Przywrócenie terminu do odrzucenia spadku – co zrobić po wykryciu długów?

Termin na odrzucenie spadku i skutek jego przekroczenia

Spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy – wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Nie oznacza to jednak, że spadkobierca musi ostatecznie pozostać przy spadku. Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego może on: przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić.

Najważniejszy termin wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego: oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Dla dziecka osoby, która odrzuciła spadek, termin zwykle biegnie od chwili, w której dowiedziało się ono, że rodzic spadek odrzucił i że samo zostało powołane do dziedziczenia.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem – art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie złożone po upływie 6 miesięcy jest spóźnione, chyba że sąd zatwierdzi uchylenie się od skutków niezachowania terminu na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego.

Czy sąd może przywrócić termin do odrzucenia spadku?

W praktyce często mówi się o „przywróceniu terminu do odrzucenia spadku”, ale nie jest to typowe przywrócenie terminu procesowego. Sześciomiesięczny termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego jest terminem prawa materialnego, dlatego nie przywraca się go na podstawie ogólnych przepisów o przywróceniu terminu w postępowaniu cywilnym.

Możliwa jest jednak inna droga. Art. 1019 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Zgodnie z art. 1019 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu cywilnego uchylenie musi nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy spadek przyjmuje i w jaki sposób, czy też go odrzuca. Zgodnie z art. 1019 § 3 Kodeksu cywilnego skuteczność uchylenia wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Oznacza to, że córka albo inny spadkobierca nie składa do sądu prostego wniosku o przywrócenie terminu. Powinien złożyć wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku i jednocześnie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Błąd co do długów spadkowych – kiedy może być skuteczny?

Podstawą uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia może być błąd istotny. Art. 84 § 2 Kodeksu cywilnego wskazuje, że błąd jest istotny wtedy, gdy uzasadnia przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści. Przy niezłożeniu oświadczenia w sprawach spadkowych tę zasadę stosuje się przez art. 1019 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

W sprawach o długi spadkowe błąd może polegać na usprawiedliwionej niewiedzy o rzeczywistym stanie spadku, zwłaszcza o zadłużeniu spadkodawcy. Nie wystarczy jednak samo twierdzenie: „nie wiedziałem o długu”. Sąd bada, czy spadkobierca dochował należytej staranności, czy miał realną możliwość ustalenia sytuacji majątkowej spadkodawcy, czy utrzymywał ze spadkodawcą kontakt, czy istniały sygnały o zadłużeniu, a także kiedy i z jakiego źródła dowiedział się o długu.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 czerwca 2005 r., sygn. IV CK 799/04, wskazał, że prawnie doniosły błąd może dotyczyć stanu spadku, ale musi być usprawiedliwiony okolicznościami sprawy. Podobne podejście wynika z późniejszego orzecznictwa: spadkobierca nie może skutecznie powoływać się na błąd, jeżeli wynikał on wyłącznie z jego bierności albo zaniechania podstawowych działań pozwalających sprawdzić stan spadku.

Roczny termin od wykrycia błędu

Jeżeli spadkobierca chce powołać się na błąd, musi pilnować kolejnego terminu. Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu wygasa z upływem roku od wykrycia błędu. Przepis ten stosuje się do spraw spadkowych przez art. 1019 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce początkiem tego rocznego terminu może być dzień doręczenia wezwania do zapłaty z banku, firmy windykacyjnej albo innego wierzyciela, jeżeli dopiero wtedy spadkobierca dowiedział się o długu. Warto zachować kopertę, potwierdzenie odbioru, pismo wierzyciela i całą korespondencję, ponieważ są to dowody ważne dla sądu.

Do którego sądu złożyć wniosek?

Wniosek składa się do sądu spadku. Zgodnie z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sądem spadku jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część. W braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Postępowanie odbywa się w trybie nieprocesowym. Art. 690 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że w sprawie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku sąd przeprowadza rozprawę. Na rozprawie sąd może przesłuchać wnioskodawcę, świadków oraz ocenić dokumenty potwierdzające, kiedy i w jakich okolicznościach spadkobierca dowiedział się o długu.

Co powinien zawierać wniosek do sądu?

Wniosek powinien być dopasowany do konkretnej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Co do zasady należy w nim wskazać:

• dane wnioskodawcy i uczestników postępowania, czyli innych spadkobierców, jeżeli są znani;
• dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu;
• informację, z jakiego tytułu wnioskodawca został powołany do spadku, np. jako dziecko osoby, która wcześniej odrzuciła spadek;
• żądanie zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie na podstawie art. 1019 § 2 i 3 Kodeksu cywilnego;
• jednoczesne oświadczenie o odrzuceniu spadku, zgodnie z art. 1019 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego;
• opis błędu, w tym kiedy wnioskodawca dowiedział się o długu i dlaczego wcześniej obiektywnie nie miał wiedzy o zadłużeniu;
• dowody, np. wezwanie do zapłaty, pisma z banku, korespondencję z wierzycielem, dokumenty medyczne spadkodawcy, zeznania świadków, dokumenty potwierdzające brak kontaktu ze spadkodawcą.

