tej ustawy rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Natomiast art. 56 § 3 tej ustawy stanowi, że rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo odmowa jego zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

W sprawie bez wspólnych małoletnich dzieci najczęściej największe znaczenie praktyczne mają dwie kwestie: czy rozkład pożycia jest naprawdę trwały oraz czy obie strony zgadzają się co do samego rozwodu.

Jak przygotować pozew i materiał dowodowy?

Jeżeli celem jest rozwód bez orzekania o winie, pozew powinien koncentrować się na wykazaniu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Nie trzeba wtedy szeroko opisywać wszystkich wzajemnych pretensji, o ile druga strona podziela stanowisko co do rozwodu bez winy.

Jeżeli jednak rozważane jest orzekanie o winie z powodu zatajenia bezpłodności lub innego istotnego schorzenia, znaczenie mogą mieć zwłaszcza:

• dokumentacja medyczna wskazująca, od kiedy stan zdrowia był rozpoznany,
• wiadomości, e-maile lub korespondencja potwierdzające wcześniejszą wiedzę małżonka,
• zeznania świadków, którzy mają bezpośrednią wiedzę o zatajeniu,
• okoliczności pokazujące, że ujawnienie prawdy spowodowało utratę zaufania i rozpad relacji.

Warto przy tym pamiętać, że sąd rozwodowy nie bada ważności małżeństwa, lecz przyczyny rozkładu pożycia. Jeżeli problem dotyczy zdolności do zawarcia małżeństwa z przyczyn psychicznych, to jest to odrębne zagadnienie niż rozwód i warto zobaczyć opracowanie o zawarciu małżeństwa przy chorobie psych.

Co w opisanej sytuacji bywa najrozsądniejsze?

Jeżeli obie strony chcą zakończyć małżeństwo spokojnie i bez długiego procesu, najczęściej najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest zgodny wniosek o rozwód bez orzekania o winie na podstawie art. 57 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli jednak jedna ze stron przewiduje spór o alimenty między małżonkami albo czuje, że świadome zatajenie istotnych informacji było główną przyczyną rozpadu małżeństwa, można rozważyć żądanie ustalenia winy. Trzeba wtedy liczyć się z dłuższym postępowaniem, większym ciężarem dowodowym i bardziej konfliktowym przebiegiem sprawy.

W sprawach, w których dochodzą również problemy psychiczne małżonka, brak leczenia albo zachowania destrukcyjne, ocena strategii procesowej wymaga szczególnie ostrożnego podejścia. W takim kontekście pomocny może być także materiał o tym, jak uwolnić się od chorego psych. męża.

FAQ

Czy sąd uzna zatajenie bezpłodności za automatyczną winę w rozwodzie?

Nie. Sąd ocenia indywidualnie, czy doszło do świadomego zatajenia, czy informacja była istotna dla małżeństwa i czy miała realny wpływ na rozkład pożycia.

Czy można domagać się rozwodu bez winy, mimo że czuję się oszukany?

Tak. Jeżeli oboje małżonkowie zgodnie wnoszą o zaniechanie orzekania o winie, sąd może orzec rozwód bez ustalania odpowiedzialności za rozkład pożycia na podstawie art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak dzieci przyspiesza rozwód?

Często tak. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd nie musi orzekać o władzy rodzicielskiej, kontaktach i alimentach na dzieci, co zwykle upraszcza sprawę.

Czy przy rozwodzie bez orzekania o winie można żądać alimentów od byłego małżonka?

Tak, ale na węższych zasadach. Co do zasady trzeba wykazać niedostatek, zgodnie z art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Szersza ochrona dotyczy sytuacji, gdy drugi małżonek został uznany za wyłącznie winnego.

Czy wystarczy, że świadek z rodziny powie, iż małżonek wiedział o bezpłodności przed ślubem?

Niekoniecznie. Jeden świadek może być pomocny, ale sąd ocenia cały materiał dowodowy. Najlepiej, gdy istnieją także inne dowody potwierdzające wcześniejszą wiedzę i celowe zatajenie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Art. 23, art. 56, art. 57 i art. 60 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.