Ciężar wykazania błędu spoczywa na osobie, która chce uchylić się od skutków niezachowania terminu. Wynika to z ogólnej zasady dowodowej określonej w art. 6 Kodeksu cywilnego oraz z art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony i uczestnicy powinni wskazywać dowody na poparcie swoich twierdzeń.

Odpowiedzialność za długi spadkowe

Jeżeli spadkobierca skutecznie nie odrzucił spadku, może odpowiadać za długi spadkowe. Zakres odpowiedzialności zależy przede wszystkim od daty śmierci spadkodawcy i sposobu przyjęcia spadku. Przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego wprowadza zasadę, że brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wtedy zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Zbliżonym zagadnieniem jest spadek z długami.

Jeżeli jest kilku spadkobierców, przed działem spadku ich odpowiedzialność za długi spadkowe jest solidarna – art. 1034 § 1 Kodeksu cywilnego. Wierzyciel może więc dochodzić zapłaty od jednego, kilku albo wszystkich spadkobierców. Po dziale spadku spadkobiercy odpowiadają w stosunku do wielkości swoich udziałów – art. 1034 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli w rodzinie pojawia się problem dziedziczenia zadłużenia, warto ustalić kolejność powołania do spadku i terminy dla poszczególnych osób. Przydatna może być także analiza, czy konieczne jest odrzucenie spadku a OC za samochód po zmarłym, bo niektóre zobowiązania ujawniają się dopiero po czasie.

Co z dziećmi osoby, która odrzuci spadek?

Skutek odrzucenia spadku określa art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który spadek odrzucił, jest wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji do dziedziczenia mogą dojść jego dzieci, a przy dalszym odrzucaniu – kolejni zstępni.

Jeżeli dziecko jest małoletnie, oświadczenie w jego imieniu składają rodzice albo opiekun prawny, ale trzeba uwzględnić ograniczenia wynikające z przepisów o zarządzie majątkiem dziecka. Art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo – w przypadkach wskazanych w ustawie – sądu spadku dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego może wymagać takiej zgody, chyba że zastosowanie ma ustawowy wyjątek przewidziany dla prostych sytuacji, w których dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a zachowane są warunki określone w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

W sprawach małoletnich szczególnie istotny jest czas. Po zmianach przepisów z 2023 r. złożenie do sądu wniosku o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu dziecka może wpływać na bieg terminu do złożenia oświadczenia, ale każdorazowo trzeba sprawdzić daty: kiedy rodzic dowiedział się o powołaniu dziecka, kiedy złożono wniosek do sądu i kiedy postanowienie stało się prawomocne.

FAQ

Czy po kilku latach można odrzucić spadek z długami?

Co do zasady oświadczenie o odrzuceniu spadku trzeba złożyć w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Po latach możliwe jest jedynie uchylenie się przed sądem od skutków niezachowania terminu, jeżeli spadkobierca działał pod wpływem błędu lub groźby – art. 1019 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy niewiedza o długu zawsze wystarczy?

Nie. Sąd bada, czy niewiedza była usprawiedliwiona. Spadkobierca powinien wykazać, że nie miał realnej wiedzy o długu i że nie wynikało to wyłącznie z jego bierności. Znaczenie mają kontakty ze spadkodawcą, dostęp do dokumentów, wcześniejsze informacje o kredytach oraz szybkość reakcji po otrzymaniu wezwania do zapłaty.

Od kiedy liczyć rok na uchylenie się od skutków błędu?

Rok liczy się od wykrycia błędu – art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 1019 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. W sprawach o długi spadkowe może to być np. dzień otrzymania pierwszego wiarygodnego pisma od wierzyciela, z którego wynika istnienie zadłużenia.

Czy po 2015 r. spadkobierca odpowiada całym swoim majątkiem?

Przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia oznacza zasadniczo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości aktywów spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak, że sprawę można zignorować, bo wierzyciel nadal może dochodzić zapłaty w granicach tej odpowiedzialności.

Co się stanie, gdy sąd zatwierdzi odrzucenie spadku przez córkę?

Córka będzie traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku – art. 1020 Kodeksu cywilnego. Do dziedziczenia mogą wtedy dojść jej dzieci. Jeżeli są małoletnie, trzeba ocenić, czy odrzucenie spadku w ich imieniu wymaga zgody sądu opiekuńczego albo sądu spadku.

Źródła

• art. 84, art. 88 § 2, art. 924, art. 925, art. 1012, art. 1015, art. 1018 § 3, art. 1019, art. 1020, art. 1031 § 2 i art. 1034 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 628 i art. 690 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw
• postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2005 r., sygn. IV CK 799/04